Oqyrmany eń kóp jazýshy

Senbi, 8 qyrkúıek 2012 7:39

Budan keıin ádebıetimizge qazaqtyń kıeli sózin ustaǵan, kózimiz kórip, dámdes-tuz­das bolǵan Táken Álimqulov, Muqa­ǵalı Maqataev, Qadyr Myrzalıev, Tumanbaı Moldaǵalıevtar keldi. О́t­ken ǵasyrdyń 60-70-shi jyldary olardyń sońyn ala ádemi lek shyq­ty: Ákim Tarazı, Qalıhan Ysqaq, Saıyn Muratbekov, Ábish Kekil­baev, Muhtar Maǵaýın, Dýlat Isabekov, Beksultan Nurjekeuly, Aq­se­leý Seıdimbek, Ánes Saraı, Tó­len Ábdik, Smaǵul Elýbaev. Bular­dyń ýyzdaı til úıirer romandaryn, hıkaıat-áńgimelerin tamsana oqy­dyq. Osynaý toptyń bel ortasynda Dúkenbaı Dosjandy da kóremin.

… Dám jazyp Prezıdenttik má­de­nıet ortalyǵyna qyzmetke kel­dim. Dúkenbaı osy ortalyqtan shy­ǵa­tyn «Mádenı mura» jýrnalyn basqara­dy eken. Sol ýaqyttan beri birimiz aǵa, birimiz inideı, bir ata­nyń balasyndaı, til tabysyp, már­tebeli má­denıettiń pushpaǵyn qatar ılesip kelemiz.
Baıqaıtynym, Dúkenbaı kóbine oıdyń ústinde júredi. Barynsha aq­kóńil, keńqoltyq. Baıaǵy qazaqy mi­nez­diń kóshinen túsip qalǵan jurnaq sekildi. Búgingi kúnniń qaqań-suqa­ńymen de, ósek-aıańymen de isi joq sekildi. Kisige jaqsylyq jasaýǵa beı­­im, japa shekse – kóbine adal­dyq­­tan, ańqaýlyqtan japa shegedi. Jan balasyna jaman­dyq tilemeıdi. Eshkimge zalaly joq, shýaǵy mol. Bar biletini – jazǵan shyǵarmasy. Eńbekqor, kóp oqıdy, kóp toqıdy.  Bázbireýler sekildi kókirek ke­rip, daýys kóterip te jatpaıdy. Ki­shi­­peıil. Kiltin taýyp sóılete alsań  áńgimeshil. Júrekpen terbep aıtady. Júrekpen terbep jazady.
Jazýshynyń «Qum kitaby», «Abaı­­dyń rýhy», «Terezeniń ja­ryǵy» kitaptaryn oqı bastadym. Tereń sózdiń túbine tústim. О́zim úshin ashylmaǵan araldy ashtym. Baıaǵy jazýshynyń ózin tanymaı – shyǵarmasyn tolyq tanydym deý beker áńgime ekenine kózim jetti. Bul kúnderi qazaqtyń qabyrǵaly qa­lamgeri Dúkenbaı Dosjandy bir kisideı bilemin dep aıta alamyn. Jazýshynyń ómirdi sýretteýi, sóz saptaý ereksheligi, ózine tán jazý mashyǵy maǵan ájepteýir áser etti.
«О́lke» baspasynan shyqqan Dú­kenbaı Dosjannyń tańdamaly shy­ǵarmalarynyń úshinshi tomynda ja­zý­shynyń ómirbaıany berilgen. Onda: D.Dosjan eń kóp oqylatyn jazýshy, «ereksheligi – dúnıeni sýretpen, tek qa­na ózindik boıaý-belgimen kóredi, ti­ri sózben sýret salady», – degen jol­­dardy oqısyz. Iаǵnı, jazý­shy­nyń tek qana ózine tán sóz saptaý, sóı­lem quraý mashyǵy bar, ózine tán oılaý, jazý stıli bar degen sóz. Sóz órnegi. Sózben sýret salý, dúnıeni sózdiń sýreti arqyly kórý ekiniń bi­rine qona bermeıdi. Kózqarasy, ózin­dik qoltańbasy joq kisi sýdaı sapyryp kóldetip, sóılem qurasa-daǵy, ózindik sóılem quraýy, sóz qol­da­ny­sy daralanbaǵan avtor qan­shama ki­tap shyǵarsa-daǵy sýretker bola almaıdy.
«Tizgindi sál bosatsa-aq alyp qashyp ketetindeı, taqymyn sál qys­sa-aq qulaqty jymyp ytyryla jóneletindeı. – Oıpyrmaı, – dep tolqyǵan, aldynan qaýlap shyqqan qaraqurym attyny kórip, – jaı júriske ishim shaıqalyp kele jat­qanym mynaý, naǵashym aıtqandaı qalaı quıyndaı uıtqyp kókpardy taqymǵa basamyn, at baýyryna qu­lap dodaǵa kiremin, jurt ezýine   jıek bop kúlkige qalmaıyn» (D.Dos­­jan, Terezeniń jaryǵy, Astana, «Folıant», 2009, 209-bet).
Bul «Jigittiń bir jurty» áń­gi­me­sindegi Úpilmáliktiń basyn­daǵy hal. Osynaý shaǵyn áńgimeni bola­shaq qalamger 20 jasynda jazypty. Elge, túkpirdegi atbegi-naǵa­shysyna saǵynyp jetip, úlken kisi­niń kó­ńi­lin qımaı báıge atyna ta­qym basyp, kókparǵa kirgen bozbala beı­nesi, keıipkerdiń oınamaly kóńil kúıi. Úńile tússeń: «qulaqty jymyp», «aldynan qaýlap shyq­qan», «ishi shaı­qalyp», «quıyndaı uıt­qyp», «at baýyryna qulap» degen sý­ret kóz aldyńyzǵa tizilip shyǵa ke­ledi. Dú­nıeni sýretpen kórý­di, bol­mysty sýretpen beıne­leýdi jas qalamger áýel bastan júregine si­ńi­ripti.
Dúkenbaı sózýar emes, lapyldap janyp, laqyldap tası bermeıdi. Bir­toǵa, tuıyq jazýshy.
Soǵystan sońǵy kóterem aýyldy kóteremin dep at ústinen tús­peıtin áke.., janyna kórshiniń áıe­lin alyp beli búgilip bıe saýýmen kúndi eńkeıtken sheshe.., eki taý ara­syndaǵy tútini suıyq shúıkedeı   aýyl.., jalǵyzilikti úıdiń balasy… «Tórt jasqa deıin tilim shyqpapty, – deıdi ómirbaıandyq essede jazýshy, – balamen aınalysatyn adam bol­maǵan, erteńgisin esik aldyna shy­ǵaryp, astyma tekemet tósep, qolyma eki tas ustatyp, áke-sheshem sharýa kúıttep ketip qalady. Álgi tas – oıynshyǵym. Bir-birine urys­tyryp otyryp shekeme kún ótip qulap qalady ekem. Keshqurym anam kelip úıge kirgizip qoıady… Erteń­gisin álgi jaǵdaı qaıtalanady. Qo­lyma eki tas ustatyp, biri – jon­ǵa, ekinshisi – bıe saýymǵa jóne­ledi», – dep jazady (Shyǵarmalar, Almaty, «Jazýshy», 2008, 214-bet) balalyq shaǵyn. On jeti jasynda Almatyǵa kelip, sol kezdegi aıtýly bilim qarashańyraǵy QazMUÝ-ge tús­ken­de, ózge kýrstas qurbylary jar­qyl­­dap kúlip, totydaı taranǵan kúlim­kóz sulýlarmen til tabysyp, op-ońaı ońashalap júrgende  bul ki­tap­tan bas almaıdy. Kópshilik ki­tap­ha­nany kúzetshimen birge jaýyp shy­ǵa­dy eken. Oqyǵanyn boıyna sińi­re beredi. Osy ádeti jazýshyny – sóz sýretshisi etipti. «Sýretshiniń jas­tyq shaǵy» hıkaıasyndaǵy Dúı­senbi – qalamgerdiń óz prototıpi.
Adamnyń minez-qulqy sekildi qara sózdiń de minez-qulqy, tabı­ǵaty bolady. Dúkenbaı prozasynyń minez-qulqy kóbine ýáıimge, muńǵa beıim. Onyń keıipkerleriniń únemi ábi-tábi, barly-joqty bolyp, álde­nege umtylyp… árdaıym maqsatty mejege jetemin dep jete almaı, úlken is bitiremin dep bitire almaı ábirjip júrgenin kóresiń. Olar ómir­den óz súrleýin izdep sharsha­ǵan, aqkóńildikten aýzy kúıgen jandar.
Dúkenbaı sezimnen – oı, oıdan – paıym órýge usta psıholog sýretker.Aýdarmashy Gerold Belger es­te­liginde: «Ishimizdegi móldiregen ári jas, ári kóp toqyp, az sóıleıtin Dúkenbaı edi», – deıdi. Ábish Kekil­baıuly: «dáýirlesim, dárip­tesim, árip­­tesim», –  dep árdaıym baýyryna tarta júredi. Naz aıtqan kezde «saıaq jylqy sekildi ádebı sal­ǵa­las­tan, baq synastan syrt júre­siń» dep keıis bildirse-daǵy qalam­ger árdaıym zaman dıdarynyń ańy­syn ańdyp, qabaǵyn baǵyp, kórkem shy­ǵarma jazýdan ózgege ıkemsiz ósedi.
Bala jastan eshkimniń jigerin ja­sytpaı, kóńilin qaldyrmaı, esh­kimniń aldyn kes-kestemeı, kezdes­ken qıyndyqty ózi ǵana eńserip, qateligin ózi ǵana túzetip, keńdigine tereńdigi saı bolyp ósedi.
Erte me, kesh pe ádebıetshiler ta­ra­pynan árbir qalamgerge: ne tyn­dyrdyń, ózińe tán nendeı obraz somdadyń degen saýaldyń týyndaıtyny aqıqat. Bul suraqqa jaýap bermeı, urpaq jadynda jattalý, ádil synshy – ýaqyt tarazysynan adaspaı ótý ekitalaı. Dúkenbaıdyń ózgeden bóten minez galereıasy qandaı sonda?
Jazýshynyń úsh keıipkerin bó­lip ataǵymyz keledi.
Bastysy ári biregeıi – aýyl azamaty Palmantaı. Aýyl júgin órge súıregen ógizi, qara jumysqa bel­shesinen batyp, otymen kirip, kúli­men júretin beınetqory. Bir úıdiń otyn-sýy túgesilse «Qol ushyńdy bere qal, azamatym», – dep Pal­man­taıǵa júgiredi, bir oshaqtyń oty janyp, ıa kelin túsirip, ıa qyz uzatyp jatsa: «Jarqynym, toıymyzdy bas­qaryp ber!», – dep Palmantaıǵa keledi, kelesi kórshiniń basyna is tússe: «Táńir jarylqaǵyr, qarjy taýyp qutqaryp jiber», – dep Palmantaıdy tabady. Arbanyń kúp­shegindeı aınalyp kele beretin bit­peıtin qý tirlik, kúndelikti kúıbeń. О́z sherin aqtaryp, óz qotyryn qasýǵa murshasy joq jazǵannyń. Arqasúıeri… betkeustary… aıbaty… jatqa silter aıbaltasy osylaısha tasqaıaqtaı toǵysyp, birde aýlynyń namysyn jyrtyp kúreske túsip, mıy shaıqalady… Birde kók­temde darııaǵa qulaǵan traktordy shyǵaram dep qabyrǵasyn syndyrady… jurttyń jyrtyǵyn bútindep, shashbaýyn kóteremin («Zaýal») dep júrip kemel jasqa jetedi. Densaý­lyǵy kemıdi. Járdem surap sobeske kirse – aspandaǵy sheneýnik: «Siz eńbek maıdanynyń ardagerisiz, biz­der páshespen, aýǵanmen atysyp-sha­bysqan ardagerge ǵana járdem bere­miz», – dep qolyn sermelep qa­shad­y. «Aý, mıym shaıqalsa – «Bir­lik» keńsharynyń namysyn jyrtyp kúreske túsip shaıqaldy! Bir amalyn tabyńdar!», – degenine qu­laq asatyn jan balasy bolmaıdy!
Sheneýniktiń erin shúrshıtken… shirengen… kisimsigen minezinen mezi bolyp, aǵaıynnan qaıyr kútpeı, el shetine, aıdalaǵa, qumǵa qańǵyp ketedi («Adamǵa qansha qýanysh qa­jet»). Ot pen sýǵa kúıip-pisip, kóp úshin kúızelgen janǵa jer ortaǵa jetkende: «E, baıǵus-aı!» – deıtin qamqorshy tabylmaıdy. Sheneýnik menmendigi, naryq bezbeni, rýlastar nemkettiligi ózeginen tepkende – ortasynan bezip, qarasyn batyryp, aqyry «jaqsy ıt óligin kórset­peıdiniń» kebin kıdi. Osyndaıda  O.Súleımenovtiń alǵysózindegi:  «Dú­­ken­baı qazaqy minezdiń aına – sýretshisi», degen sózi eske túsedi. Keshegi keńestik dáýirde tesik ókpe bolyp beınet shegip, jer ortaǵa jetkende eshkimge qajetsiz, suraýy joq, tórden de, esik aýzynan da oryn tımegen, jýas, búgingi tilmen aıtqanda baıaǵy keńes ókimetine oppozısııa bolǵan azamattyń janaı­qaıy… tıptik beınesi…
HHI ǵasyr basyndaǵy zııaly qaýym ókiliniń tıptik beınesin – sońynan ósek-aıań jelimshe jabysyp, burynǵy ajyrasyp ketken kelinshegi ústinen aryz jaýdyryp, joly bolmaı… isi ońǵa baspaı… il­geri basqan aıaǵy keri ketip, erto­qymy baýyryna túsken Shuǵaıypty «Úreı» hıkaıatynan tanyp alamyz.
Jazýshynyń kelesi somdaǵan tıptik beınesi – Aıapberdi. Ýılıam Folknerdiń bir shyǵarmadan kelesi shyǵarmaǵa aýysyp júretin óler­men fermeri sekildi myna Aıapberdi dańǵazaǵa elikpeı, kisiligin qal­ǵyt­paı, azap pen aýyrtpalyqqa – qaı­sar minezin qarsy qoıa bilgen («Qy­zylqumnyń jeli ne dep jylaıdy»), aramzalyq pen alaıaqqa – adam­ger­shiligin tosqaýyl etken kirsiz jan­nyń sımvoly. Opyq jese – aq­kóńildikten opyq jep júrgen jan.
Qum adamy («Jolbarystyń súr­leýi») birde máńgi bolýǵa aı­nalǵan, jatsa da, tursa da óne boıynan qum saýlaǵan Aıapberdi bolyp aldyńyz­dan shyqsa, kelesi hıkaıatta aqjúrek adal, kim aıtsa – soǵan senetin, kim qalaı jetelese – soǵan eretin Aborıgen («Aborıgen») bolyp qul­dyrańdap kep qol beredi. Qanynyń qyzyl túıirshigi azaıyp, kózine álde saǵym, álde saıtan eles­tep aýrý­hanaǵa túskende dári­gerler: «Áli kúnge o dúnıelik bolmaı júrgenine tańymyz bar!» desip qaıran qalyp jaǵalaryn ustaıdy. Tozaq otynan ótip kelgen kisige uqsaıdy. Jany­nyń siriligine tánti bolady.
Qulqy ózgermese de, turqy óz­gergen, kúıi ketse de, kisiligi kemi­megen ójetti tanısyz. Kerzi etiktiń ultany sekildi jany siri. Ortaqtyń malyn aman saqtasaq deıdi. Ortaq sharýanyń údesinen shyqsaq deıdi. Teperishi azdaı – aǵaıynnyń nem­qu­raı­dylyǵy, ózimshildigi, kóre al­maý­shylyǵy shetqaqpaı ǵyp, qum ishine shyǵyndatyp, kúnkóristiń qu­ly etedi. Myna Aborıgen, ana Aıap­berdiniń mal sońynan sabylǵan mazasyz tirshiligi, mıtyń júrisi, rýhanı jetimsireýi – kele-kele ýa­qyt­tyń ózin shatastyryp, keri aınal­dyrǵandaı áser etedi. Birde ana ǵasyrdyń, keleside myna ǵasyrdyń adamy bolyp, qum ishinde birde qaz­bagerdi, keleside jolaýshyny úrki­tip, úrıt-soqpen kún ótkizgen qum adamynyń tutas bir galareıasyn túzgen. О́zin-ózi úzbeı qamshy­laý­dyń, úzdiksiz jetilýdiń, jany jaı tappaǵan izdenistiń nátıjesi, sirá!
Jotaly taqyrypqa táýekel etken jazýshy qazaq sóziniń dámin talmap tamsanǵandaı – uıqas, yrǵaq izdeýge mashyq. Keıipker kóńil kúıi men oqıǵa, oqıǵa men tabıǵı orta jymdasa órilip, kilemniń túgindeı sýret salady.
О́tken ǵasyrdyń 1974-1986 jyl­­dary Ulttyq ǵylym akade­mııa­synyń til bilimi ınstıtýty on tomdyq qazaq tili túsindirme sóz­di­gin shyǵardy. Osy eńbegi úshin bir top tilshi ǵalymdar elimizdiń már­tebeli Memlekettik syılyǵyn ıe­lendi. Sol on tomdyqta eń kóp mysal, silteme – Dúkenbaı Dosjan shyǵarmalarynan alynypty. Mu­nyń ózi qalamger tiliniń baı ári qu­narly ekendiginiń, shyǵar­mala­ry­nyń beıneli ekendiginiń aıǵaǵy.
Dúkenbaı shyǵarmalarynyń ti­li­ne erekshe kóńil bólý kerek dep oılaımyn.
Qazaq prozasynda oı aǵynyn, dálirek aıtsaq sózben sýret salý, sóz sıqyrymen (hırýrg qandaýyry sekildi) keıipker jan saraıyna erkin ený tásili – Dúkenbaı Dosjan áńgimeleriniń ereksheligi. Osy eń­begi elenip jazýshy 1996 jyly Mem­lekettik syılyqty ıelendi.
О́z qııalyna, ózi boıaǵan kór­kem­dik álemge arbalǵan adamdaı kóz­jumbaılyqpen sený sırek quby­lys. Ásershil, ásireshil sýretshide ǵana jıi ushyraıdy. Boıaýmen eles­tetýdi avangard mektebiniń túlek­teri jıi aýyzǵa alady. Sózben eles­tetý – psıhoanalız mektebinen ósip-óngen úrdis.
Jazý máneri áýel basta psı­hoa­nalızdik realızmge jýyq edi. Kele-kele, oqý, toqý, jetilýdiń áseri bolar – jazýshy túgeldeı oı aǵynyna qol artatyn boldy.
Avangard ádisiniń boıaýdaǵy, ke­nep­tegi josyǵyn «ımperıosızm» dese, sózdegi kelisimi men kesteni po­tok soznanııa – qazaqsha oıdyń sýreti deıdi. Osy sońǵysy Dúk­en­baı shy­ǵar­mashylyǵynda jıi kó­ri­nedi.
«Bul dúnıe ne bolyp barady! Bú­lingen ózimiz be, álde búlinýge bet alǵan jaryq jalǵan ba? Bas ji­bin bosatyp, kóligin bylaı shyǵa­ryp yzǵyta aıdap jiberip, qyr basynan yldıǵa domalatqan bos arba sekildimiz… Yldı tómen qul­dyra­ǵan­nan quldyrap, bireý dóńge­le­gi­nen, bireý kúpsheginen, ke­lesi ústin­degi júginen aırylyp saı tabanyna bir-aq urady, kúl parshasy shyǵyp shashylyp tynady» (sonda, 165-bet). Bul oıdyń sýreti. Av­torlyq baıandaý men keıipker jan sa­raıy­nyń mıdaı aralasyp ketkeni sonsha – oqyrman oı aǵynyna ilesip, tutas bir kepti kıno lentasyndaı kóz aldynan ótkizedi. Keıipkerdiń jan ále­mi sizdiń sezim túısigińizben jym­dasady.
Psıhoanalızdiń tóresi Frıdrıh Vılgelm Nısshe: «О́zin-ózi zerdeleýden, ózin-ózi analız jasaýdan keler ǵasyrǵa sózi jetetin Stendal ǵana», – degen edi. HHI ǵasyr adamy – kóp qatparly, kóleńkesi men kú­nesi almasyp jatqan kúrdeli quby­lys. Ádebıetimizdiń bastaý bula­ǵyn­da turǵan klassıkterimiz adam fenomenin unamdy, ıa unamsyz dep jiktese; odan beride tartysty tap­tyq qaıshylyqqa qurdy; tipti ke­she­gi kúni jańa qazaq, tarǵalań tarıh tulǵasy, ulttyq rýh fenomeni se­kil­di anyqtaýysh tam-tumdap eńse kóterdi. Bul rette Dúkenbaı Dos­jan prozasyndaǵy jańa beıne nesimen erekshe degenge jaýap iz­desek – keıipkerdiń jan álemin­degi qanaǵatsyzdyq… jumyr basyn taý­ǵa da, tasqa da urý… ólip-óshý… pil­teshe tutanyp lap eter nápsi­qu­mar­lyq… tipti ózin-ózi ájýamen, mys­qylmen irep-soıý, aıamaı synaý… kún saıyn basyn báıgege tigý… kún saıyn psıhologııalyq silkiniste júrý.
HHI ǵasyr mineziniń kúrdeli­le­nip bara jatqany sonsha – adam qu­bylysy san alýandyǵymen, árqı­ly­lyǵymen tańǵaldyrady. «Ásem tóseginen sypyrylyp túsip, tál­tirekteı basyp as úıge shyqty. Ish kóılekpen, omyraýy ashyq-shashyq, jaımen, aqyryn basyp kele jatqan boıjetkenniń suryn kórip, qyz­met­shi qyz ózinshe jobalady. Bolar is bolyp qalypty dep oılady» (sonda, 79-bet). Osyndaǵy Ásem boıjetken men qyzmetshi qyzdyń bir mezettik ıshara arpalysy úlken bir áńgimege júk bolǵandaı.
Jańa ǵasyr jańa paıym, jańa tanym ákeldi. Jańa tanym tosyn qımylǵa ıtermeledi. Tosyn qımyl­dan tartys órbidi. Aıaq asty tyǵy­ryq – adam psıhıkasynyń janartaý dúmpýin, bet sharpyǵan qyzýyn tý­ǵyzdy. Minez janartaýy aıaq astynan ashylady. Osy kezge deıin ári jumbaq, ári ashylmaǵan aral sekildi keıipkerdiń ózgeshe, ózindik qyryn ashady. Muhtar Áýezov bir sózinde: «О́zim eki birdeı qoǵamdyq formasııany bastan keshken adammyn», – degeni bar. Sol aıtqandaı «Paı­ǵam­bardyń ólimi» hıkaıatynda bas keı­ipker úsh birdeı qoǵamdyq bas­qysh­ty basyp ótedi. Áýelgide Myrqy – Saryarqany jaılaǵan baı ákeniń dáýletine shalqyǵan, Myrqy myrza atanǵan baıpatsha keıpinde. Keı­in­she qyzyl tóńkeristiń tárkileýine ushyrap shashylady. Áste-áste esin jııady. Sosıalızmnen ótip, kapı­talızmniń naryq aıdynyna jetedi. Baıaǵy myńǵyrǵan mal joq, aqylshy áke baqılyq bolǵan. Beti jyltyr, bóksesi bıshi kelinshektiń arbaýyna túsip, bankten nesıe alyp, jaý­ap­kershiligi shekteýli seriktestik qura­dy. Aıaǵynda ákki urǵashy Myr­qy­ny qaryzǵa batyryp, ákeden qalǵan úıdi kepildikke tigip, ushty-kúıli joǵalady. Epılogta: o ǵyp, bu ǵyp Mekkege jetip, Arafa taýynyń qo­ń­yr tasyna kóz jasy tyrs-tyrs tam­ǵan pushaıman Myrqyny kóre­siz. Úsh birdeı qoǵamdyq satyny bastan keshken keıipkerdiń minez tóń­kerisi aıanyshty. «Qazaq prozasynda úsh már­te psıhologııalyq silkiniske tús­­ken, 150 jylǵy oqıǵany bir keı­ip­­kerdiń basyna úıirgen shyǵar­many oqyǵanym osy», – dep jazypty bir oqyrman.
Jazýshynyń jazǵandarynan yl­ǵı sabaqtastyqty ańǵaramyz.
Dúkenbaı Dosjannyń sońǵy kezdegi prozasy – kóbine magııalyq realızm, ıaǵnı keıipkerdi ýaqytqa táýeldi etpeı, árqıly áleýmettik ortada, bir mezgilde – ártarap oqıǵa ústinde kórsetedi. Adam jany qu­bylmaly spektrshe jarqyraıdy.
Jazýshynyń sóılem quraýyn­da­ǵy júıe de arnaıy sóz etýge laıyq. Prozadaǵy alǵashqy qadamyn     D.Dos­jan biryńǵaı jaı sóılemmen bastaǵany málim. Buǵan «Kókpar», «Qymyz», «Bastańǵy», «Shortanbaı» áńgimeleri dálel. Kele-kele sóı­lemderi salalanady, tereńdeı tú­sedi. Darııanyń jaǵany jalap sabylǵan tolqyny sekildi úzilissiz, ári jyly, ári yrǵaǵy baı sóz saptaýy yntyqtyryp, yntyzar etedi. Ádemi uıqas qurady.
Dúkenbaı qazaq qara sóziniń ın­tonasııalyq yrǵaǵyn baıytty. – Kóbimizge elene bermeıtin, ulttyq mentalıtettegi qupııany jibek matamen súrtkendeı kún kózine shy­ǵardy. Proza tilindegi óleńge tán ishki áýen, saz, qara sózdiń ishki aǵysyn ashty. «Olaı-bulaı qulash­taı júzgen kezde kól beti sheńber syzdy. Tóbeden qalqyǵan tolyq aı kólge sholp etip súńgip shyqqan sulýdaı. Qudanyń qudireti deıdi ǵoı! Taýdyń tastaı sýyna túsip qansha súńgise-daǵy tula boıy azdap tońazyp, ókpesi ýdaı ashydy, áıtse de sanasy shaıdaı ashylmady. Qoı, á, óstip maltyp júrip Shaıtankólge batyp allaý-akbar bolarmyn dep, shoshyna shatqaıaqtap, qulashtaı jú­zip, júregi atsha týlap áýdem jer­degi jaǵaǵa ázer ilikti» (D.Dosjan, Tańdamaly shyǵarmalar, 2 tom, Almaty, «О́lke», 2009, 85-bet). Osyn­daǵy… shoshyna shatqaıaqtap… tóbe­den qalqyǵan tolyq aı… tastaı sý… ókpesi ýdaı ashydy… qaýip pen kúdik… úreı men tastaı sý kezek almasyp bir jaǵy – úńireıgen tabıǵat sýretin kózge elestetse, ekinshi – tún ishinde taý sýyna shomylyp qan qyzýyn basqan baıbatshany tanısyz. Qushtarlyq qyzýy jantaptyrmaı bara jatqan beımaza minez jarǵa jyǵaryn boljaısyz.
Jazýshy umytyla bastaǵan ulttyq harızm joqshysy. Mundaǵy keıipker qoldan jasalǵan perishte emes, bar bolǵany joldan taıǵysh, ázázilge boı aldyrǵysh qarapaıym pende ǵana. Bolamyn dep bola almaı júrgen jýantaıaq kertartpa. Basynan baqaıshyǵyna deıin qazaqy minez. Qazaqy bolmys.
Qalamger kredosy – jantalasyp tuıyqtan shyǵý, alasuryp esh­kimge uqsamaı ótý. Keıipker maq­suty – júrektiń uıaty, júrek qupııa­syn ashyp qana oqyrmanǵa oı salý. О́kinish pen qýanyshty segiz órim qamshydaı etip órimin jutyndyryp jetkizý.
Dúkenbaı minezdegi, qoǵamdaǵy qaıshylyqty árdaıym eldik sana deńgeıine kóteredi. «Ine ushyndaǵy ómir» povesindegi – Aıbar, «Paı­ǵam­bardyń ólimindegi» – Shuǵaıyp – sony súrleý izdese de tappaǵan, adamı oı-sanasy sergeldeńge sal­ǵan, janyp júrip sharýa tyndyratyn, janyp júrip óz ortasyn tabatyn ólermender. Bázbirde tarıhı tulǵa sekildi elesteıdi. Qazaqtyń jany – keýdesinde emes, rýhynda deıdi jazýshy keıipkeri.
Jazýshy shyǵarmasyndaǵy oı­shyl­dyq, pálsapashyldyq – oıdan oı týdyryp jatady. «Paıǵam­bar­dyń ólimi» hıkaıatynda qart áke, keýdesine jel bitip, tákapparlyq, astamshylyq shalqytyp, kisi bolýdan qalǵan perzentine qaratyp:       « – Adam balasynan ózgeshe, ar­tyq­sha kórinemin dep júrip keýdeńe jel bitti, azǵantaı aqylyńdy sol jel ushyryp  áketti, balam, – deıdi baryp-kelip jatyp. – Sodan nuryń buzyldy», – dedi de kemseń qaǵyp, ıyǵy selkildep jastyqqa betin basyp, kórer kózge jatyp qaldy» (sonda, 67-bet). Aýrý ákeniń men­mensigen jalǵyz perzentine «sen olaısyń… bulaısyń…» dep keıis bil­dirýdiń ornyna – baıaǵynyń ká­rııasy sekildi alystan boljap, as­tarlap aqylǵa ıkemdeýi – fılo­so­fııa­lyq paıymnyń, tuspaldyń áde­mi úlgisi.
Ulttyń búgini men erteńin bir-birinen nár tartqan alyp daraqtyń tamyryna teńeıdi. Ulttyń janyn izdeıdi. Eldiń taǵdyry – bala-shaǵa jep ketken toı sekildi deıdi. Keńes­tik shyndyq sóz júzinde asqar taýdaı, is júzinde qumǵa sińgen sýdaı ekenin alǵashqynyń biri bolyp, «Aǵyn­ǵa qarsy», «Jyly jaýyn» áńgimelerinde jazamyn dep synǵa iligip, taýyq qoraǵa túsken túlkideı bolǵany, ótken ǵasyrdyń 60-shy jyldardyń basynda Qazaqstanda ob­lystardy joıyp, ólke-ólkege bu­tar­laı bastaǵanda bir top qurby­symen únparaq taratyp, totalı­tar­lyq júıeniń úndemesteri izine túsip – aýzyna qaqpaq, jelkesine toqpaq úıirip – úrpıtkeni esinde. Sonda da kúıine júrip jazýdan qol úzbedi, kúıinip ketpedi.
Jazýshy áńgimede oqıǵany ja­lań quramaıdy, áreketke tarıhı as­tar berip, ýaqyttyń qoǵamǵa, qoǵam­nyń ýaqytqa túsirer salmaǵyn bez­bendeıdi. Kóne dáýir fılosofy Pla­tonnyń: «dúnıeni ustap turǵan ıdeıa, ıdeıa ólgen kúni arǵy jaǵy – taýsylý, toqyraý», – deıtini Dúken­baıdyń «Anasy jaqsy adamdar», «Qyzyl Kenish oqıǵasy» áńgime­le­rinde nanymdy kórsetilgen. Qa­lam­ger ıdeıany, mazmundy, birlikti te­mir­qazyq etip ustaıdy. Tektilik úzilgen tusta – kúıreý, quldyraý bas­talady. Jaqsylyq – jaq­sy­lyq­ty týǵyzady, dostyq – dostyqty sha­­qy­rady. Dóńgelengen dúnıeni bir júıede ustap turǵan tek túzilimi deıdi avtor.
Bılik dálizinde kózge kórine ber­meıtin jasyryn kúres, basarazdyq, «bolmasyn» deý, ósek órbitý, aıla-sharǵyny «Úreı» hıkaıatyna arqaý etý – elestetý úshin jazýshy eń áýe­li muzart shyń basyna shyqqan alpı­nısti izdeıdi. Tabady. Tósek tar­typ jatyr eken. «Sizdi jazý úshin kelgenim joq», – deıdi jazýshy, – myń alty júz shaqyrym jol júrip jetkendegi maqsatym: shyń basyna shyqqan kezdegi nendeı se­zim bılegenin aıtyp berseńiz – je­tedi». «Sol-aq pa?» «Sol-aq…» Jú­zin ájim torlap egdelengen alpınıst birden tıylyp, báseńsip qa­la­dy. Birazdasyn oı teńizinen shyǵyp  aıtqany: «Adam aıaǵy baspaǵan shyń basyna shyqqan kisini eń áýeli aıtyp-bolmas uly tákapparlyq sezim bıleıdi», – deıdi. «Sosyn?!». «Sosyn júrekti aıtyp bolmas úreı meńdeıdi. Taıyp ketem be degen úreı etekke túskesin de… aı… jyl… ótkesin de júrekten taza jýylyp bitpeıdi» (sonda, 237-bet). Bılik dáliziniń, laýazym basqyshynyń bas aınalar bıigine shyqqan kisiniń kóńil túkpirin dáp álgi alpınıst aıtqan – áýeli uly tákapparlyq, artynsha aıtyp-bolmas úreı sezimi bıleıdi eken. Osy pálsapany jazýshy salystyrý sıllogızmi arqyly qısyndy órip, sheneýnikter ara­syn­daǵy birin-biri ańdý, astyrtyn aıla-sharǵy, kóleńkeli kúresti dál sý­ret­teıdi. Álgi aıla-sharǵyny, astyrtyn ilip-shalýdy elestetip boı­y­ń­yz­dy kádimgideı úreı meńdeıdi, di­ril kezedi.
Dúkenbaıdyń sáýirdiń sary ýyzyndaı dámdi áńgimeleri kóp ýaqyt synshy qalamyna ilikpeı keldi. Bul jalǵyz onyń basyndaǵy jaǵdaı emes edi. Otyz jetiniń zoba­lańy­nan, sosynǵy elý birdiń jappaı jaý izdeý indetinen aýyzdary kúıip qal­ǵan ádebıetshi qaýym alǵashqy «Oty­­rar», sosynǵy «Jibek jolyn» jabýly qazan jabýly kúıinshe qal­dyrdy. Tipti sol kezeńde qazaq qashan qala salǵan… qazaq qashan ǵulama bolǵan… dep onyń Ábýnásir ál-Farabıin, «Abaqtysyndaǵy» Alash ardagerlerin oqysa da – oqy­maǵan, estise de – estimegen bolyp, kóp jerde quıryǵyna qaljýyr baılap nemkettilikpen tıtyǵyna jetti. Avtor «elenbedim… eskerilmedim…» demedi. Qajyryn qaıraı tústi, qa­lam men qaǵazdy serik etti. Boıa­ma­shylyqqa boı urmady, uran­shyl­dyqqa urynbaı, mazmuny tereń, teńeýi dál, tarydaı sózden túıedeı tiri pálsapa túıip, tústik elindegi – ózi tisine basyp shaınap, ózi tilin tı­gizip talmap túsingen ómirdi jazýdan jalyqpady. Saýsaǵyn soryp ja­zatyn qııalkesh emes, kókireginiń kózimen kóretin sóz sýretshisine aınaldy.
Jazýshynyń eńbegi elenbeı, ul­tyna degen adal peıili baǵalan­baı, biraz qalamger – bıligi bardyń qabaǵyna qarap, jazǵanyn bastyra almaı, bastyrsa-daǵy kóńili tolmaı, sanda bolsa da, sanatqa kire almaı júretin jyldary – «Fa­ra­bıdi», «Jibek jolyn», «Otyrardy» jazǵan edi. Tátti izdegen bal ara­sy­nyń ashydan qorqyp gúlge qonbaı tura almaıtyny sekildi jas jazýshy «tórge shyqpadym», «toqpan jilik ustamadym» degen joq; sol baıaǵy aq topyraq arasynan yrzyq terip, nesibe aıyrǵan jerlesteri týraly «Zaýal», «Darııa», «Tabal­dy­ryǵyńa tabyn» atty birin-biri tolyqtyrǵan, biriniń áýenin kelesisi áýeletken, biriniń keıipkeri kelesige aýysqan qalyń-qalyń úsh roman jazdy. Alǵashqy ekeýi Máskeýdiń elı­talyq baspasynan oryssha ja­ryq kórdi.
Amerıka klassıgi Tomas Výlf­tyń «Ushqan uıańdy umytpa, perish­tem» men Ýılıam Folknerdiń    «Snoýps sagasyn» túzgen úshtigine uqsa­typ týǵan jerdiń keńdigi men ke­nendigin, ultynyń kemeldigi men kemshinin, qara orman qazaǵynyń jaısańdyǵy men momyndyǵyn, sory men baǵy kezek almasqan al­ma­ǵaıyp minez túzilimin alaqanǵa sal­ǵandaı asha tústi. Qumsaǵattaı sýsyp ótip jatqan adam aǵzasyndaǵy ýaqyttyń rentgen sáýlesinen izdedi. О́mirdiń ashy-tushysyn júz qu­lash­tyq shyńyraý sekildi adam júre­giniń túp tereńinen saýmalady. 70-80-shi jyldar ózgerisin jalań dá­rip­­tep, jadaǵaı topshylamaı, aýrýdy tamyr soǵysynan tabatyn táýip­she – kisiniń arǵy ańǵarynan, nazarynan qazbalady. Qarańǵyda tal­shy­­ǵyn aıyratyn úkige uqsap – kitap­hana úkikózine aınaldy. Qara­baıyr qareket pen kúndelikti kúı­beń­nen qubatóbel tartyp tapty. Psıhoanalız tásiline jıi júgindi.
Minez – ómirdiń zerger ustasy. О́mir – taǵdyrdy qalyptaıtyn sáý­letshi. Tirshiliktiń bastalýy da, aıaq­talýy da taǵdyrdan. Jazýshy ózin-ózi jyldar óte tapty, kesheýildep tanyldy. О́zindik bet, ózindik qol­tańba ǵana erekshelik bıigine bas­paldaqtap bıiktedi. Túptiń túbinde ózindik meni ǵana alasapyran shy­ǵar­mashylyq shytyrmanynyń ishi­nen adastyrmaı alyp shyǵaryna sen­di. Eki sózdiń basyn quraǵan ki­tap shyǵaryp, eki kitap shyǵar­ǵannyń kóbi jazýshymyz dep keýde qaǵyp… kóp bilgensip… kúpinip… qulaq sarsyltqan ómir bazarynda ózine tıesili ornyn, qasterli bıigin áldeqashan enshilegen edi. О́zindik menin ómir boıy qyzǵyshtaı qoryp, balıǵatqa jetpegen qyzdaı úlpil­detip, júregine bólegen sol qym­ba­tyn jan balasyna buldap kórmegen bireý bolsa – sonyń ózi, onshaqty bol­sa – sonyń biregeıi Dúkenbaı Dosjan.
Dúkenbaı somdaǵan harakterler búginde qazaq prozasy somdaǵan keıipkerler qatarynan oryn aldy. Alashtyń amandyǵyn tilegen ti­leý­qory, beınetqory ana Aıtýar… myna tirshilik maıdanynyń jaýyryny jerge tımes balýany, qaıtsem aýyl jaqsylarynyń bir jaǵyna shyǵa­myn dep jyǵylyp-súringen Pal­man­taı beınesi oqýshy júreginde jattaldy. Kisini et júregimen ezile jaqsy kóretin, kisige qyldaı qııanat jasaý qolynan kelmeıtin qalam­gerdiń ári adaldyǵy, ári baýyr­mal­dyǵy, ári áleýmetshil qalpy tanyldy.
Dúkenbaı – erinbeıtin, sharshamaıtyn, óndirip jazatyn jazýshy. Balzak sekildi jazýshy týa berer deı­misiń, qalamgerimiz 11 roman, jıyrmadan astam povest, júzge tarta áńgime jazypty, bas-aıaǵy jet­pis alty kitap shyǵarypty. Bir avtorǵa bul az emes.
Dúkenbaı asyp-tasymaıtyn, ne bolsa soǵan jasymaıtyn, artyq aı­tylǵan synǵa saǵy synbaıtyn, ıleýine dán tasyǵan qumyrsqasha tynbaıtyn jazýshy.
Áli de óndirip jaza bersin. Úl­ken belesten túspesin.

Myrzataı  JOLDASBEKOV.