Elenbeı kelgen bir esim

Seısenbi, 11 qyrkúıek 2012 7:37

Keıingi ósip kele jatqan jas býynnan Gúljahan Ǵalıeva degen kisi kim dep surap kórińizshi, bile me eken? Qazaqtyń aıaýly bir qyzynyń atynda ne kósheniń, ne birde-bir mádenıet oshaǵynyń bolmaýy nelikten?

Seısenbi, 11 qyrkúıek 2012 7:37

Keıingi ósip kele jatqan jas býynnan Gúljahan Ǵalıeva degen kisi kim dep surap kórińizshi, bile me eken? Qazaqtyń aıaýly bir qyzynyń atynda ne kósheniń, ne birde-bir mádenıet oshaǵynyń bolmaýy nelikten?

Qasıetti qazaqtyń qara sózi­niń qudiretine tabynbaý múmkin emes qoı. Qazaqta «sóz súıekten ótedi» degen naqyl bar. Osy támsilden tálim túısek, bir aýyz sózdi qa­dirlegen halyqtyń muny yqylym zamannan basty qundy­ly­ǵy re­tin­de qurmet tuta bilge­nin baǵam­daý­ǵa bolady. Iá, sóz arqyly biz bir-birimizdi uǵyny­syp, oıymyzdy jet­kizip, pikir al­masamyz. Adamzat ataýly qaı kezde de ózi­niń ush­qyr qııalyn, oı-arma­nyn, tilek-maqsatyn, kó­ńi­­­lindegi kó­keı­­­kesti qupııa sy­r­laryn, qýa­ny­shy men renishin, kú­ıinishi men súıinishin sóz baı­lyǵy arqyly jetkizip otyr­ǵan. Sondyqtan da bolar ha­lyq dana­lyǵynyń: «О́ner aldy – qyzyl til» deıtini. Qazaq halqy tildiń qadir-qasıetin barynsha ba­ǵalaı bilgennen de, «Túmen sózdiń túıi­nin, Bir sózben keltir ıinin», «О́ner­paz bolsań arqalan» dep, maqaldaǵan. Til ar­qyly, sóz ar­qy­ly halqymyzdyń san-salaly asyl muralary búgingi zamanǵa din-aman jetip, rýhanı azyǵyna aınalýda. Olar: halyq aýyz áde­bıe­ti, avtor­lyq ádebıet, dana­lyq, sheshendik sózder, qıssa-das­tandar, epostar, batyrlar jyry, turmys-salt jyr­­­lary, tol­ǵaýlar, arnaýlar, óleńder, maqal-mátel­der t.b.. Demek, poezııa, proza janr­lary sa­lalarynyń bar­lyǵy derlik halyq shyǵarma­shy­ly­ǵyn­da oryn alady. Bulardyń halyq arasyna keń taraýyna birinshi­den, avtordyń ózi sebepshi bolsa, ekinshiden, qalyń buqara qaýym­nyń arasynan shyq­qan án­shiler, aqyn-jyraýlar, aýyl­­dyń alty aýyz ónerpazdary barynsha úles qosqan.
Kórneki ónerdiń kúrdelisi de, kóriktisi de – sóz óneri. Endigi jer­­de áńgime kásibı turǵyda «kór­­kem sóz janry» óneriniń ne­gizin qa­laý­shy, onyń kórnekti ýá­kili, kórkem sózdiń sheberi QR halyq ártisi Gúljahan Ǵalıeva (Qa­lıeva) apaıymyz týraly bolmaq.
Balalyq shaq… О́tken ǵa­syr­dyń alpysynshy jyldarynyń ekin­shi jartysynda Batys Qazaq­stan oblysynyń ortalyǵy Oral­ǵa, Almatydan gastroldik saparmen sol kezdiń ózinde ataqty  «Gúlder» án-bı jastar ansambli kele jatyr degen habar halyqty dúr silkindirdi. Mundaı ýaqıǵa oblys kóleminde aıtarlyqtaı jańa­lyq boldy. Aýdan ortalyǵy Shyń­ǵyrlaý Oral qalasynan 250 shaqy­rym bolsa, shalǵaı jatqan sharýa­shylyqtar toǵyz jol torabynan da alys, aýdan arqyly jol ara­lyǵy kem degende 370 sha­qy­rym bolatyn. Osy habardy es­tigen biz­diń aýdannyń jurtshy­lyǵy taıly-tuıaǵy qalmaı, taıǵa talasyp min­ges­kendeı, joldaǵy kólikke ilik­kenderi jol shalǵaı­lyǵyna qara­mastan Oral qala­syn betke alyp, aǵyldy-aı kep. Bul kórinis res­pýb­lıka má­denıet salasyndaǵy erek­­she este qalatyn qubylys-tyn. Qalaǵa baryp konsert tamashalap kel­gen­­d­erdiń aıtýynsha, mundaǵy sol keremetter beıne bir ańyz-ertegi bolyp kóri­netin. Aıtýshylar jaǵy eren eń­bek tyndyryp kelgendeı marqaıa­tyn. Bil­mekke biz álgilerge qulaq tosyp áý­re­miz. Sondaǵy estigen­derimiz kór­genderdiń áserinen asyp túsip jatatyn. О́ner sharasyn tamasha­laǵan adam baqytty edi. Sóıtsek, keıin estı kele olar­dyń 1965 jyly Almatyda «Qazaqkonsert» bir­les­­tiginiń janynan Qazaq KSR halyq ártisi Gúljahan Ǵa­lıe­vanyń bas­shylyq etýimen tuń­ǵysh ret ashyl­­ǵan respýb­lıka­lyq es­trada jáne sırk óneri stý­dııa­synyń túlekteri ekenin bildik. Biraz jyldardan keıin ózim de osy oqý ornynyń túlegi atanatynym tipti úsh uıyqtasam túsime kirme­gen. Biraq sol kezdegi Almatyǵa baryp kelip, bolmasa oqyp júrgen aǵa býyn aýyl­das­tarymyzdyń aıtýlaryna qara­ǵan­­da, Almaty shynynda da álem­niń jeti ǵala­ma­tynyń biri «Aspaly baqtaı» bolyp kórine­tin. Balaýsa balǵyn jastaǵy bizder bolsaq sony eltı tyńdap, kádimgideı qııal­ǵa qulash uratyn­byz. Ási­rese, ásire áńgime­shiler­diń «kó­shede kele jatyp, almany úzip al da, aýyzyńa salyp júre ber», dep qıy­­nyn qıys­tyryp aıtýlary tań­­ǵaldyratyn. Alpysynshy jyl­­­dardyń aıaǵynda aýyldas apamyz Qalampyr Ra­qymo­­vanyń osy oqý ornyna túsýi qııalymyzǵa jan bitirip, odan beter qanattandyra tústi. Oıym­nyń iske asyp, ar­manymnyń oryn­dalar sáti de kelip jetti.
Bul 1973 jyldyń jazy bolatyn. Elimizdiń jer-jerlerinen arman izdep, ónerge qanat qaqqan jastar Krasın kóshesi 78-de or­nalasqan respýblıkalyq estrada jáne sırk óneri stýdııasynda bas qostyq. Aldymyzdan orta jas shama­­syndaǵy, moıyldaı qap-qara shashyn tóbesine túıip, kelisti kıin­­gen, júzi jyly shyraıly, sym­baty ózgelerden bó­lek qara­tory apaı shyqqany esim­de. Oqyp júrgende aǵa-apa­la­rymyzdyń: «Al­­matydaǵy áde­mi arýlardyń biri Shara bolsa, ekinshisi Gúl­jahan apamyz edi», degenderin óz basym talaı ret esti­gen­min. Álgi kisi syzyltyp, nebir sıqyrly áýezdi únimen jınalǵan­dardy baýrap ta, jaýlap ta aldy. Qazaq­stan­nyń halyq ártisi, atyshýly respýblıkalyq estrada jáne sırk óneri stýdııa­synyń tuńǵysh uı­ymdasty­rý­shy­sy, dırektory kór­­­kem sózdiń she­beri Gúljahan Ǵa­lıeva apamyzben tanysýymyz osylaı bastal­ǵan edi.
Sondaǵy bizge aıtqan alǵash­qy áńgimesi bylaı bastaldy: «Shy­raqtarym, balalarym, biz­diń oqý ornyna qosh keldińder! Munda bar-joǵy eki-aq jyl oqı­syńdar. Alda­ryńyzda osy stýdııany oqyp bitirip ketken aǵa-apa­laryń sııaq­ty sender de belgili adamdar bo­lasyńdar», degeni. Olaı deıtin se­bebi de, joq emes-tin. О́ıtkeni, ózi qurǵan «Gúl­der» ansambliniń músheleri bul kezde respýblıka kóleminde óz ónerle­rin keńinen pash etip, halyqtyń qoshe­metine bólenip úlgergen edi. Ol kezde Almatyda P.­I.Chaı­kov­skıı atyn­daǵy kolledj (oqý mer­zimi 4 jyl), konservatorııanyń eki jyl­dyq da­ıyn­dyq kýrsy bar-tuǵyn. Sóıtip, Gúljahan apaı­dyń úgit-nasıha­tynyń arqa­synda qalaǵa kelgen jastar stý­dııanyń sý jańa stýdenti bolyp shyǵa keldik. Al­ǵash ashylǵanda oqý ornynyń al­dyndaǵy negizgi maq­sat oblystyq fılarmonııa­lar­ǵa, Almaty kon­sert­­­tik ujym­daryna jeke-solıs­ter daıarlaý bolsa, bul mindetti mundaǵylar tolyǵymen abyroımen atqardy deı alamyz. Eki jyldyń ishinde mamandyqtyń qaı salasynda bol­syn ájeptáýir aýyzǵa iligetin oryndaýshylyq deńgeıge jetý ońaı sharýa emes ekeni belgili. Alaıda, mundaı jetistikterge Gúljahan apaı bas­taǵan aǵa-apa­larymyzdyń arqa­syn­da jetke­ni­mizdi eshqashan es­ten shyǵarǵan emespiz. Búgingi ur­paq aldynda bir kezderi biz­derge tálim-tárbıe bergen Qazaq KSR halyq ár­tisteri J.Elebekov, Ǵ.Qurman­ǵalıev, professorlar B.Jylysbaev, Q.Mu­hı­tov, H.Tas­tanov, K.Kenjetaev, N.Sháripova, S.Shári­pov, N.Temir­­ha­nova, N.Navroskaıa, t.b. esimderin maq­tan tutýdan tal­ǵan emespiz. Oqý mekemesiniń qys­qa merzim ishinde aıtarlyqtaı ta­bys­qa jetýi atalmysh abzal jan­dardyń arqasynda bolatyn. О́ıt­keni, bulardyń bar­ly­ǵy der­lik konservatorııada, teatrda, odan qalsa, belgili konserttik bir­les­tikterde, joǵary kásibı deńgeıde isteıtin sheber mamandar bolatyn. Olar dombyra, dástúrli án, bı, vokal, sırk óneri, kórkem sóz janry sııaqty pánderden sabaq aldy. 1965 jyldan bastap atalmysh oqý orny kóptegen sahna sheberlerin daıarlady. Olardyń arasynda halqy­myzǵa belgili G.Talpaqova, Á.Eń­kebaev, Q.Baıbosynov, J.Kár­me­nov, Q.Bekbosynov, Q.Rahımova, R.Tájibaev, t.b. esimder bar. Osy ma­mandyqtar boıynsha 1973-1975 jyl­­­dary oqyǵan meniń zaman­das­tarymnyń kóbi bú­ginde elimizge tanymal óner ıeleri. Olardyń qatarynda M.Múka­manov, Ǵ.Muha­medın, T.Rahımov, Á.Sársen­baev, M.Otarbaev, H.­Tó­peev, Q.Imenov, B.Qurmanǵojaev, Qadyr, Tor­ǵyn Qashqabaevtar, B.Sazabekov,  K.Baı­­­­ǵaraev, B.Samedınova, M.Omarova D.Aımanov sııaqty t.b. ke­ıingi tolqyn jastarmen uzaratyn tizimdi shubyr­ta jalǵastyra be­rýime bolady.
Gúljahan Ǵalıqyzynyń óz jumysyna berilgendigi son­sha­lyq túlekteriniń barlyǵyn qam­qor qanatynyń astyna alyp júretin. Sondaı túlekterdiń biri men edim. Oqýdy bitirgende maǵan apaıdyń: «Almatyda qaldyryp, qalaǵan konserttik birlestikke jeke oryndaýshy (solıst) etip ornalastyramyn, osy jyly úıdi de alyp berýge kómegimdi aıap qal­maımyn, ázirge biraq tek ma­ǵan oqýymdy ári qaraı jalǵas­tyram degendi aıtpa», degeni ana­lyq meıirimmen teń súıis­pen­shiligi bolatyn. osy oıdy meniń jetekshim, professor Q.Mu­hı­tov­qa da aıtyp, qolqa sal­ǵan kórinedi. Mine, sol jyldardan beri arada zýlap qanshama jyldar ótipti. Búginde ózimiz de al­­dymyz­dan sandaǵan shákirt ushy­­ryp otyrǵan ustazǵa aı­nal­dyq. Es bi­lip, etek japqan irgeli el bolǵa­nymyzǵa jıyrma jyldan asyp barady. Qazaq halqy ómi­riniń tal besikten jer besikke deıingi kezeńin qashanda tarazylap, ke­shegisi men búgingisin bajaılap otyratyn ejelden dana­lyǵymen daralanǵan el ekenin tarıhtan bilemiz. Búgingi urpaq kó­ńil kónshiter ne bar dep suraı qalsa, árıne, shúkirshilik eter ja­ıymyz mol shyǵar. Alaıda adamzat balasynyń ómirinde qýany­shy­men qosa, kóńilge kirbiń tú­si­rer jáıt­ter de kezdespeı tur­maı­dy. Ol da bir ómirdiń zań­dy­lyǵy bolyp eseptelse kerek. Eli­ne eńbek etip, keler urpaqqa tálim-tárbıe berip, ónerge baý­lyǵan ustazdar ómiriniń keıbir tustary atalyp jatqanmen, al endi keı­bireýleriniń jasaǵan qyrýar eń­begin ýaqyttyń kóshkin qumy jaýyp qalyp jatatyny janǵa batady. Aty-jónderi kóp aýyzǵa ilikpeı, tasada qalyp qoıǵandaı seziledi. Halqynyń óneri men mádenıeti úshin tókken teri, eńbegi laıyqty baǵasyn alyp úlger­me­gen tárizdenedi. Tir­shilik bol­ǵan soń, túrli jaǵdaı­lar oryn alyp jatady ǵoı. Keı tulǵa­lardyń ózderi dúnıeden oz­ǵanmen ar­tyndaǵy izdeýshileriniń arqa­syn­da jıi-jıi esimderi eske alynyp jatatyny taǵy shyndyq. Olar­dyń aty kóshege, mektepke, máde­nıet oshaqtaryna berilýi sol kisi­ni halqynyń ardaqtaýy is­pet­ti kó­rinedi. Ulan-asyr dúrkiretip toı ótkizedi. Osyndaıda bizder ustaz­darymyzdyń aldyndaǵy paryzymyzdy óteı aldyq pa degen oıǵa qalamyz. Paryz ǵana emes, muny tipti árbirimizdiń qary­zy­myz desek, artyq aıtqandyq bola qoı­mas. Eńseni zil batpan oı qa­ıys­tyrǵanda, qaıran aǵalar-aı, qaı­ran apalar-aı, dep sen úshin ómi­rin aıamaǵan aıaýly jandar beıne­sine sabyrsyz úńilýge týra keledi. Solardyń eńbegi tıisti dá­rejede atalsa degen nıetpen qo­­lyma ádeıi qalam aldym. Gúl­jahan apamyz osyndaı eli qansha qurmet kórsetse de kóptik et­peı­tin erekshe jan. Bir kezdergi eli­niń erkesi, búginde týǵan jurty eńbegine, arýaǵyna taǵzym etýge tıis sol apamyzdyń esimin nege joǵary kótere almaǵanbyz dep oılanamyn keıde.
Ákesi náýbet zamanynda eline qaıyrymdylyq jasaýymen este qalǵan, keıin stalındik qýǵyn-súrginge ushyraǵan, al ózi jas­ta­ı­ynan jetimdiktiń taqsiretin tar­typ ósken, biraq ta tek­tiligi­niń arqasynda, sonaý Máskeýdegi GITIS-ti oqyp bitirgen áziz jandy qalaı áspettesek te jarasatyn jaqsy isteri óte kóp. Tul­pardyń tuıaǵyndaı, altynnyń sy­nyǵyn­daı Gúljahan apamyz­dyń ómir­degi, ónerdegi taǵdyry áli talaı arnaly áńgimege arqaý bola bere­rine sene­min. Men sol bulaq oı­dyń kózin túrtip ashýdy ǵana oıladym. О́zi talaı súı­singen Alata­ýynyń ete­gindegi syń­ǵyrlaǵan syr­ly sazdyń sı­qy­­­ry tolyq ashylmaǵanmen, tul­ǵanyń ózine laıyq tuǵyryn iz­deýge talpyndym.
Elimizdegi kóptegen mádenıet oshaqtary men óner ujymda­ry­nyń qurylý tarıhy tikeleı osy kisiniń eńbegimen baılanystyrylady. Naq­­­tylap aıtsaq, Gúl­ja­han apa­myzdyń muryndyq bolýymen 1965 jyly Respýblıkalyq estrada já­ne sırk óneri stýdııasy, 1969 jyly «Gúlder» án-bı jastar ansam­bli, 1970 jyly Almaty memle­kettik sırki ashylsa, Qa­zaqstan kóleminde oblys fılarmonııalaryna «kórkem sóz sheber­ligi janry» boıynsha mamandar daıarlaýǵa da alǵash se­bep­­shi bol­ǵan osy tulǵa. Hal­qy­nyń rýhanı ıgiligine osynshama qyrýar mura qaldyrǵan esimniń sanadan birtin­dep kómeski tarta bastaýy eldi­gimiz ben keńdi­gimizge nuqsan kel­tiretin min dep esep­teımiz. Sol sebepti joǵy­myzdy taýyp, barymyzdy baǵalap jat­qan Táýelsiz­digimizdiń bele­sinde ónerge ómirin arnaǵan mun­daı taǵdyrlarǵa taǵ­zym etip, taýdaı tulǵasyn bıik­teter bolsaq, mu­nyń keıingi ósip kele jatqan óskeleń urpaq úshin de úlken ónege mektebi bolary haq.
Qazaqstannyń halyq ártisi Gúl­­­jahan Ǵalıevanyń esimin ulyq­­­taý maqsatynda J.Elebekov atyndaǵy óner kolledjinde «kór­­kem sóz oqý sheberligi janry» boıynsha G.Ǵa­­lıevanyń klasy qal­­pyna kel­ti­rilse, onyń atyn­da­ǵy respýblı­kalyq kórkem sóz oqý sheberleriniń baıqaýy uıymdas­ty­­rylsa, Qaz­UО́Ý-de «Kór­­kem sóz sheberligi jan­­ry» boıynsha G.Ǵa­lıe­vanyń klasy ashylsa, Alma­ty­daǵy Dos­tyq dańǵy­lyn­daǵy «Úsh alyp» atalatyn G.Ǵa­lıe­vanyń tur­ǵan úıine memo­rı­al­dyq taqta ornatylsa, kún­nen kúnge rýhanı sáýleti as­qaqtaı tús­ken elor­da­­myzdaǵy bir kó­she­ge, ja­ńadan boı kótergen óner oshaq­tarynyń, bolmasa konsert­tik ujym­­dardyń bi­rine esimi berilse, «Kórkem sóz oqý sheber­ligi» janry boıynsha G.Ǵa­lıe­­va­nyń shyǵarma­shylyq kesh­teri ótip, onyń ómiri men óneri jaıynda estelik kitap­tar jaryq kór­­se qandaı ǵanıbet bolar edi. Almaty memlekettik «Gúlder» án-bı an­sam­­bli Qazaq KSR ha­lyq ártisi G.Ǵa­­lıe­vanyń esi­mine sura­nyp-aq tur­ǵandaı. Tur­paty tunyq tul­ǵa­ǵa degen bul halqynyń tur­ǵyzǵan rýhanı es­kertkishi hám bá­rimizdiń paryzymyz ben qaryzy­myzdyń ótelgeni bolar edi.
Orynbaı DÚISEN,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.