Tumanbaı týraly tolǵanys

Senbi, 6 qazan 2012 7:27

Qazaqtyń birtýar asyl perzenti, Qazaqstan Respýblıkasynyń Halyqjazýshysy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Fızýlı atyndaǵyHalyqaralyq Túrki dúnıesi syılyǵynyń ıegeri TumanbaıMoldaǵalıevtiń ómirden ozǵanyna bir jyldaı bolyp qalypty. Qımastyqpen saǵynysh aralas jan baýraǵan sezimder tolǵanysy qolǵa qalamalǵyzdy.

Senbi, 6 qazan 2012 7:27

Qazaqtyń birtýar asyl perzenti, Qazaqstan Respýblıkasynyń Halyqjazýshysy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Fızýlı atyndaǵyHalyqaralyq Túrki dúnıesi syılyǵynyń ıegeri TumanbaıMoldaǵalıevtiń ómirden ozǵanyna bir jyldaı bolyp qalypty. Qımastyqpen saǵynysh aralas jan baýraǵan sezimder tolǵanysy qolǵa qalamalǵyzdy.

 Tumanbaı jaıly syr shertý men úshin ári jeńil, ári qıyn is. Jeńildeıtinim, jarty ǵasyrdaı uzaq jyldar aramyzdan qyl ótpesaǵaly-inilideı dos bop óttik. Dostyǵymyzǵa tereń maǵyna bererdeıshyǵarmashylyqqa baılanysty syrlastyq, tilektestik, qanattastyqıgilikti sebep boldy. Bizdiń tuńǵysh tanystyǵymyz, alǵashqy kezdesýimizjaıly sózdi Tumanbaıdyń ózine (“Lenınshil jas” gazetinen) bereıin: “Buljigitpen men Jezqazǵannyń “Pokro-15” atty ataqty shahtasyna túserjerde tanystym. Ol shahtaǵa bizben birge tústi. Shahta ishin aralapjúrgende týǵan dalanyń sulýlyǵy jaıly áńgime shertken aqyndaı maǵanol shahta jaıly syr shertti. Men shahtadan shyqqanda: “Siz óleńjazbaısyz ba?” dep oqys suraq berdim. Ol qarqyldap kúldi de: “О́leńjazbaıtyn qazaq bolýshy ma edi, biraq bizdiń óleń ózimizdi ǵanajarylqaıtyn dúnıeler”, – dedi. Men Kákimbektiń óleńderimentanys­tym”, – dep gazettegi óleńderime alǵysóz retinde alǵashqy pikirinjazypty. Shaǵyn kirispesin “Kenshi aqyn” dep atapty. Aýzy ýáli jan eken,keıin meni baıtaq el “Kenshi aqyn” dep atap ketti.

Tumanbaı bala jastan bastap stý­dent­tik shaqta da, kenshi kúnderde de jazǵan óleńderimdi muqııat qarap, qýa­na-qýana alyp ketti. Qýa­nysh­tyń syry belgili boldy, orys aqyny Leonıd Skalkovskıımen birge kelip Jezqazǵan­nan talant izdeýde jarysqan bolyp shyq­ty. Alǵashqy kúnderinde Skalkov­skıı­diń tabysy mol bolsa kerek. Men de qur alaqan emespin degendeı Tu­man­baı bizge anyǵyn aıtyp saldy. О́leń­derimdi oqýǵa ýaqytyn aıamady, al Úkili Ybyraıǵa, aqyn Taıjanǵa arnaǵan poemalarymdy oqyǵan da joq. “Maǵan óleń kerek” dep týrasyn aıtty. Mine, sol kúnderden bastap dostasyp kettik. Jezqazǵannan tapqan talantym dep ol qýansa, men de Alataýdyń týmasy, Je­ti­sýdyń lebindeı minezi ǵajap aqyn ji­gitti qatty unattym. Jańa tapqan inim, dosym bar dep, irgemizdi bekite tústim.

Tumanbaı degen – sabaqtasqan sezim, áreketi qabattasqan ómir kórinisteri. Onyń poezııasy eshkimge uqsamaıtyn ózgeshe álem. Sarynynan jańylmaı­tyn, saǵasynan asyp-tasyp shyqpaı­tyn, sabyrly da saıaly, jaǵasyna máńgi kóktem ornaǵan darııadaı sulý dúnıe. Aqyn Tumanbaı balǵyn jas kezinen aqyrǵy saǵattaryna deıin ómirdi keń tolǵap ótti, halqyna tán dástúrmen te­bi­renip óz jolyn tapty. Qyz-shabyt­tyń aqyn­nyń pák júregine arnaǵan jeke syıyndaı, Tá­ńirimniń óz qolymen kórsetip bergen jolyndaı lırıka atty sezimtal poezııa­nyń quly bolyp bastap, uly kóshbas­shysy bolyp ótti. Ony bıik­ten bıikke qushtarlyq pen sulýlyq jeteledi.

Aqynnyń ózi qandaı meıirban, baýyr­mal, adamsúıgish bolsa, poezııasy da sol qalyptan taımaı móp-móldir, tap-taza qalpynda adam janyn jylyta bildi. “Sezim, shirkin, aq jańbyrǵa uq­saıdy, Almatyda jańa jaýyp basyl­ǵan” dep ózi aıtqandaı, el qulaǵyn eleń etkizgen lırıkasy da aq jańbyrdan keıingi taý samalyndaı tyńdaǵan jan­nyń júregine áp-sátte jetip tyndy. Boıaýy anyq sýret, tartymy tereń asyl oı, áýez, ańsap tur­ǵan názik lebiz, mól­dir sezimniń sáý­le­si Tumanbaı óleńde­riniń negizin qurady.

“Qaraımyn aıǵa kóp tóngen,

Dirilin, nuryn qabyldap.

Tabysam sulý kóktemmen,

Qalamyn sonda damyldap”, –

degen shýmaqty “Stýdent dápteri” atty alǵashqy kitabynan (1956) kórgen­de tań­danyp edim. Qaraı qalyńyzshy, Aıǵa kim súısinbeıdi, onyń sáýlesine, nury­na, shýaǵyna, júzine kim tańdan­ba­dy?! Al, jas Tumanbaı “dirilin” baı­qap qal­dy. “Jelsiz túnde jaryq aı, Sáýlesi sýda dirildep” dep danyshpan Abaı jyrlasa sol sezimmen sol lúpil jas aqynnyń jadyna qonyp, halqyna bergen jańa tar­tý bolyp jaryq kórdi. Sezimtal lı­rıktiń alǵashqy balǵyn qadamy osyndaı bolsa, keıinde “Tynyq muhıt dápteri” atty óleń­der jınaǵyn­daǵy (Almaty. Ja­zý­shy. 1985) “Abaı aǵa” atty óleńinde:

“Alypsyń aıtaryńdy aıtyp ólgen,

Bir kóshsiń asyp ketken qaıqy belden.

Sen jemis aǵashysyń, men de seniń

Bir dániń jer betine qaıtyp óngen”, –

depti. Eki “dápterdiń” arasynda qan­­shama jyldar ótti. Sol jyldardyń arasynda qazaqtyń Tumanbaı Molda­ǵa­lıev atty aqyny da zańǵaıyr tulǵa, lırı­ka­nyń sańlaǵy bolyp qalyptasty. Onyń “Bir dánińmin jer betine qaıtyp óngen” dep inilik iltıpatpen, kishipeıil­dilikpen aıtýǵa dárejesi ábden jetti. Abaıǵa jaqyn turǵan lırıkterdiń qata­ryna engenin telegeı-teńiz lırıkalyq darııa shyǵarmalary dáleldep berdi. Onyń lırıkasy mahabbattyń jalaýyna aınaldy, án oranǵan mýzykalyq kere­metterdiń negizin qurady. Tumanbaı lırıkasynyń jan-jaqtylyǵy jorǵa­sy­­­nan taımas júıriktiń júrisindeı, sarynynan ja­ńyl­mas qalpynda oıshyl­dyq, fıloso­fııalyq quzart bıikterden kórindi.

“О́mir degen – kúnde alysqa attanys,

Qaıda ushsań da qasıetińdi saqtap ush.

 Búgin dardaı kóringenmen

 Kún erteń,

Men senderge bola alam

ba maqtanysh?!”

dep tolǵanýynda qanshama tereń se­zim, asyl arman, ómirge degen qushtar­lyq, salıqaly tereń oı jatyr. Aqyn­nyń barynsha syr etip ashyq aıtqan “bola alam ba maqtanysh?!” degen oı alańy bilgen janǵa naǵyz keremettik.

“Aıtshy, Alataý, aqsaqaldy qarııam,

Bir balań em, ári batyl, ári uıań.

Qashan meniń erte shyǵyp kóktemim,

Qashan meniń tasıdy eken darııam?”

dep ishki syryn monolog etip tebi­rense, aqyn Tumanbaı eren-ǵaıyp eńbe­gimen sol Alataýmen aqyldasyp, óz júreginiń syryn tolǵana shertse, óz degenine jetip ótti. “Iа perejıl svoı jelanııa” dep Pýshkın aıtqandaı, Tu­man­baıdyń bul tilekteri kóziniń tiri­sinde artta qaldy. Biraq ol armanyma jettim dep tós qaqqan joq. Ulylardyń salmaqtysy, salmaqtylardyń ulysy bolyp, parasatty oıshyl, aq nıetti sezimtal qalpynda ótti.

Osy aıtylǵan, maqtan etken dostyq syrlarym, jalǵyz meniń oıym emes, eldiń oıy dep uǵynam. Tumanbaı ha­lyqtyń arasynda ósip, halyq keshken qıyndyqtardy basynan ótkerip, qýa­nysh­tarǵa ortaq kúıde ótti. Onyń bala kezinde soǵys degen zardap shyǵyp, ákesi maıdanǵa attanǵanda alty jasar jetkinshek eken. О́se kele taǵdyrdyń ol salmaǵyn jyr etti:

“Qara qaǵaz” keldi ákemdi óldi dep,

О́zimdi ózim kez jetipti qolǵa alar.

Bir tamshy jas shyqty kózden

móldirep,

Tuńǵysh ret jylaǵanym sol bolar”.

Mine, shirkin, muńly júrek degen osy­dan týady. Aı-álemniń astynda muń­syz aqyn joq shyǵar?! Ol alty jasta eken, ákesin kórgen eken, men qyr­qymnan shyqpaı ákemdi jutyppyn. Bul ómir maǵan óte tanys. Analarymyzdyń kórgen qıyndyqtary da, aýyldary­myzdyń shekken azaptary da uqsas. Men Tumanbaıdan úsh jas úlkenmin, ol meni aǵa dep, men ony týǵan inimdeı kórip kettim. Jarty­ǵasyrlyq dostyqtyń da negizi osy muń­dastyqta, syılastyqta, syrlastyqta jatqan shyǵar. О́limine sendirmeı júrgen qımastyq ta osynaý ómir ótkeliniń qatal uqsastyǵynan týdy ǵoı dep oılaımyn.

Árıne, oqys ajaldyń áreketine elmen birge kónip, eren eńbegin birge ataýymyz ardaqty dos, aǵyndy aqynnyń aldyndaǵy mindetti paryz dep túsine­min. Asyl azamattyń ómirdegi bar tabysyn ulaǵattar jalǵyz men emespin, ol shyn mánindegi uly aqyn, barsha qazaq­tyń, búkil Alashtyń “Tumashy” bolyp el súıispenshiligine bólengen daryn. Meniń aıtarym, zor qurmettiń bir tamshysy ǵana. О́ziniń tiri kezindegi arnaýlarymdy, maqalalarymdy qatty unata­tyn. Sondyqtan da ómirlik belgi bolar estelikterdi jazýǵa jalyqpaspyz. Men oǵan senip, ol maǵan senip, kereginde bir birimizdi tez tabýshy edik, este qalǵan sondaı bir qymbatty mezetti eske alaıyn. Alpys jyldyq toıyna daıyndyq kezi edi, keshke saltanatty keshi bolaıyn dep jatyr, soǵan qara­maı tús kezinde tezirek kabınetine ke­lýimdi qatty sura­dy. Ol kezde “Bal­dyrǵan” “Kók bazar­dyń” túbindegi baspalar úıinde otyratyn. Barsam, “Habar” telearnasynan kel­gen jastar tosyp otyr eken. Tuman­baıdyń shyǵarma­shy­lyǵy jaıly sóı­let­kizdi. Eshqandaı daıyndyqsyz, qaǵaz­syz shyn júrekten tolǵanyspen aqyn dosym jaıly bar bilgenimniń asylyn, bir aqynnyń ǵa­syryna jeterdeı jetki­zýge tyrystym. Tumanbaı da, “Habar­dyń” qyzmetker­leri de qatty qýandy. Endi kete berge­nimde Tumekem: “Káke, osy aıtqany­ńyzdy jazyp berińizshi, oryssha kita­byma alǵysóz eteıin”, – dedi. Ol suraǵyn da oryndadym.

Tumanbaıdyń aqyndyq bolmysy jaı­ly sóz arnaý óte qyzyq jaǵdaı. О́mirdiń kúndelikti kúıbeńinen eshteme qaldyrmaı óleń ete bilý úlken erlik. Ony túsinbeıtin, synaıtyn da aǵaıyn­dar bar, olar tym kóp jazady dep te qalady. Menimshe, ol durys emes, tógi­lip turǵan aqyn kórinip turǵan jaryq dúnıedegi keremetterge kóz salmaı turmaıdy, kóz salsa óleń bolyp shyǵa keledi. Basymyzda bar jaǵdaı ǵoı, bu­taǵa qonǵan torǵaıdaı, júrekke qonǵan tylsym sát qashan óleń bolyp aq qa­ǵazǵa túskenshe maza bermeıdi. Sulýlyq degen bul pánıdegi aqyn janyn tynshytpas bir sumdyq qoı.

“Qaıda barsam qutyla almas

qushtarlyq,

Qorǵanysh joq boıymdy saý ustar­lyq”, – dep Pýshkın aıtqandaı, Tuman­baı da qushtarlyqtyń quryǵynan shyǵa almady. Shámshi Qaldaıaqovty “Vals­tiń koroli” dep el atasa, Tumanbaıdy mahabbat lırıkasynyń patshasy dep atap ketti.

“Qaryndas, aıtshy, atyń kim?

Famılııańyz kim? – dedim.

“Famılııam meniń joq”, – dediń,

Atyńdy aıtyp sen áreń…

Osyndaı qyzǵa men tegin,

Famılııamdy berer em”, –

dese, qushtarlyq qysyp, sulýlyq shy­dam bermeı turmasa famılııasyn be­rip qaıtsin?! Osal qyz bolmaǵany ǵoı.

Jan jary Kúltaıǵa arnaǵan óleń­deri az emes, sonyń alǵashqylarynyń birinde:

“Mensiz bir saýyq keshterde,

Qadalar saǵan kóz talaı.

Qanatyn vals eskende,

Aıtylar jyly sóz talaı.

Qıyn-aq, bilem, asyl jar,

Qınala kórme sonda da;

Deı salshy:

“Kútken kisim bar”,

Surarym senen sol ǵana! –

dese, ómirdiń shyndyǵyn dálme-dál aıtyp tur, al “kútken kisim bar” degen qyzǵa shyndyǵynda jolamaýshy edik qoı. Kúltaıǵa: “Qylyqtaryń, bal mine­ziń, tartty meni, tartty meni” degeniniń ózi de jetip jatyr. Kúltaı osylaı syıpattaýǵa turatyn bal minezdi, móp-móldir jany taza perishte arý. Oılap tursam, Tumanbaı ekeýiniń minezderi birin biri jalǵastyryp jatqandaı súıkimdi áser qaldyrady.

Aqyn jany aıampaz, ol arýdyń bári­ne de qamqor. Armanyna jetpeı, qosa­ǵyna kóńil tolmaı júrgen shyraıly kelinshektiń: “súımegen kisime shyq­tym” dep jylaǵanyn kórgende qalaı shydasyn, bul da ádemi óleń bolyp jyr kestesin kórkeıtip tur.

“Kelinshek qaıǵysy sary aıaz,

Sony men kóńilimde terbetem.

Adaspaı tabysqan adam az,

Soǵan da kináli men be ekem?” –

dep Tumanbaı tolǵanady. Adam taǵ­dyryna aqynnan artyq janashyr joq qoı, sonyń bir aıshyqty kórinisi osy emes pe? Jýyrda aqyndy eske alyp otyrǵanda “Egemen Qazaqstan” gazeti AQ prezıdenti Saýytbek Abdrahmanov Tumanbaıdyń bir óleńin jatqa aıtty, óte qyzyq, jattalý sebebin de keltirdi. Týrasyn aıtsaq, 1963 jyldan beri oqyrmannyń jadynan shyqpaı júrgen bul óleń jáı emes, bizdiń poezııa­myz­dyń jaquty. О́zge sózdi kóp sozbaı óleńdi tolyq keltireıin:

“Qaıtesiń maǵan ǵashyq bop,

Abaıla, ketpe órtenip.

Uqsaımyn keıde qasqyrǵa,

Qaq jolda jatqan jorta ólip.

Abaıla, janym, alys júr,

Jaqyndaı berme kóp maǵan.

Sen-daǵy maǵan tanys jyr,

Kóp ýaqyt ózim joqtaǵan.

Ol baqyt qalǵan, qaraǵym,

Ol joldyń arǵy jaǵynda.

Minip ap zýlap baramyn,

О́mirdiń arǵymaǵyna.

Ustama onyń jalynan,

Oıynǵa, nazǵa qumar qyz.

О́mirdiń arǵymaǵynan

Úsheýmiz birdeı qularmyz”.

Bul bir poema ǵoı, ǵajaıyp romans, kompozıtorlar qalaı kórmeı júrgen dersiń. Basqa jaǵynan qarasaq, ózindik shyndyǵy, shyryldap turǵan keremeti: “О́mirdiń arǵymaǵynan, Úsheýmiz birdeı qularmyz” degeni. Bul “Kútken kisim bar” dep eshkimdi jolatpaýǵa Kúltaıyn baǵyttasa, eseıgende “úsheýmiz birdeı” degende óziniń jan jary, ómirlik qosa­ǵy baryn aıtyp tur. Bári de darqan ómirdiń aıqyn beınesi. Bul aqyndyq parasattyń adamgershilik degen bıigin­de júrgen ókilinen ǵana týatyn uly dúnıe. О́leńniń sapasy qandaı bıik, poezııalyq kórkemdigi, Abaı atamyz aıtyp otyrǵandaı, nanymdy da senimdi, oryndy da qonymdy. О́zin jorta ólip jatqan qasqyrǵa keı-keıde bolsa da uqsatýy tabıǵı aqıqat. Alakóńil jigit­ter­diń bári de janyn arbaǵan sulýdy kórse “jorta” jalǵyzbas bola qalmaı ma? Taǵy bir tartymdylyǵy – ómir ótip, jas ulǵaıǵan saıyn adam keı alyp­qashpa minezderden arylyp, egde­liktiń quryǵyna kónbeı me?! “Ol baqyt qalǵan, qaraǵym…” dep ókinýi de ábden durys aıtylǵan ýáj. Sóıtip, “oıynǵa, nazǵa” jaqyndyqtan boıyn aýlaq ustar kezdiń de kelip qalǵanyn moıyndaıdy. Qushtarlyqtyń quly bul joly qansha­lyq yntyq bolsa da sezimge boı ber­meıdi. Ustamdylyqtyń tamasha úlgisin kórsetti. Bul da uly ónege.

Parasatty aqyn ózi jaıly sóz etkende: “Bir-eki jerde maqtalsam, Beımaza tirlik keshem men”, – deı kele:

“Kógimnen kúnniń aýǵany,

Keýdeme muń bop tolady.

Bulttanbaı jańbyr jaýǵanyn,

Kózimiz kórgen joq áli”, –

dep, el aýzyna jaqsy baǵamen iligý de ońaı jatqan sharýa emestigin “bult­tanbaı jańbyr jaýmasyn” aıtyp, lırık aqyn qanatty sóz jasap ketti.

Tumanbaıdyń ómiri jaıly sóz etkende onyń baýyrmaldyǵyna toqtalmaý esh­qandaı jónge kelmeıdi. О́z basym ata­q­ty aqynnyń ómir boıǵy aýyldas dostarynan aırylmaı kóz jumǵansha birge júrgenin onyń dosqa adaldyǵy, aǵaıyn­ǵa beriktigi, shańyraqtyń myqty ıegeri bolǵandyǵy dep bilemin. Uzaq jyldar­ǵy syılastyqtyń arqasynda Tumanbaı bizder mekendegen qaı qalaǵa kelse de at basyn arnap buratyn, ózim Almatyǵa jol tússe onyń úıine soqpaı ótetin kúnim bolmady. Qashan kelsem de qoıyn soıyp, qolyn qýsyryp, ejelgi dostaryn shaqyryp máre-sáre bolmaǵan kúni­miz joq. Stýdenttik kezderde qara nandy qaq bólip jegen dosy Edige ómirlik serigi bolyp keldi. Dál sondaı meniń shymkenttik Orynbek atty dosym bolatyn. Orynbekti men qandaı syılasam, Edigeni Tumanbaıdyń solaı syılaıtynyna dán razy boldym. Meniń dostarym: Orynbek Tursyn­ba­ev, Shota Ýálı­hanov, Amanjol Qosha­nov, Sadyq Asatov, Já­lel Qalmaǵam­betov Tumanbaıǵa da dos bolyp ketti. Onyń dostary Edige Sapaev, Álı Ortaev, Nyǵmet Ábenov, Bek To­ǵysbaev, qaıyn aǵasy Pansat Qa­sy­mov­tar maǵan da jaqyn, týys adamdardaı baýyr basty. Astanalyq dosy Nur­ǵoja Orazovpen ushyrasqanda Tu­man­baıdy taý­sylmas jyr etemiz, bul ekeýi­niń dos­tyǵy, dostyqtan da joǵaryraq ja­qyn­dyq­qa ulasyp ketken jan birligi. Tu­manbaı Edigege arnaǵan sońǵy óleńinde:

“Birimiz birimizden baq asyrmaı,

Keledi kóńil kónship ara synbaı.

Eki úıde ómir súrip jatsaqtaǵy,

Kún keshtik bir ananyń

balasyndaı”, –

degeni Nurǵojaǵa da qatynasy bar ómir­diń shyndyǵy, jáne de eshbir múltiksiz shyndyq. Bul úsh jigittiń dostyǵy naǵyz úlgili dostyq. Ortaq dostar men týystardy sóz etsek, ortaq aǵalarymyz Serik Qı­­rabaev, Tursyn­bek Kákishev, Eset Áý­ke­baev, Muzafar Álimbaev boldy. Erekshe syıly aǵamyz Ábdilda Tájibaevpen ómi­riniń sońǵy saǵattaryna deıin aralas-quralas júr­dik. Tumanbaı osy aty atal­ǵan adam­dardyń bárine de óleń arnap, óziniń olarǵa degen aradan qyl ótpes jaqyn­dyǵyn bıik saqtap, jyrlap ótti.

Tumanbaı jasynda qanshama qıyn­dyq keship, tumandy kúnderdi basynan ótkizse de, óse kele baqyt qushaǵyna bólendi. Asyl jary Kúltaı ekeýi tórt qyz, bir uldy dúnıege ákelip, zamana talabyna saı ósirdi. О́zge balalardy, ıaǵnı nemere jıenderdi sanamaı-aq, uly Dáý­rennen tórt nemere kórdi, qyzy Záý­­resh­ten taraǵan shóberesin kórgenin aıtsaq, jetip jatyr. Osy qýanyshtary jaıly:

“Aqyryndap jyljyp kelip

jyl qasqa,

Meni taǵy qartaıttyń-aý bir jasqa.

Eńbektedi keshe týǵan shóberem,

Baqyt ózi baıandy bop tur basqa”, -

dep, jer betindegi qýanyshtyń bir úlkenine atalyq nazar aýdarypty.

Ákeden Tumanbaı erte aırylsa da, anasy Qymqap qajyrly da óte ınabatty kisi bolatyn. Ol kisi Tumanbaıdyń at jalyn tartyp mingen 32 jasynda kór­setken qyzyǵyna kýá bolyp ótti. Qaıyn atasy Qasym, qaıyn enesi Ná­sıqa Alataýdyń áıgili adamdary, ekeýi de Eńbek Eri atanǵan juldyzdy eńbek­kerler. Qasym aǵa týraly estýim bolatyn, ol kisini kóre almadym. Al Násıqa apaımen Tumanbaıdyń úıinde kóp kezdestim. El anasy atanǵan ardaqty Násıqa apaı Moldaǵalıevter shańyra­ǵyna sán berdi. Meniń dombyra tartyp, óleń aıtatynyma tańǵalatyn hám óte jaqsy kóretin. Tumanbaıǵa ana bolyp, kóp jyldar tórine kórik berip júrgen batyr ana bertin 2002 jyly dúnıeden ótti. Tumanbaı: “Biz ekeýmiz ǵashyqtar­myz qosylǵan” dep jan jary Kúltaıǵa aıtsa, onyń ata-analarynyń da aq batasy boıyna rýhanı azyq bolyp darydy, ómiriniń sátti bolýyna septerin tıgizdi. “Ákesi de jaqsy adam” dep óleńde aı­tylǵandaı, jan jarynyń ata-anasy­nyń asyl tulǵalar bolǵany Tuman­baı­ǵa dem berdi. Osynaý tolaǵaı ómir sabyrly da salmaqty, tózimdi de qajyr­ly aqynǵa kúsh qosyp, arqaý boldy.

“Aqyn ǵumyr oı qýǵan, sezim qýǵan,

Ashtyrmaıdy keıde bir kózimdi ýdan.

Qansha jylym qalada ótkenmenen,

Júrisimde dala bar ózim týǵan”, –

dese, júris-turysynda da Alataý­dyń asqarlyǵy, aýylynyń baýyrmal­dyǵy, ata-analarynyń minezi bar, sol dástúr óleńderine de molynan sińip qalada júrse de dalany umyttyrmady. Kúltaıdyń anasyn óz anasyndaı súı­genin de jyrǵa orady:

“Janym apa, el ishinde júr aman,

Qudalyqta, kelisimde júr aman.

Seni kórse óz anasyn kórgendeı,

Qýanatyn men úshin de júr aman”, –

deýi aqynnyń aq júregin aqtaryp, asyl anaǵa bar alǵysyn aıtqyzyp tur. Osynyń bárin egjeı-tegjeıimen toly­ǵyraq aıtyp jatsam, bul da jas ur­paqqa aqyn ómirinen alarlyq ónege, ashyq sabaq emes pe?!

Tumanbaıdyń aqyndyq jolyn, basynan ótkergen ómirin qansha sholyp ótsek te, onyń balalarǵa degen ustaz­dy­ǵyn umytýǵa haqymyz joq. Ol “Bal­dyrǵan” jýrnalyn 25 jyl boıy bas­qardy. Shırek ǵasyr baldyrǵandarǵa us­taz boldy. Basqarýdyń da basqarýy bar, al Tuman­baıdyń tájirıbesinde jýr­­nalǵa avtor­lyqqa elde bar bala­súı­gish, qalamdary ushtalǵan jazýshylardy ju­myldyra bildi. “Baldyrǵan” ol basqa­ryp turǵan kezde qulpyra tústi. Eń ǵajaby, jýrnal óz túlekteriniń uǵymy­na saı týyp, jyldan jylǵa jandana berdi, sany da, sapasy da ulǵaıa túsip, qýantty. Bir tamashasy, Tuma­n­baı jýr­nal­dyń ár kezekti sanyna óz qoltań­ba­syn da qaldyryp otyrdy, ózge avtor­larǵa, jas talapkerlerge de úlgi-ónege kórsetip turdy. Bul da eńbekqor­lyq­tyń aıqyn belgisi.

“Árbir taý men ár meken,

О́z aldyna súıikti-aý.

Dúnıede bar ma eken,

Alataýdan bıik taý?! –

degenin oqyǵanda kári-jasqa birdeı, otansúıgish, týǵan jerin súıgish sezim uıalatty. Basqa óleńderiniń bári de ǵajaıyp týmalar, ol negizgi poezııasyna qandaı jaýapkershilikpen qarasa, “Baldyrǵanda” jaryq kóretin óleńde­ri­ne de sonshalyq jiti qarap, jan-tánimen berile jyrlady.

“Otan – anań aıaýly,

Otan – atań qadirli.

О́miriń ol baıandy,

Salmaqty da sabyrly, –

dep, baldyrǵandarǵa syr shertedi. Tumanbaı balalar ádebıetiniń atasy Muzafar Álimbaevqa eń jaqyn turǵan aqyn, ol “Baldyrǵandy” óz balasyndaı álpeshtegen asyl tulǵa, jasóspirim­derdiń ekinshisi atasy.

Tumanbaı Moldaǵalıevtiń óresin bıik­tete túsip, eńbegin eren ánge oraǵan óleńderi. Ol óleńderinde adamnyń jan dúnıesin jaılaǵan sansyz áreketterge tereń úńilip, muń men sherin, qýanyshy men qushtarlyǵyn, máńgi sónbes mahab­battyń sıqyrly sıpattaryn jasady. Sansyz túrli adamı asyl qasıetterdi tabıǵat áserimen aptap, tirshiliktiń shyr etken shyndyǵynan án týǵyzar qu­direti kúshti óleńderdi dúnıege ákeldi. Ol shyǵarmalarynda jalyndy qarqyn men keı dostarynyń kúıbeń qımyl, kúreń júrisin aınytpaı túsirip, ádemi óleń etti. Adamǵa buıyrǵan asyl qa­sıetter adaldyqtyń, tazalyqtyń baǵ­dar-baǵytyn boljaı bilgish, sýretteı alǵysh uly daryn poezııanyń mahab­bat­qa, dostyqqa, adamgershilikke arnaǵan asyl túrin týǵyzdy. Sodan bolar Tu­man­baıdy halyq mahabbat jyrynyń tór basyndaǵy patshasy dep tanıdy.

“Aq gúlim”, “Alataý qyzy”, “Kýá bol”, “Almaty túni”, “Arman qyzdar”, “Aıaýlym”, “Qyz saǵynyshy”, “Ánim sen ediń”, “Baqyt qushaǵynda”, “Ǵashyq júrek” sııaqty kóptegen ánderdi júrek tilimen ǵana sóıleı bilip, el júregine umytylmas án bolyp jetti. Al “Qustar qaıtyp barady” degen óleńi dana kompozıtorymyz Nurǵısa Tilendıevtiń áni­men qazaq ánderiniń eń asyldarynyń qa­taryna qosyldy. Halyq áni bolyp ketti. Bul án qazaqtyń qos dúldúlderi Nurǵısa men Tumanbaıdyń uly dosty­ǵy­nan týǵan asa qymbatty, asa bıik dárejege jetip, ulylyqtyń zańǵar shy­ńyna kóte­rildi. Tumanbaıdy maqtan etsek, osyndaı keremetterine súıenemiz, elge aıan aqıqatty eske túsiremiz. “Qus­tar qaı­typ barady” áni tańǵajaıyp qubylys­qa aınalǵanyn barsha qazaq moıyndady. Barlyq ánge oranǵan óleń­derin 2007 jyly “Qustar qaıtyp barady” degen atpen jeke kitap etip shyǵardy.

Tumanbaı aqyn zamannyń aǵymyna saı ózgergen áleýmettik jańalyqtarǵa jiti qarap, Táýelsizdik ákelgen jańa ómirdiń eń ozyq jarshysyna aınaldy. Ol jańa ómirden: aýyldaǵy attanystar men qaladaǵy úrdis qarqynynan óris tapqan qubylystardy shalqar shabyty­nyń qaınar kózi etti. “Egemen Qazaq­stan”, “Qazaq ádebıeti” gazetterinde bú­gingi kúnniń sýretin dálme-dál jet­kiz­gen óleńderin jiti kórsetip júrdi. Ol Táýelsizdik tańynda jańa qarqyn tapsa da óziniń lırıkalyq syrbaz sarynynan aırylmady. Tumanbaıdyń jańa óleńderi sonysymen elge unap, oqý­shyny súısintti. Onyń elorda men Elbasyna arnalǵan óleńderi jarq etken qalpynda oqýshy qaýymdy eleń etki­zetin. Aqtańger aqyn Táýelsizdiktiń al­dyńǵy qataryndaǵy jarshysy atandy.

“Kúnderge kóp qoshemet almasatyn,

Tirlikte aqyn qaıda salmas atyn?!

Betine aq qaǵazdyń túsken sózim,

О́mirim erteńimmen jalǵasatyn”, -

dep táýelsizdik aıasyndaǵy jyrlaryna berik sendi. Bul aıtqany da sol senimniń aıqyn kórinisi. El men elbasy ǵana emes, Elbasynyń reformalaryna jan aıamaı kirisken qazanat azamattar jaıly da Tumanbaı ashyq ta aıqyn jyrlady. Maǵan unaǵany – Serik Úm­betovke arnaǵan, “Serik inime” degen óleńi. “Pre­zıdenttiń degenin dóńge­le­tip, alyp bara jatyr bul jas qaı­rat­ker” dep bir tú­ıin­dese: “Kirip shyqqan adamdar Úmbe­tovke, Úmbetovten shyǵa­dy úmit úzbeı”, dep Serik inimizdiń ha­lyq úshin qolaıly ákim bolǵanyn, Tal­dyqorǵandy túrlent­kenin pash etedi. Meniń baıqaýymsha, Serik Úmbetov talant ıelerine, ádebıet, máde­nıet júı­rikterine ákimdik qolushyn myq­tap be­rip júrdi, ásirese, Almaty oblysyn­da­ǵy kompozıtorlarǵa jasaǵan naqtyly kómegi jalpy ulttyq ónerge degen qam­qorlyǵynan týyndaǵanyna kó­zim jetti. Sondyqtan da Tumanbaıdyń osyndaı aıtaqalarlyqtaı ákimdi maqta­ǵanyna shyn júrekten qýandym.

Tumanbaı ómiriniń sońǵy jyldarynda tógilte jazyp júrdi. Ne jazsa da týǵan eliniń ózine degen qurmetin de sezimtal júregimen kóre bildi.

“Bir kúnimnen qyzyq meniń bir kúnim,

Sol kúnderdiń áýenimen múlgidim.

Erkin juttym ertemenen aýasyn,

Qasıet tuttym ashyp alyp

jyr gúlin”, –

dese, zaýlap ótip bara jatqan jańa za­mandaǵy kúnderine ol razy boldy, qa­sıetti jyr gúlin sol “Qyzyq kún­de­ri” úshin arnap ótti. Adamnyń jan dú­nıe­sin baýrap, rýhyn bıiktete biletin aqı­qat­shyl, adal jyrymen Tumanbaı Mol­da­ǵalıev ultymyzdyń uly tulǵasyna aınaldy. Memleket basshysy N.Á. Nazar­baev aqynnyń ómirden ótýine baılanys­ty kóńil aıtý hatynda: “Qalamgerdiń óne­geli ómiri, jarqyn beınesi, ǵıbraty mol ómirsheń óleńderi óshpeıdi dep bile­min”, dep túıindep edi. Elbasynyń bul sózi asyl tulǵanyń esimin máńgi saq­tar­lyq paryzymyz ekenin meńzegeni dep bilemin. Týǵan eline Tumanbaı bar darynyn sarqyp berip ketti, qasıetti qaza­ǵym da onyń atyn máńgilikke jet­kizer belgiler ornatady dep senemin.

Kákimbek SALYQOV.

ASTANA.