Abyroı

Sársenbi, 17 qazan 2012 7:33

Jer-ananyń betin mekendegen qanshama ult bolsa da olar­dyń minez-qulyq, dúnıetanym, psı­hologııalyq erekshelikterin bylaı qoıǵanda, salt-dástúr, ta­nym-senimderine deıin erekshe bolyp keledi. Týǵan halqymyz­dyń da ózge jurttarǵa uqsamaı­tyn urpaqtan urpaqqa jalǵasyp kele jatqan túsinik-talǵamy bar­shylyq. Keıde osyndaı erek­shelikteri jaıly bóten elderdiń ókilderine túsindirip jetkize al­maısyń. Mysaly, bizdiń halqy­myzda «at basyn tireıtin» degen uǵym bar. Bul tirkes: «Aýy­lyńda nemese elińde jón-josyq biletin, qarapaıym jurtqa sózin tyńdata alatyn, jaqsy men jamandy bir kórgennen baıqaıtyn adam bar ma?» degen maǵynada aıtylady.

Sársenbi, 17 qazan 2012 7:33

Jer-ananyń betin mekendegen qanshama ult bolsa da olar­dyń minez-qulyq, dúnıetanym, psı­hologııalyq erekshelikterin bylaı qoıǵanda, salt-dástúr, ta­nym-senimderine deıin erekshe bolyp keledi. Týǵan halqymyz­dyń da ózge jurttarǵa uqsamaı­tyn urpaqtan urpaqqa jalǵasyp kele jatqan túsinik-talǵamy bar­shylyq. Keıde osyndaı erek­shelikteri jaıly bóten elderdiń ókilderine túsindirip jetkize al­maısyń. Mysaly, bizdiń halqy­myzda «at basyn tireıtin» degen uǵym bar. Bul tirkes: «Aýy­lyńda nemese elińde jón-josyq biletin, qarapaıym jurtqa sózin tyńdata alatyn, jaqsy men jamandy bir kórgennen baıqaıtyn adam bar ma?» degen maǵynada aıtylady.

Qazaqy tárbıede qalyń el túıindi máselelerge kelgende osyn­­daı danagóı azamattardyń, aqylgóı analardyń pikirine qulaq salyp: «Ol ne der eken?» dep eleńdesken. Tipti at ústinde júr­gen esti ákim-qaralar da eldegi osyndaı biren-saran aqyl ıesiniń pikirimen eseptesip otyrǵan.

Ana bir jyly Imanǵalı inim­niń ushaq ishinde aıtqan sózi ylǵı oıymnan ketpeıdi…

– Apa, siz ben biz ósken ól­kede jeke basy men bala-sha­ǵa­synyń, nemere-shóberesiniń jaı-kúıin kúıt­­teýden aspaıtyn adamdar kó­beıip, elge bar­ǵanda aǵyńnan jarylyp aq­ta­­ryla áńgimelesetin aǵalar sı­redi-aý… – dep muńaıa sóıles­ken­degi kel­beti áli kúnge kóz aldymda.

Ol Imanǵalıdyń elimizdiń Bas mınıstri bolǵan jyly edi. Nurtaı, Imanǵalı ekeýi Atyraýdan Astanaǵa ushyp, sonda olar arnaıy ushaqpen Atyraýda júr­gen meni de ala ketken bolatyn.

Ultynyń qamyn esinen shy­ǵarmaıtyn perzentterdiń árqaı­sysy Qazaq eliniń árbir aımaǵy týraly osylaı oılaıtyn bolsa kerek.

Urpaqqa ulaǵatty ustaz, ke­ıingige aǵa bolý – tek qazaq degen halyqqa ata-babalarymyz qal­dyr­­­ǵan teńdesi joq muradaı dástúr.

Imanǵalıdyń sózi esime tús­ken kezde ózim týǵan ólkede: «Elge aǵa bolar kimder bar edi?» dep oıǵa batamyn.

Biz elden ketkeli de jyldar legi talaı urpaqty aýystyryp, eresekterdi ómir sahnasynan taıdyrdy. Jalańtós batyrdaı jas býyn jetilip, at jalyn tartyp mindi.

Urpaqtar arasyndaǵy baılanys ta jińishkerip, kúni keshe mekeme, aýdan, tipti oblys bas­qar­ǵan aǵa-apaılarǵa búgingi keıbir jas­tar: «Mynaý kim?» degendeı shikireıe qarap, aldarynan kól­deneń ótetin boldy. Alaıda el­digimizdiń altyn qazyǵyndaı bir­li-jarym azamattar respýb­lı­kamyzdyń árbir aımaǵynda bar ekenin kórgende qudaıǵa shúkir­shilik deımiz.

Osyndaı taýtulǵa azamat­tar­dyń biri – Amangeldi Selbaev. Ol on alty jasynda qazaq jerindegi temir jol júıesinde ulttyq mamandar arpa ishindegi bir bıdaı sekildi kezinde Eskene munaı kásipshiliginiń shoıyn jol salasyna ornalasty. Orta mek­tep­ti jańa bitirgen jasóspirim jol burýshy jumysyna iles­kende ózin búkil eldegi jol jú­ıesiniń basshysyndaı sezinetin. Jińishke jol ústimen Embi mu­naıyn tasıtyn teplovozdar ersili-qarsyly ótip jatqanda or­ta boıly, bıdaı óńdi juqal­tań kelgen súıkimdi jas óren shildedegi shaqyraıǵan kún aptabynyń, kúz ben qystaǵy jań­­byrly jel, tópelegen qar­dyń astynda tursa da, ózin asa jaýapty postynyń qyzmetkeri sezine­tin. Onyń da ózindik sebebi bar bolatyn. Osy on alty jasqa deıin ol talaı qıyndyqty basynan keshirip edi. Jan-jaǵyna, aldy-artyna oımen qaraýǵa úı­retken de sol soǵystan keıingi joqshylyqtyń qursaýynda ót­ken balalyq shaq.

Atasy Selbaı 1916 jyly aǵasynyń on úsh jasar qyzyn er-azamattar aýylda joq kezde tar­typ alyp ketken qara shek­pendilerdiń sońynan qýyp, oqqa ushqan. Orys patshasynyń saıasaty qazaqtardy Edil men Ja­ıyq­tan yǵystyrý edi, al sol maq­satty iske asyrýshy soldattardy el ishinde «qara shekpendiler» dep atap ketken.

Amangeldiniń ákesi Sısenǵa­lı kóp sózge joq, aıtqanynan qaıt­paıtyn, jek kórgen adamy­nyń sálemin almaıtyn, jaqsy kórgen adamyna jany qal­maı­tyn, osy minezin qarapaıym jurt qadir­leıtin, al ákim-qa­ra­lar onyń aldynda yǵysyp jú­retin kisi bol­ǵan. Uly Otan so­ǵysyna qaty­syp, jaraqatpen elge oralǵan. Anasy Sholpan – Tá­jen aqsaqal­dyń alty ulynyń arasynda ósken jalǵyz qyzy, aqyl ıesi, ul-qyz­daryn meıi­ri­mine bólep ósirgen abzal jan. Ol kisiniń taǵy bir ereksheligi ózin de, úı ishin de taza ustaıtyn óte talǵampaz adam edi. Qandaı joq­shylyqta júrip, jer úıde tursa da, jaýlyǵyna qylaý túspeıtin. Balaly-shaǵaly úıdiń shaǵyn eki bólmesin ǵana emes, syrtqy esiktiń aldyn, úı aınalasyn shybyn taıyp jyǵyla­tyndaı aınadaı jarqyratyp ustaıtyn jáne balalarynan da alaq-julaq bolmaı taza júrýdi talap etetin.

Tájen – óz zamanynda asa be­deldi, Orynborda turǵan, orys-qazaqpen til tabysa biletin, sol kezdiń ózinde saýda-sattyqpen aınalysqan kisi. «Túbinde aqyl suraıtyn adamdaryń osy Aman­geldi bolady, bunyń betinen qaqpańdar», – dep otyrady eken naǵashy atasy.

Amangeldi Eskenede tórtinshi synypty bitirip, Gýrev qala­sy­nyń Jambyl atyndaǵy №4 qazaq orta mektep-ınternatynyń be­sin­shi synybyna túsý úshin qar­shadaı bolyp jalǵyz ózi júk poıyzyna ilesip jolǵa shyǵyp­ty. Mektep-ınternat dırektory Atyraý obly­synyń bilim sa­lasynyń tarıhynda esimi altyn árippen jazylǵan ardaqty ustaz Qatıra Dútbaeva túý jer tú­bi­nen kelip turǵan kip-kishkene balany bosa­ǵasynda jaýtańdatpaı birden qa­byldap, ótinishin tyń­dady. Biraq oblystaǵy ol kezde qazaq tilin­degi jalǵyz mektep-ınternatqa otbasy jaǵdaıy onsha emes balalar qabyldanatyn. Úıdegi jeti balanyń biri Aman­geldi Eskenege qaıta jol tartyp, ákesiniń Uly Otan soǵysynyń múgedegi, otbasynda jumys is­teıtin eshkim joq ekeni jaıly poselkelik ákimshi­liktiń qol­ha­tyn ákelý kerek boldy. Posel­kelik ákimshilik Baıshonasta edi. Eskenege deıin taǵy da júk poıyzyna jarmasyp kelgende kesh túsip, aınalany qarań­ǵylyq basty. On jasar Aman­geldi tún jamylyp on jeti shaqyrym jer­degi Baıshonasqa jaıaý tartty. Ol kezde avtobýs, taksı degen atymen joq. Oıy ertemen keńse ashylǵan boıda qol­hatty alyp, qaıtadan Gýrevke tartý. Keshigip qalsa, arman bol­ǵan mektep-ınternatqa qabyl­danbaıdy. Bul oqý ornyna ár bala otyz somnan aqy tóleýi kerek eken. Biraq Amangeldiniń úı jaǵdaıyn es­tigen Qatıra apaı qabyldaýǵa sheshim shyǵardy.

Orta mektepti bitire sala joǵary oqý ornyna túsý úshin júrip-turýǵa qarajat joq. Armany – temirjolshy bolý. Ol oqý tek Tashkent qalasynda. Bi­rer jyl Eskenede jol burýshy bolyp istegesin Amangeldi Tashkent temir­jol ınstıtýtyna tú­sip, úzdik bitirip shyqty.

Ol kezde temir jol memleket ishindegi memleket sekildi bolatyn. Bári Máskeýdiń qolynda. Batys aımaqtaǵy temir jol jú­ıesinde eki qazaq, ózgesi «uly halyqtyń» ókilderi. Qatardaǵy qarapaıym ınjenerden bastaǵan jas maman óziniń tártibi, bilimi, qarapaıym jumysshylarmen til tabysýy sekildi qabilet-qa­sıe­timen óz ortasynyń súıispen­shiligine bólene bastady.

Birde Almatydan Qazaq temir jolynyń bastyǵy Kópjasarov Qudaıbergen Dúısenuly Aty­raýǵa kelip, mundaǵy temir jol bóliminiń ishki-syrtqy alańdary men bólmelerin aralap bolyp, Amangeldi Selbaevty qabyl­da­ýyna shaqyrdy.

– Araq ishesiń be? – dedi sal­­ǵan jerden oryssha sóılep. – Seni osyndaǵy basshynyń orynbasary etip taǵaıyndaımyn.

– Men ázir emespin, – dep jas jigit óz pikirin jasqanbaı aıtyp edi, biraq mansaby mınıstrmen birdeı basshy aıtqanyn oryndamaı qoıa ma!

Amangeldi óz ómirin temir jol júıesin jaqsartýǵa arnaǵan jyldardyń bárinde ustazy Qu­daıbergen Dúısenulynyń qa­tań talabyn, endi birde janashyr aǵasyndaı meıirimmen aıtqan ósıetterin bir sát te kóńilinen shyǵarǵan emes. Qudaıbergen Dúı­senuly onyń esine Tájen atasyn túsiredi. «Tekti adamdar dep halyq osyndaı kisilerdi aıtatyn bolar». Ol ylǵı osylaı oılaıdy. Oılaıdy da ómirdiń úlken jolynda osyndaı ustazǵa tap qyl­ǵan Jaratýshyǵa táýbe etedi.

Temir jol salasynda istegen jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyttyń sońǵy otyz jyly Atyraý jáne Qazaqstannyń batysynda temir jol basshysy boldy. Sol kezdegi Gýrevtiń ózindegi osy salanyń elýge jýyq mekemesinde buryn bir ǵana qazaq basshy bolsa, Amangeldi basqarǵan alǵashqy úsh jylda bárin jergilikti mamandar basqardy. Munyń da ózindik sebebi bar. Qudaıbergen Dúısen­uly muny Atyraý temir jolynyń basshysy qyzmetine usynǵanda, Dinmuhammed Ahmet­uly Qonaev­tyń qabyldaýynda bolǵan. Sonda ol kisiniń: «Gýr­evtegi jergilikti kadrlardy ósi­rý kerek. Sebebi, onda saǵan de­ıin ylǵı tranzıttik basshylar boldy. Osyǵan batyl kóńil ból, qaraǵym», degeni bar. Sol kezde Amangeldi bar bolǵany otyz jasta bolatyn.

1989-1994 jyldarǵy eki saılanymda respýblıka Joǵarǵy Ke­­ńesiniń depýtaty boldy. Ol kezde Keńes Odaǵynyń temir jol jú­ıesi Máskeýdegi mınıstrlikke qa­raıtyn. «Halyqtar dostyǵy», «Qur­met», «Eńbek Qyzyl Tý» or­denderin KSRO mınıstri I.­G.Pav­lovtyń óz qolynan alyp, «Te­mir jolǵa eńbegi sińgen qaıratker» ataǵymen marapattaldy.

Shynynda bul jyldary tyn­dyrylǵan sharýa da aıtarlyqtaı edi. Astrahan – Beıneý temir joly, oblystaǵy lokomotıv, vagon depolary, temirjolshylar úshin Atyraýdyń ózindegi úsh shaǵyn aýdan, Mańǵystaýda, Maqatta, Atyraýda boı kótergen aýrýhanalar Amangeldiniń artynda qalǵan iz. Sondaı-aq, Ganıýshkın men Maqat, Qulsary, Mańǵystaýda úıler tur­ǵyzylyp, júzdegen temir­jol­shy­lar baspanaly boldy.

Asty munaı men gazǵa toly Atyraý men Mańǵystaý jeri qashanda sýǵa tapshy keledi. Atal­­mysh óńirdegi temir jol be­ket­teriniń boıyndaǵy artezıan qu­dyqtaryn qazyp iske qo­sýdy da Amangeldi Selbaev bas­taǵan edi.

Qoǵam ózgerdi, elimiz táýel­siz­dik týyn kóterip, Jer shary­nyń bir núktesinde Qazaqstan degen jeke memleket paıda boldy. Buryn óz aldyna monopolııa bolyp kelgen temir jol bólimi degen júıe jabylyp, jańa ba­ǵytta jumys isteı bastady. Endi eli­mizdiń batys oblystaryndaǵy bul sala bólimderi biriktirilip, bas­qarýy Aqtóbege qarady. Aman­geldi Selbaevtyń isker basshy ekenin baıqaǵan elimizdiń Pre­zıdenti ony Qazaqstannyń batys aımaǵyndaǵy óziniń ókili etip taǵaıyndady. Bul isti de ol abyroımen atqardy.

Talaı jyl temir jolda aǵa ınjener bolyp qyzmet etken Baqyt Maqasheva keıipkerimiz Amangeldi Selbaev týraly: «Talapty qatty qoıatyn, óz isin óte jaqsy biletin, bilimdi basshy boldy. Atyraýdaǵy temir jol salasyna kóp eńbek sińirgen sol kisi», deıdi. Al, búgingi Qazaq temir jolyndaǵy jolaýshylar tasymaly aksıonerlik qoǵa­my­nyń pre­zıdenti Aqbolat Jaǵy­parov: «Biz sekildi qazaq jastaryna qamqor bolǵan, bilmeı­ti­nimizdi jalyqpaı úıretken, ómir­diń aǵymyn aldyn ala baı­qaıtyn kóregen ustaz boldy. Biz ol kisini ákemizdeı kóre­miz», dep tebirene sóıleıdi.

Eliniń eleýlisi, halqynyń qalaýlysy, zamandastarynyń qol­­­daýshysy Amangeldi Selbaev – bul kúnde abzal áke, súıikti ata, úlken otbasynyń qadirli otaǵasy. Onyń altyn bosaǵasyn ustap otyrǵan Sánııa Sýsaqyzy ekeýi Anardaı ádemi qyz, Isataıdaı sanaly ul ósirip, Aına, Dımash, Imash, Dıas atty súı­kimdi ne­merelerin aıalap tár­bıeleýde.

Amangeldi Selbaevtyń qara­ýyn­­da istegender ózderiniń ula­ǵatty ustazy bolǵan aǵalaryn ardaqtap: «Biz Ábekeńniń qaba­ǵynan tárbıe, janarynan jany­myzǵa jylý alǵandarmyz», – dep maqtanyshpen aıtady.

Amangeldiniń áýlıedeı kóre­tin naǵashy atasy Tájen aqsaqal:

«Balam, aqshań bolmasa da, abyroıyń bolsyn. Osyny esiń­de saqta», deıdi eken kishkentaı jıe­nine. Atasynyń osy qaǵı­dasy Amangeldini qandaı shyr­ǵalań shaqtarda da, keıde kóńili qula­zyp oıǵa batqanda da tapjylmaıtyn temirqazyqtaı ómir degen tylsymnyń buralań joldarynda adastyrmaı alǵa bastap keledi. Sóz sońynda oǵan:

Týmysy bólek jaqsy adam,

erekshe keler basqadan:

qanshama bıik bolsa da,

basyna baq-qus qonsa da,

orynsyz asyp-taspaǵan;

sharshy toptarda irkilmeı

aǵalyq sózin bastaǵan;

jaramsaq bitken jarmassa,

qabaǵymen-aq jasqaǵan;

qadirin bilmeı jaqsynyń,

tasyrańdaǵan basshynyń

esigin múlde ashpaǵan, –

degen óleń joldaryn arna­ǵyń keledi.

Farıza OŃǴARSYNOVA

________________________________

Mansaby úlken qol­daýshydan ózińniń bıik abyroıyń áldeqaıda joǵary.

Túrkimen maqaly

Ustazyń uly bolsa, ósıetimen oıyńdy jem­­deısiń; sol ustazdyń nuryqonsa, bıikke órleısiń,

Lao-szy

Qandaı tereń saıda otyrsa da, taýdaı kórinetin tulǵalar bolady.

Rabındranat Tagor