Parasat bıigindegi áriptes

Senbi, 10 qarasha 2012 7:06

Atam qazaqtyń: «О́tken kúnde belgi joq» degen fılosofııalyq tujyrymynyń ras ekenine kúnnen-kúnge kózimiz jetip keledi. Shyndyǵynda da adamnyń «qamshynyń sabyndaı qysqa ǵumyry» qas-qaǵym sát sekildi kórinedi eken. Kúni keshe ǵana aýyl mektebin bitirip, sol kezdergi ásem astanamyz Almatyǵa arman qýyp, bilim izdep kelgen alyp-ushqan jastar edik. 1968 jyly S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetine oqýǵa tústik. Sodan beri arada qyryq bes jyldaı ýaqyt ótipti.

Senbi, 10 qarasha 2012 7:06

Atam qazaqtyń: «О́tken kúnde belgi joq» degen fılosofııalyq tujyrymynyń ras ekenine kúnnen-kúnge kózimiz jetip keledi. Shyndyǵynda da adamnyń «qamshynyń sabyndaı qysqa ǵumyry» qas-qaǵym sát sekildi kórinedi eken. Kúni keshe ǵana aýyl mektebin bitirip, sol kezdergi ásem astanamyz Almatyǵa arman qýyp, bilim izdep kelgen alyp-ushqan jastar edik. 1968 jyly S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetine oqýǵa tústik. Sodan beri arada qyryq bes jyldaı ýaqyt ótipti.

Búginde bir-birimizdi kóre qal­saq, bir úıdiń balalaryndaı shúı­ir­kelese qalatynymyz bar. Sonaý jastyq shaqty, qyzyǵy mol stýdenttik jyldardy erekshe jy­lylyqpen eske alamyz. Sol qımas dostarymyzdyń biri – bizden bir kýrs tómen oqyǵan, ýnıversıtet jataqhanasynda qatar turǵan áriptesimiz, Abaı atyn­daǵy Qazaq ulttyq pedagogı­ka­lyq ýnıversıtetiniń «máńgilik dekany» atanǵan belgili ǵalym, bilgir uıymdastyrýshy, ulaǵatty ustaz, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Baltabaı Áb­diǵazıuly.
Men Baltabaımen alǵash syrt­taı tanystym. Ol kezde 2-kýrs stýdentimin. Oqta-tekte sa­baqtan tys ýaqyttarda gazetterge maqalalar berip turamyn. 1969 jyldyń qońyr kúzi edi. Ádettegishe «Qazaqstan muǵalimi» gazetiniń redaksııasyna bara qal­dym. Onda qart jýrnalıst Aba­qan Naýryzǵalıev degen aǵamyz hat bóliminiń meńgerýshisi bolyp qyzmet etetin. Ol kisi ashyq, aq­kóńil, jastardyń janashyry bo­la­tyn. О́negeli áńgimeleri, ǵıb­rat­ty taǵylymdary erekshe jan edi. Men materıalymdy ótkizdim. Aǵamyz qolma-qol tirkep qa­byl­dap alyp, turatyn meken-jaıym­dy maqala sońyna: «Almaty qa­lasy, Vınogradov kóshesi, 88 úı, 29 bólme» dep jaza bastady da:
– Tura tur, bala, sen osy ja­taq­hanada turatyn Baltabaı Áb­diǵazıevti tanısyń ba? 1 kýrsta oqıdy eken, – dep stol ústinde jat­qan redaksııaǵa kelgen hat­tar­dy aqtara bastady. Kóp uzamaı izdegen konvertin taýyp maǵan usyndy. Ony kórgende birden baı­qaǵanym: hat joldaǵan beı­ta­nys avtordyń konvert syrtyn­da­ǵy jazýy (kallıgrafııasy) ádemi eken. Sózderi marjandaı tizilipti. Tájirıbeli ustazdardyń: «Jaq­sy oqıtyn oqýshyny qol­tań­basynan bilýge bolady» deıtini oıǵa oraldy.
Bizdiń jataqhanamyz Qazaq­stan­nyń halyq jazýshysy Ázil­han Nurshaıyqov aǵamyzdyń «Mahabbat, qyzyq mol jyldar» romanynyń qyzyqty oqıǵalary ótetin qutty meken, qasterli uıa bolatyn. Kóp keshikpeı stýdentterden surastyryp júrip Bal­ta­baıdy taýyp aldym da, oǵan re­daksııadaǵy Abaqan aǵanyń sále­min jetkizdim.
Baltabaı – Tursynbek Baımoldaev, Qunypııa Alpysbaev, О́tegen Oralbaev, Anarbaı Bul­dybaev sekildi jigittermen birge oqıdy eken. Jataqhanada oryn tapshy. Men sol jyly qysta jańadan ýnıversıtet rektory bo­lyp taǵaıyndalǵan úlken ǵa­lym, tehnıka ǵylymdarynyń dok­tory, professor, QazKSR ǴA-nyń akademıgi О́mirbek Arys­lan­uly Joldasbekovtyń qabyl­daýy­na baryp, shalǵaı aýdannan kelgen stýdent retinde jataq­ha­na­dan oryn alǵanmyn. 1-2 kýrs­tyń balalary jataqhanada aralas ornalasty. Bizdiń kýrstaǵy Shákir (Shahımashrıb) Ybyraev, Bolatjan Abylqasymov, Amankeldi Álıev, Táńirbergen Aı­mu­ra­tov, Nur­lan Tursynbaev, Cherchıll (só­zinen únemi úzindi keltire bergen soń kýrstastary solaı atap ketken) Omarhan Qu­lah­metov sekildi jigitter birinshi kýrstyń attary atalǵan stýdentterimen birge tur­dy.
Baltakeń ýnıversıtette jaq­sy oqıtyn stýdentterdiń qata­ryn­da boldy. Sonymen qatar ol qoǵamdyq is-sharalarǵa da belsene aralasatyn. Munda ustazymyz Sultanǵalı Sadyrbaev basqara­tyn fakýltet janyndaǵy  M.Áýezov atyndaǵy ádebı birlestik jumysynyń bel or­ta­syn­da júrdi. Sol tusta birer jyl fılologııa fakýltetiniń «Qar­ly­ǵash» atty dombyra orkestrine birge qatystyq. Mýzykalyq jetekshimiz ári dırıjerimiz ataqty dombyrashy, shertpe kúıdiń has sheberi Ýálı Bekenov aǵamyz edi. Sol kezdegi orkestrge qaty­sý­shy­lardyń kópshiligi keıinnen belgili ǵalymdar boldy. Zeınol Bı­sen­ǵalı, Shákir Ybyraev, Qu­ny­pııa Alpysbaev, Tursynbek Baımoldaev, Baltabaı Ábdiǵazıev, О́tegen Oralbaev, Anarbaı Bul­dybaev, Sándibek Ǵubaıdýllın bú­ginde fılologııa, pedagogıka ǵy­lymdarynyń doktorlary, professorlar, ǵylym kandıdattary, dosent ǵylymı dárejelerin ıemdenip, bıikte júrgen belgili azamattar.
Sonan stýdenttik jyldar zy­my­rap óte shyqty. Biz oqý mınıs­trliginiń joldamasymen aýylǵa attandyq. Al kelesi jyly Bal­ta­keńderdi – ýnıversıtettiń jaqsy bitirgen bir top túlekterin Tur­se­keń (Tursynbek Kákishev) aǵamyz Qazaq KSR Ǵylym akademııa­sy­nyń M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtyna ertip ákep, jumysqa ornalastyrypty dep estidik.
Keıinnen ol ómir-ózen aǵysy­nyń yrǵaǵymen biraz jyldar bas­pasózde qyzmet istedi. «Sosıalıstik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazeti men «Jalyn» jýrnalynda eńbek etip, jazý óne­ri­niń qyr-syryna ábden qanyqty. Qalamy tóselip, mol tájirıbe jınaqtady. Sodan ábden ysylǵan Bákeń atynan at úrketin Qazaq­stan Kompartııasy ortalyq komı­tetiniń mádenıet bólimine jumys­qa aýysyp, partııa taraǵanǵa deıin sonda qyzmet etti. Keńes Oda­ǵy tarap, elimiz egemendik alǵan tusta, bolashaq ǵalym Abaı atyn­daǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń aspırantýrasyn támamdaǵan soń, kandıdattyq dıs­sertasııasyn tabysty qorǵap, oqý-bilim, ǵylym salasyna birjolata den qoıdy. Odan keıingi ómiri tutastaı osy qarashańyraq joǵary oqý ornymen tikeleı baı­lanysty órbidi. Munda ol aǵa oqy­týshy, kafedra meńgerýshisi, dekandyq qyzmetterdi abyroımen atqaryp keledi.
Ol úshin onyń Qazaqstan Res­pýblıkasy bilim berý isiniń qur­metti qyzmetkeri atanǵanyn, elimiz táýelsizdiginiń jıyrma jyl­dy­ǵyna arnalǵan merekelik medalmen marapattalǵanyn, fa­kýl­tet dekany retinde «Qaz­UPÝ-diń úzdik ustazy» tós­bel­gisin omyraýyna taqqanyn aıt­saq ta jetkilikti dep oılaı­myn.
Baltekeń – qazaq ádebıettaný ǵylymyna da súbeli úles qosyp kele jatqan zerdeli ǵalym. Ol uly oıshyl, aqyn Abaıdyń shá­kirt-inisi, ulttyq ádebıetimizdiń asa kórnekti ókili – fılosof-aqyn, tarıhshy-etnograf, san alýan óner ıesi Shákárim Qu­daıber­di­ulynyń shyǵarmashylyq mura­laryn jan-jaqty zertteýmen aı­nalysýda. Ǵalym bul taqyrypta alǵash ret monografııalyq eńbek jazyp, sonyń negizinde fılologııa ǵylymdarynyń doktory ǵy­lymı dárejesin sátti qorǵap shyqty. Sóıtip, ádebıet zertteýshisi Baltabaı Ábdiǵazıuly aqyn Shákárimniń shyǵarmashylyǵyna negiz bolǵan ádebı dástúrlerdiń túp-tórkinine nazar aýdaryp, onyń poezııa, proza, kórkem aýdarma salasyndaǵy sýretkerlik beınesin ashýǵa, onyń ár janr­daǵy týyndylarynyń kórkemdik qasıetin, taqyryptyq erekshelikterin, qaıtalanbas sıpattaryn ǵy­lymı turǵyda zerdeleýge erekshe mán berdi.
Ádebıettanýshy ustaz óz eńbeginde jyldar jyljyp, aılar ótken saıyn, zamana aǵymyna saı adam bala­sy­nyń sanasy jańa bıikterge kó­te­rile beretinin, onyń alǵa qoıǵan mindetteriniń abyroı-mártebesi óse túsetinin, tipti mán-mańyzy kúrdelene túsetinin aıta kelip, búgingi qazaq ádebıettaný ǵyly­my­nyń ýaqyt kerýenimen ilese boı kótergen ádebı muralaryna tutas rýhanı-mádenı, ádebı-es­tetıkalyq quby­lys retinde baǵa berý, olar tý­ra­ly aıtylǵan jeke-dara oı-pikir­lerdi jınaq­tal­ǵan biregeı tujy­rymǵa aınal­dy­rý qajettigine toq­talady. Sóıtip, ol san qyrly talant ıesi Shá­ká­rim Qudaı­ber­diulynyń ádebıet­tiń barlyq janrlaryndaǵy shy­ǵarmashylyq muralaryn ádebı dástúr men jańashyldyq, kór­kem­dik tanym men ýaqyt sa­baq­tas­tyǵy sııaqty ádebıet­ta­nym­dyq uǵymdar tur­ǵy­synan tuń­ǵysh ret qarastyryp zerdeledi.
Ol elimizdiń jalpy bilim beretin qazaq orta mektebiniń jo­ǵa­ry synyptaryna qazaq ádebıe­ti­nen oqýlyq jazý isine, atap aıt­qanda, 10 synyptyń jara­ty­lys­taný-matematıkalyq baǵytyn­da­ǵy ádebıet oqýly­ǵy­nyń «Shá­kárim Qudaıberdiuly», «Narmanbet Ormanbetuly», «Ja­ıaý Musa Baıjanuly», «Úkili Ybyraı San­dybaıuly», «Ánshi-aqyndar shyǵarmashylyǵy» atty taraý­la­ryn jazýǵa atsalysty.
Bákeń – úlken áýlettiń otaǵa­sy. Qudaı qosqan qosaǵy Nálkesh (Nálbıke) qazynaly Ońtústiktiń qyzy bolǵandyqtan ony «kúıeý bala» dep áspetteımiz. О́ıtkeni, Nálkesh te bizdiń ýnıversıtettiń fılologııa fakýltetiniń túlegi. О́zimen qatar oqydy. Ol da al­ǵa­shyn­da til bilimi ǵylymymen aı­na­lysty. Qazirde úlken otba­sy­nyń ıesi, nemereleriniń súıik­ti ájesi.
M.Áýezovtiń: «Abaı ózi bilgen kitaptardan alǵan adamgershilik, gýmanıstik, buqarashyldyq ıdeıa­lardy óziniń ustazdyq, tárbıelik keregine jaratýǵa tyrysady», – degen sózin eske alsaq, Baltakeń de Shákárimniń shyǵarmalaryn, onyń ishinde fılosofııalyq, rýhanı muralaryn tynbaı zertteı júrip adamgershiliktiń, para­sat­tylyqtyń bıigine kóterilgen azamat. О́ıtkeni, kúndelikti tirshilikte de, qyzmettiń qat-qabat qyzý qarbalasynda da Baltakeń óziniń ustamdylyǵymen, parasatty­ly­ǵymen erekshelenip turady. Oǵan uly jaratýshynyń ózi qazaqtyń er jigitine tán keskin-kelbet berse, ishki dúnıesi de sondaı kelisti de kórkem.
Búginde «alpys – tal tús» at­ty kemel kezeńge, ónegeli de ónim­­di tolysqan shaqqa kelip otyr­ǵan Baltabaı Ábdi­ǵazı­uly­nyń alar asýlary, shyǵar bıigi áli alda dep oılaımyz.

Baqtııar SMANOV, 
Halyqaralyq Aıtmatov akademııasynyń  akademıgi, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor.