Altynnyń synyǵy

Senbi, 10 qarasha 2012 7:06

Qazirgi tańda jekelegen ǵylym salalary ıntegrasııalaný nátıjesinde ózara yqpaldasa kelip, ortaq máselelerdiń túıinin sheshýde oń nátıjelerge qol jetkizýde. Ony toǵyspaly ǵylym salalarynan da aıqyn ańǵarýǵa bolady. Osyndaı lıngvostatıstıka máselelerin ǵy­lymı turǵydan zerdeleýde lıngvıstıka men matematıka salalaryn jete meńgergen, osy salalardyń ǵylymı-teorııalyq tujy­rymdarymen jan-jaq­ty qarýlanǵan, tegi men bolmysy bólek ja­ra­tylǵan, erekshe sıpattaǵy ǵalym – fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Asqar Qu­daıbergenuly Jubanov zertteýleriniń mańyzy zor ekenin aıtýǵa tıispiz.

Senbi, 10 qarasha 2012 7:06

Qazirgi tańda jekelegen ǵylym salalary ıntegrasııalaný nátıjesinde ózara yqpaldasa kelip, ortaq máselelerdiń túıinin sheshýde oń nátıjelerge qol jetkizýde. Ony toǵyspaly ǵylym salalarynan da aıqyn ańǵarýǵa bolady. Osyndaı lıngvostatıstıka máselelerin ǵy­lymı turǵydan zerdeleýde lıngvıstıka men matematıka salalaryn jete meńgergen, osy salalardyń ǵylymı-teorııalyq tujy­rymdarymen jan-jaq­ty qarýlanǵan, tegi men bolmysy bólek ja­ra­tylǵan, erekshe sıpattaǵy ǵalym – fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Asqar Qu­daıbergenuly Jubanov zertteýleriniń mańyzy zor ekenin aıtýǵa tıispiz. Asqar Qudaı­ber­gen­ulyn qoldanbaly til biliminiń matematıkalyq lıngvıstıka, kompıýterlik lıngvıstıka, sta­tıs­tıkalyq lıngvıstıka, t.b. osy tárizdi ǵylym sa­lalarynyń bas mamany desek, artyq aıtqandyq bolmaıdy.

Ǵalym Asqar Jubanovtyń arqaýlyq bilimi lıngvıstıka iliminiń tildik kórsetkishterin san­dyq jáne sapalyq jaǵynan sıpattap, taldap, dáıekteýge múmkindik beredi. Ol matematıkalyq amal-tásilderdi keńinen qoldana otyryp, til júıesin naqty matematıkalyq derektermen tú­sin­dire biledi. Jalpy, ǵalym Asqar Juba­nov­tyń ómirderekterine kóz júgirtsek, onyń ómir­lik mektep kórgen kúrdeli taǵdyr ıesi ekenin ańǵaramyz. Asqar Jubanov – kórnekti qaı­rat­ker, til biliminiń negizin salýshy tuńǵysh professor Qudaıbergen Jubanovtyń uly, asyldyń tuıaǵy, altynnyń synyǵy. 1937 jyly «halyq jaýy» degen jalǵan aıyppen ákesin ustap áket­ken kezde ol jańa týǵan sábı edi.
Ákesin ustap áketken kúni jórgekte qalǵan sábı Asqar ómir boıy áke alaqanyn ańsap, áke meıirimin izdep ósti. Anasynyń, aǵa-apalarynyń áke týraly aıtqan áńgimeleri arqyly ǵana ol áke beınesin elestete aldy. Ýaqyt óte kele keń dúnıe esigin ashqyzǵan, ózin jaratqan ákege degen balanyń saǵynyshy endi ákeniń búkil bolmysyna degen mahabbatqa ulasty. Oqý oqyp, bilim toqyǵan, ǵylym izdegen perzenttiń ákege degen mahabbaty onyń atqarǵan isine, ǵumyryn arnaǵan kásibine, zertteý eńbekterine aýysty. Perzenttik saǵynyshtan týǵan sezim, kóp oqýdan týǵan jan-jaqty izdenis áke mamandyǵy – qazaq til bilimine – den qoıǵyzdy. Qazaq til bilimine bet bura otyryp jas zertteýshi «osy másele jóninde ákem ne oılady eken, ne oı túıdi eken» degen suraqtardyń jaýabyn izdeýden jalyq­pa­dy. Bul oı izdengish jasqa áke rýhy qarap tur­ǵandaı kúsh bitirip, ony jańa belesterge jete­ledi. Til bilimin zertteý arqyly Asqar Qudaı­ber­genuly áke rýhymen tabysqandaı, óz saǵy­nyshyn basqandaı kúı keshti.
Jas ǵalymdy tildiń ishki ıirimderi, alýan túrli turaqty tirkester men maqal-mátelder, olar­daǵy oı-tolǵamdar barǵan saıyn qyzyq­tyryp, jańa bir álemge bastady. Ǵalym ana tilin jańa qyrynan zerttep-taný arqyly áke rýhyn da asqaqtatyp, ózi de tyń beleske kóterildi.
Qazaq tiliniń sóz baılyǵyn, sózdik quramnyń formasy men mazmunyn statıstıkalyq jaǵynan zertteýge den qoıǵan ǵalym M.Áýezovtiń «Abaı joly» romanyndaǵy tildik birlikterdiń statıs­tıkasyn jáne olardyń yqtımaldyqtar teo­rııa­synyń qandaı zańdylyqtaryna baǵynatyn­dy­ǵyn zerttep, 1971 jyly «EEM kómegimen qazaq mátinin statıstıka-lıngvıstıkalyq zertteý» atty kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵady. Dıs­sertasııalyq eńbek qazaq lıngvıstıkasynda qa­zaq mátinin formaldy ádispen zertteý máselesin tuńǵysh ret sóz etken jumys boldy. Bul ǵy­ly­mı eńbek zaman talabyna saı ǵylymdy jańa baǵytta damytýǵa yqpal etken eleýli tabys bolyp sanalady. Odan keıin professor Asqar Jubanov A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynda qyzmet etip, qazaq tili boıynsha statıstıkalyq zertteýlerdi EEM kómegimen júrgizetin toptyń ǵylymı jetekshisi bolady.
Ǵalym zertteý barysynda matematıkaǵa da, til bilimine de úıles uǵymdardy anyqtady. Osyndaı keń taraǵan uǵymnyń biri – algorıtm týraly másele. Ǵylymda algorıtm uǵymy elektrondy esepteý mashınalarynan birneshe ǵasyr buryn paıda bolyp, ómirde keńinen qoldanylyp kele jatqandyǵy málim. Ǵalymdar algorıtm elektrondy esepteý mashınalaryna ǵana qatys­ty emes, gýmanıtarlyq ǵylymdar úshin de qa­jetti matematıkalyq kategorııa dep esepteıdi. Ǵalymnyń: «Til biliminiń qoldanbaly baǵyty onyń teorııasyn damytyp, tereńdete túsýde erekshe mańyzdy. Bul teorııalar eń aldymen dıskretti matematıkanyń bastaýynda paıda bolyp, esepteýish máshınelerdi qoldanýda, kom­pıý­terlik baǵdarlama jazýda keń qoldanys tapty. Onyń jekelegen erekshelikteri tabıǵı til derekterin óńdeýde de nátıjeli bolýda», – degen pikiri algorıtmdik júıeniń lıngvıs­tı­kalyq túsiniktemesin beredi.
Ǵalym tildi matematıkalyq amaldar arqyly zertteý barysynda lıngvostatıstıka ǵylymy­nyń teorııalyq jáne praktıkalyq máselelerine tereńdep bara bildi. Tilshiniń lıngvos­tatıs­tı­ka­nyń teorııalyq máselelerine baılanysty pi­kirin qazaq sóziniń sany men sapasyn anyqtaýǵa, saqtaýǵa arnalǵan ǵylymı tujyrym dep túsi­nýge bolady.
Matematıkalyq tásilderdi qoldanyp tildik qoldanysta sanamalaý, qaıtalaý arqyly sóz­der­diń aktıv jáne passıv qyzmetin, tirkesý erek­sheligin t.b. anyqtaýǵa bolady.
Ǵalymnyń pikirinshe, «Statıstıkalyq lıng­vıstıka, negizinen, matematıkalyq statıstıka ádistemesine súıenedi. Zertteý barysynda ondaı ádistemeni qoldaný qatynas quraly re­tin­degi «tildi» belgili bir júıe dep qarastyrýdan týyndaıdy. Shynynda da, «til» degenimiz aqıqat bolmysta ómir súretin kóp ólshemdi jáne belgili bir ishki zańdylyqtardyń negizinde toptalǵan (rettelgen) tabıǵı qu­bylys deýge bolady. Al tildik júıe mate­ma­tıkalyq statıstıka zańdylyqtaryna baǵyný úshin ondaǵy birlikter toby qaıtalanyp otyratyn jáne kezdeısoqtyq sıpatta bolatyn tildik elementterden turýy qajet. Bul jerde aıta ketetin jaıt, til qyzmeti kezinde (ıaǵnı tildik qarym-qatynas kezinde) dybystar, sózder, sóz tirkesteri, sóılemder jáne odan da úlken bólikter qaıtalanbaıtyn sı­pat­ta bolsa, adamdar arasyndaǵy tildik qa­ty­nas buzylyp, aqparat taratýshy men qa­byl­daýshy arasynda túsinbestik paıda bolǵan bolar edi. Sondyqtan da tildik birlikterdiń qaıtalanýy olardyń tilimizge tán bolýynan, olardyń qol­danylý sıpatyna jıi, sırek degen uǵymdardyń da tán ekendiginen týyndaıdy».
Ǵalym Asqar Jubanov ustazy professor Q.B.Bektaevtyń ǵylymı jolyn jalǵastyra otyryp matematıkalyq lıngvıstıkanyń teo­rııa­lyq jáne praktıkalyq jaǵynan damýyna aı­tarlyqtaı úles qosyp keledi. Ol óz zert­teý­lerinde K.B.Bektaevtyń teorııalyq konsepsııalaryn tyń izdenistermen baıytyp, ǵylymı tur­ǵydan sabaqtastyryp otyr. Sonyń nátıjesinde M.Áýezovtiń shyǵarmalar jınaǵy EEM jadyna engizilip, 1995 jyly «M.Áýezovtiń 20 tomdyq shyǵarmalar teksteriniń jıilik sózdikteri» ja­ryq kórdi. Osyndaı eńbekterdiń negizinde qa­zaq­tyń uly jazýshylarynyń tili, stıli aıqyn­dala bastady. Ǵalym «Abaı tili sózdiginde» Abaıdyń sóz baılyǵy 6 myńdaı dara sózden, 1 myńnan asa sóz tirkesterinen turatynyn kór­se­tip, eki tomdyq «Qazaq tiliniń túsindirme sóz­di­ginde» 18135 sóz, 3371 frazeologııalyq tirkes qamtylǵanyn, 10 tomdyq akademııalyq túsin­dir­me sózdikte 67 myńdaı ataý sóz, 24 myńnan asa frazeologııalyq tirkes qamtylǵandyǵyn alǵash ret ǵylymı túrde dáıektedi.
Qoldanbaly til bilimine qatysty jan-jaqty izdenis barysynda Asqar Jubanov 2002 jyly «Qazaq mátini mazmunyn formalaýdyń negizgi ustanymdary» taqyrybynda doktorlyq dıssertasııa qorǵady.
Ǵalym Asqar Jubanov kóp jyldar boıy qazaqtyń til baılyǵy bolyp tabylatyn «kar­totekalyq qordy» kompıýter jadyna engizip (50 mln-daı), ony avtomattandyrý sharasyna aıyryqsha mán berip keledi. Ol qazaq tiliniń avtomattandyrylǵan mátindik korpýsy arqyly kóptegen lıngvıstıkalyq máselelerdi sheshýge jáne qajettilikke qaraı ony birneshe márte paıdalanýǵa bolatyndyǵyna erekshe nazar aýdarady. Qazirgi tańda ǵalym qazaq tiliniń mádenı qundylyǵy retinde tanylǵan Abaı Qunan­baev­tyń, Muhtar Áýezovtiń, Ábish Kekilbaevtyń, Muqaǵalı Maqataevtyń, Muhtar Maǵaýınnyń já­ne t.b. tolyq shyǵarmalar jınaqtaryndaǵy má­tinderge grammatıkalyq kodtar qoıyp, kod­tardyń omonımdik qatarlaryn, tabý men omonım sózformalarynyń lıngvıstıkalyq toptamalaryn jasaý arqyly qazaq tiliniń korpýstyq lıngvıstıkasynyń qalyptasýyna atsalysýda. Qazirgi kezde qazaq tiliniń kompıýterlik bazasynda qazaq tiliniń kartotekalyq qory, «Abaı tiliniń sózdigi», 1 tomdyq «Qazaq tiliniń sóz­digi», 15 tomdyq «Qazaq ádebı tiliniń sózdigi» tolyq qamtylǵan. Ǵalym bul jumystardy ári qaraı jalǵastyryp, qazaq tiliniń leksıkalyq baılyǵyn búkilálemdik «ınternet» júıesine qosýdy maqsat tutady.
Búgingi tańda leksıkografııalyq alýan túrli sózdikter túzýde lıngvostatıstıka ǵylymynyń qyzmeti sózdik jasaýshylar men sózdi utqyr qoldanýshylar úshin ıgilikti is ekendigi aıtpasa da túsinikti.
Asqar Jubanov leksıkografııa salasy boıynsha kompıýterlik qor jasaý, qazaq mátinderi korpýstarynyń kompıýterlik bazasyn quras­tyrý jumystaryna basshylyq jasaıdy. Ǵalym qazaq tilindegi ártúrli mátinderdiń quramdyq sıpatyn, olardyń zańdylyqtaryn, negizgi jáne kómekshi tildik elementterin aıyra otyryp, kom­pıýterlik lıngvıstıkanyń praktıkalyq já­ne teorııalyq máselelerin júıege túsiredi. Professor Asqar Jubanov óziniń «Qoldanbaly lıngvıstıka: formaldy modelder» eńbeginde qazaq mátin birlikteriniń tańbalyq sıpatyn, ab­zastardyń mazmunǵa qatysty erekshelikteri men qyzmetin anyqtaı otyryp, tildiń sıntaksıstik jáne semantıkalyq, statıstıkalyq modelderin qurastyrý joldaryn usynady. Sonymen birge qoldanbaly lıngvıstıkanyń jańa tarmaqtary, jasandy ıntellekt, mashınalyq aýdarma, aq­parat izdestirý júıeleri, qazaq tiliniń kom­pıý­ter­lik qory sııaqty máselelerge qatysty uǵym­dar men termınderdi ǵylymı aınalymǵa engi­zýdi kózdeıdi.
Búgingi kúni Qazaqstanda qazaq tiliniń júıelilik formalaryna qatysty ınnovasııalyq úrdis keń qanat jaıýda. Osyndaı ınnovasııalyq salada qazaq tilin jańa ádis-tásildermen zerttep, aıanbaı eńbek etip kele jatqan lıngvıst ári matematık, qazaq tiliniń ulttyq korpýsynyń negizin qurýshy – professor Asqar Qudaı­ber­gen­uly Jubanov – 4 monografııanyń, 3 oqý qu­ralynyń, sondaı-aq 200-ge jýyq ǵylymı eń­bektiń avtory.
Jańa tehnologııalardy, jahandyq aq­pa­rat toraptaryn ǵylym salasyna engizýde batyl qadam jasap júrgen ǵalym Asqar Ju­banovtyń: «Kompıýterlik qor jasaýdyń negizgi maqsaty – zertteýshi-tilshiniń jumys ornyn to­lyǵymen avtomattandyrý. Osynyń arqa­syn­da zertteýshiniń ýaqytyn barynsha únem­deý, ıaǵnı qajetti tildik aqparatty izdeý jumysy men tildik birlikterdi retteý jáne t.b. is-áreketterdi jeńildenetini sózsiz. Sonymen birge tildik prosesterdi avtomattandyrý máselesi toqyrap qalmaı, únemi jetildirý jaǵynan óziniń jalǵasyn taýyp turýy qa­jet. Eger ana tilimizge kún saıyn jańa sóz­der, jańa qoldanystar men jańa termın­derdiń enip otyratynyn eskersek, mundaı zert­teý – kún tártibinen túspeıtin ári utym­dy, ári zaman suranysyna saı zertteý dep bilemiz» degen pikiri zertteýshiniń ǵylymı usta­nymyn aıǵaqtaıdy.
Bul ustanym tórkininde ótken ǵasyrdyń ózek órter ókinish-nalasymen qatar, ómirge degen orasan qushtarlyq jatqanyn ańǵarýǵa bolady. Áke rýhy men ǵıbratyna degen adaldyqtan, saǵynyshtan bastalǵan qasterli ana tiliniń baı qazynasyn zertteý joly ǵalymdy abyroı men eńbektiń bıigine kóterýmen keledi. Jaratylysynan daqpyrt pen dańǵazany unata bermeıtin jannyń ulttyq lıngvıstıkanyń túren túspegen tyń betterin ıgerýi, sóz joq, orasan eńbek pen jan-jaqty izdenistiń nátıjesi.

Faýzııa ORAZBAEVA, 
pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstannyń eńbek 
sińirgen qaıratkeri.