Ánes SARAI: Qazaq tili óziniń qýatyna keledi
Seısenbi, 20 qarasha 2012 7:12
Qazaq ádebıetine «teńiz jyrshysy» degen atpen engen Ánes Saraı eńbek jolyn jýrnalıst bolyp bastap, prozadan tarıhqa, ǵylymı tarıhqa aýysa otyryp, dara soqpaq, sara jol qalyptastyra bildi. Jaqynda biz Ánes aǵamen áńgimelesken edik.
– Siz «Qazaqtyń ataly sózine qazaqtyń jany, oıy, fılosofııasy, turmys qaǵıdalarynyń barlyǵy syıǵan… Ataly sózditúsinetin, oǵan mán beretin, kózi ashyq, sanasy oıaý urpaq azaıdy. Sony ýaıym etýge bolady» deısiz. Siz aıtqan kókirek kózi soqyr, sanasy taıaz urpaq qaıdan, qalaı qalyptasty?
Seısenbi, 20 qarasha 2012 7:12
Qazaq ádebıetine «teńiz jyrshysy» degen atpen engen Ánes Saraı eńbek jolyn jýrnalıst bolyp bastap, prozadan tarıhqa, ǵylymı tarıhqa aýysa otyryp, dara soqpaq, sara jol qalyptastyra bildi. Jaqynda biz Ánes aǵamen áńgimelesken edik.
– Siz «Qazaqtyń ataly sózine qazaqtyń jany, oıy, fılosofııasy, turmys qaǵıdalarynyń barlyǵy syıǵan… Ataly sózditúsinetin, oǵan mán beretin, kózi ashyq, sanasy oıaý urpaq azaıdy. Sony ýaıym etýge bolady» deısiz. Siz aıtqan kókirek kózi soqyr, sanasy taıaz urpaq qaıdan, qalaı qalyptasty?
– Bizdiń qazaq san ǵasyrlar kóp qıyndyq kórdi. Birneshe ret óziniń elıtasynan aıyryldy. Keshegi otarshyl zamanda kóp ulylarymyzdan aıyryldyq. Otarshyldarmen teketireste arǵyny aıtpaǵannyń ózinde Isataı, Mahambet, Kótibar, Isa, Dosan, olarmen úzeńgiles dalanyń sóz bastasa sheshen, el bastasa kósem, qol bastasa batyr – Kenesary, Naýryzbaı syndy uldarynan aıyryldyq. Bulardyń barlyǵyn joǵaltý qazaqtyń elıtasyna, tamyryna shabylǵan balta bolatyn. Ol keshegi 37-de taǵy da jaıpap ketti. Odan keıingi soǵys ta qazaq halqynyń oqyǵan, elin súıgen, ultynyń qamyn jegen ulylarynyń bárin alyp ketti.
Qazirgi júrgen oqyǵan deıtin, zııaly deıtin qaýym ózi úzilip baryp qaıta jalǵanǵan urpaq. Biz shyndyǵynda topyraq pen kúlden qaıta jaralǵan adamdarmyz. Sondyqtan, olardy joqtan bar bolǵan urpaq dep oılaımyn. Sondyqtan, onyń boıynda kemistik bar. О́te kóp kemistik bar. Shyndyqty aıta almaıtyn kemistik bar. Jaltaqtyq kemistik bar. Tereń oqymaǵan, dúnıeni tereń paıymdamaǵan kemistik bar. Osy kemistikter jınalyp kelip bir kezderi máńgúrttikke ákelip soqsa, odan keıin de alysqa kete qoıǵan joqpyz. Oıymyzdyń taıazdyǵy, kókjıegimizdiń tarlyǵy, oılaý qabiletimizdegi kinárattardyń barlyǵy osydan. Tarıhty paıymdaǵanda, ómirdi paıymdaǵanda kóbine daraqymyz. Kishkentaı nárseni dabyralap, búkil dúnıeniń bárin bitirip tastaǵandaı sezinemiz. Bunyń barlyǵy tek dańǵoılyqtyń basy ǵana.
– Budan qalaı qutylamyz?
– Endi, budan búgin, erteń qutyla almaısyń. Ol úshin jyldar kerek. Ondaǵan jyldar kerek. «Ult bolam deseń, besigińdi túze», dep ketti keshe Muhtarlar. Men, «Shyraqtarym, myna, biz sııaqty boıyna kommýnıstik tárbıeden sińgen oıy, ómirlik qaǵıdalary bylq-sylq etken, oıymyzdy ózgerte salýǵa beıim, janymyz bólshektengen, «razdvoenıe, raztroenıe» urpaqty jónge salamyn dep aram ter bolmańdar» der edim. Jas urpaqty, jańa ósip kele jatqan, jańa táı-táı turǵan, jańa mektepke barǵan urpaqty qoldan shyǵaryp almaý kerek. Solardan úmitim bar.
– Siz aıtqandaı, sol jas urpaqty qoldan shyǵaryp almaý kerek edi. Biraq, qazir qazaqtyń jan dúnıesi, rýhanııaty, bolmysy ekiudaı kúıde. Urpaq ekiudaı kúıde. Bul qashanǵa deıin sozylar eken. Eń sońynda qazaq opyq jep júrmeı me?
– Oǵan amal joq. Ol – keshegi kúnniń sarqynshaǵy. Ony tamyrymen julyp tastaı almaısyń. Biraq jany qazaq, qany qazaq urpaqqa senýge bolady. Jastar qazir sózge senbeıdi. Sózdiń parqyna barǵanymen, senbeıdi. Aıtqanyńa kúmánmen qaraıdy.
– Táýelsizdik aldyq. 21 jyl azat elmiz. Keshegi táı-táı basqan bala, qazir 20-21 jastaǵy naǵyz azamat shaǵy. Solaı bola tura, táýelsiz 20 jylda tek qazaq tiliniń ózi qazaqtyń «aqyly, oıy, júregi» bola almaı otyr? Iá, Petr Svoık…
– Joq. Ondaılar bizge qoqan-loqy kórsetip, bizdi qorqytyp, úrkitpeı-aq qoısyn. Qazaq tili óziniń qýatyna keledi. Qazaq tili óz mártebesine jetedi. Sol kezde bul plastınka ózgeredi, op-ońaı ózgeredi. Jany jaraly, syrty bútin, ishi tútin bul urpaqtyń, halyqtyń mańdaıynan sıpaıtyn, arqasynan qaǵatyn aǵalar kóp kerek. Sebebi, bul halyq ómirden teperish kórgen, joǵalyp baryp tirilgen halyq. Biz orystyń yqpalynan alystaýymyz kerek edi. Alystaýdyń bir qadamy retinde latynǵa kóshkenimiz abzal bolar ma edi. Men baıqaımyn, bul irgeles kórshimiz buryn kishkene abdyrap, sasyp qalǵan edi. Qazir saıasatyn túzep alyp, ishimizge enip kele jatyr. Sondyqtan olardyń kırılısasynan ketip, latynǵa kóshken durys bolar edi. Bul halyqaralyq kommýnıkasııadaǵy biliktiligimizge septigin tıgizer edi.
– Sizdińshe, HHI ǵasyr qazaǵynyń rýhanı-mádenı deńgeıi, mazmuny qandaı bolýy kerek? Nege biz keshegi Alashtyń zańdy jalǵasy deńgeıine kóterile almaı otyrmyz?
– Alash rýhyn ardaqtaýda, asqaqtatýda áli aqsap jatqanymyz jasyryn emes. Atap aıtar bolsaq, “Alash” ulttyq-demokratııalyq partııasy men “Alashorda” memleketiniń – 95, al Jahansha Dosmuhamedulynyń – 125, Ahmet Baıtursynulynyń týǵanyna – 140, al aǵartýshy jasaǵan álipbıge – 100 jyl, ári qaraı jalǵastyra berýge de bolar edi…
Qazaq memleketi qalaı bolýy kerek? Alash qozǵalysy, Alashorda, Alash partııasy, sonyń negizin qalap, negizgi birtutas ıdeıasyn soqyrǵa taıaq ustatqandaı anyq jasap ketti. Biz sol jolmen júrsek, adaspaımyz. Kúndelikti qarym-qatynas, alys-beris, saıasat ýaqyt ótken saıyn damı túsedi. Biraq, Alash kósemderiniń ustanymy bizdiń eldik qaǵıdamyzdyń ózegi, tamyry, dińi bolýy kerek edi. Alash kósemderi qazaqty janymen jaqsy kórdi. Qazaq úshin janyn berdi. Alash arystaryn birin-birinen bóle-jara qaraýǵa bolmaıdy. Olardyń maqsattary, múddeleri bir bolatyn. Ol halqymyzdyń oıaný kezi edi. Memlekettikke ashyq umtylǵan kezi edi. Sol kezdegi ıdeologııa, baǵdarlama dál qazir de bizdiń shamshyraǵymyz, baǵyt-baǵdarymyz bolýy kerek edi. Sonda biz tórt aıaǵymyzdan teń turar edik.
Uly zańdar, baǵdarlamalar bir-aq ret jasalady. Amerıkanyń kezinde jasalǵan zańnamasy ózgerissiz, ǵasyrlar boıy jasap kele jatyr. Sol sııaqty Alash kósemderiniń de zańnamasy máńgilik. Sondyqtan, úkimet nege jasamady, anaý nege olaı, mynaý nege bulaı demeı árqaısymyzdyń júregimizde Alashqa taǵzym ólmeýi kerek. Azat jyldarda az da bolsa Alash rýhy boıymyzǵa sińdi. Aýyzdy qý shóppen súrtýge bolmaıdy. Halyqtyń boıynda Alash rýhy óshken joq, ony ary qaraı damytý kerek-aq.
– Ánes aǵa, qazirgi qazaq dramatýrgııasy týraly da suraǵym kelip otyr.
– Qazirgi qazaq dramatýrgııasy – ortasha deńgeıdegi dramatýrgııa. Ony damytý úshin kóp qarajattyń qajeti joq. Uıymdastyrý jumystary men nıet durys bolsa bolǵany. Memlekettiń, ulttyń ósip, órkendeý joly jazýshylarsyz, aqyn, akterlersiz bolmaıdy. Men 20 jyl boıy «Amerıka» degen jýrnaldy jazdyryp alyp, oqyǵan adammyn. Sonda túsingenim, Amerıkada rýhanı ómir biz oılaǵannan áldeqaıda basqasha. О́te ozyq. Tek Los-Andjelestiń ózinde 64 teatr bar eken. Sol teatrlarda eki-ekiden dramatýrg bar. Sonda bir qalanyń teatrynda 120-130 jazýshy-dramatýrg qyzmet isteıdi degen sóz. Bul – memleket úshin jazýshynyń qanshalyqty qajet ekendiginiń aıǵaǵy. Rýhsyz degen Amerıkanyń ózinde teatrdy uıymdastyryp, onyń tanym tamyryn búkil jas urpaqqa, ortańǵy urpaqqa áser etý tetikterin kúnbe kún zerttep, bezbenge salyp, qaısysyna qandaı shyǵarma kerek dep teatrlardyń kórermenin saraptap otyrǵan jazýshy-dramatýrgtar. Sondyqtan olarda teatr damydy. Olarda teatr barlyq janrdy qamtıdy. Bizdegideı bir qoıylymmen otyratyn zaman ótip ketken. Teatrdy rýhanı azyq retinde paıdalaný kerek. Teatr bılik pen halyqtyń arasyn jalǵaýy kerek. Qoǵamnyń ózekti oıy teatr arqyly, sahna arqyly aıtylýy kerek.
– О́zińiz qazaq úshin ne isteı aldym, taǵy ne isteýim kerek dep oılaısyz?
– Men negizi prozaıkpyn ǵoı. Sońǵy 20-25 jyldaı qazaq tarıhynyń búge-shigesin zerttep, 10-15 jyl kóleminde 5 kitap jazdym. Qazir sol tarıhty burmalap, kez kelgen adam ózinshe tarıh jazyp, óz aýylynan, rýynan 10-15 batyr shyǵaryp, ataqty noıandar shyǵaryp, aram-ter bolyp, maqtanyp júrmiz. Tarıhty búldirýge áýestigimiz óte kúshti. Qazaq tarıhynda aqtańdaq better óte kóp. Basqany aıtpaǵannyń ózinde, zertteý, zerdeleý nátıjesinde meniń túsingenim, qalmaq qyrǵyny, jońǵarmen soǵysymyz tolyq aıtylmaǵan, kóp jeri qalyp qoıǵan. Qalmaqtyń qazaq eline shabýyly 1607 jyly bastaldy. 1607-1723 jyldyń arasyndaǵy 120 jyldyq soǵys tarıhymyz umytylǵan. Bulardyń barlyǵyn qalpyna keltirý kerek. Bul shyndyq halyq úshin kerek. Tarıhty zertteý, túgendeý degen ınemen qudyq qazǵandaı qıyn. Ondaǵan qujattardy salystyryp baryp qana ishinen bir shyndyqty alasyń. О́zderiń de bilesińder, «Edil-Jaıyq», «Atyraý», «Kónelikter», «Noǵaıly», «Kók túrikteri», «Muhammed paıǵambardyń ómiri», «Isataı men Mahambet» syndy eńbekter jazdym. Oqyrman jyly qabyldady.
– Iаǵnı, bizdiń tarıhymyzdyń oqyrmanǵa, halyqqa jetpeı jatqan tustary óte kóp. Sony halyqpen qalaı qaýyshtyrýǵa bolady? Múmkin tarıh oqýlyqtaryn túgeldeı qaıta jazyp shyǵý kerek shyǵar.
– Túgeldeı qaıta jazyp shyǵý kerek-aq.
– Mysaly, biz qazaq handyǵyn, qazaq memlekettiligin Kereı-Jánibekten bastap júrmiz. Shyndyǵynda qazaqtyń tuńǵysh hany Orys han degen pikir de bar.
– «Qazaq handarynyń atasy nemese qazaqtyń alǵashqy hany kim?» degen máselede HIH ǵasyrda ǵumyr keshken belgili tarıhshylar Hammer, Levshın, Shoqan Ýálıhanov bir aýyzdan Orys handy qazaq handarynyń atasy dep, bir toqtamǵa kelgen. Orys han Aq Ordanyń bıligine kelýimen Aq Orda táýelsiz memleketke aınaldy. Qazaqtyń jer kindigindegi Syǵanaqty memlekettiń astanasy etti. Han ordasyn tikti. Ordada Aq Ordanyń aq týy kóterildi. Qazaqtyń alǵashqy armııasy – Alash myńdyǵy osynda jasaqtaldy. Iаǵnı, Qazaq handarynyń atasy Orys han bolsa, ol bılegen Aq Orda nege Qazaq memleketi emes?! Eger muny moıyndasaq, qazaq memlekettiligi tarıhy ádette aıtyp júrgendegimizden 100 jylǵa uzarmaq eken… Osynyń bárin urpaq sanasyna qalaı jetkizýimiz, sińirýimiz kerek? Biz qazir balaǵa ne oqytamyz degen suraq kóldeneń tartylǵanda, rasynda da tarıhty sanaǵa sińirgen durys bolar edi.
Qazaq handary Kereı-Jánibek degen bátýá qalyptasyp ketkenimen, qazaq handarynyń atasy Orys han dep otyrǵanyń durys.
Meniń zertteý, túgendeý ıdeıam odan da tereń. Bizdiń tarıhymyz, tamyrymyz anaý Túrik qaǵanaty. Odan ári qaraı 552 jyl alǵashqy Túrik qaǵandyǵynyń tarıh sahnasyna shyqqan kezinen bastasaq ta qatelespes edik dep oılaımyn.
– Urpaq sanasyna, oqýshynyń tula boıyna sińirýge tıis qanshama qundylyqtarymyz bar. Álemdik bilim nárimen sýsyndatamyz dep, jas urpaqtyń dúnıetanymyna ońdy-soldy árneni tyqpalap jatamyz. Áli kúnge deıin ata tarıhymyzdy aýyzǵa almaı, aldymen oryssha, aǵylshynsha saıraǵanyna máz bolamyz. Bilim tildiń ushynda emes, oı túbinde bolýy kerek qoı.
– Biz áli kúnge deıin oqýshyny, oqýlyqty bir maqsatqa baǵyttap ala alǵan joqpyz. Biraq aǵylshyn tilin jantalasa oqytyp, 1 synyp, tipti, balabaqshadan bastap úıretýge tym áýes bolyp otyrmyz. Aǵylshyn tilin úırený kerek. Biraq ár nárseniń óz «normasy» bolǵany jón. Qazaq balasynyń sanasyn 5-shi synypqa deıin bóten nársemen «bylǵamaý» kerek. 5-shi synypqa deıin taza saf kúıinde óz ultynyń, qazaq halqynyń bolmys-bitimin, rýhanı jandúnıesin, qazaq tiliniń qýat, nárin boıyna sińirýi kerek. Odan keıin ol balany eshteńemen ala almaısyń. 5-shi synyptan keıin basqa álemmen tanysa bersin.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Tilekgúl ESDÁÝLET.
Sýretti túsirgen
Erlan OMAROV.
