Nardyń júgin kóterip ótken azamat

Juma, 7 jeltoqsan 2012 7:25

Memleket jáne qoǵam qaıratkeri Sabyr Biláluly NIIаZBEKOVTIŃ týǵanyna – 100 jyl

Sabyr Biláluly Nııazbekov 1912 jyly jeltoqsan aıynyń 15 jul­dyzynda Aqmola oblysyna qarasty Astrahan aýdanynyń «О́rnek» aýylynda dúnıege kelgen. Eńbek jolyn 1928 jyly Qaraǵandy oblysynyń Aqmola aýdanyn­daǵy №17 aýyldyq keńes hatshysynan bastaǵan ol Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Tóralqasynyń Tór­aǵasy qyzme­tine deıin ósip, úlken ómir jolynan ótti. S.B.Nııazbekov 1965-1978 jyldar araly­ǵynda KSRO Joǵarǵy Keńesi Tóraǵasynyń orynbasary boldy.

Juma, 7 jeltoqsan 2012 7:25

Memleket jáne qoǵam qaıratkeri Sabyr Biláluly NIIаZBEKOVTIŃ týǵanyna – 100 jyl

Sabyr Biláluly Nııazbekov 1912 jyly jeltoqsan aıynyń 15 jul­dyzynda Aqmola oblysyna qarasty Astrahan aýdanynyń «О́rnek» aýylynda dúnıege kelgen. Eńbek jolyn 1928 jyly Qaraǵandy oblysynyń Aqmola aýdanyn­daǵy №17 aýyldyq keńes hatshysynan bastaǵan ol Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Tóralqasynyń Tór­aǵasy qyzme­tine deıin ósip, úlken ómir jolynan ótti. S.B.Nııazbekov 1965-1978 jyldar araly­ǵynda KSRO Joǵarǵy Keńesi Tóraǵasynyń orynbasary boldy. Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesine 6 márte, KSRO Joǵarǵy Keńesine 3 márte depýtat bolyp saılandy. Qazaqstan Kompartııa­synyń Pleným jáne bıýro múshesi boldy, birneshe ret respýblıkalyq, odaq­tyq partııa sezderiniń delegaty jáne quramyna saılandy. 3 márte Lenın (1971, 1973, 1976 j.j.), 2 márte Eńbek qyzyl tý (1957, 1962 j.j.) ordende­rimen jáne ondaǵan medaldarmen marapattaldy.

Sabyr Biláluly – alashtyń alyp azama­t­tarynyń ósip-órkendeýine úlken úles qosqan, nardyń júgin kótergen, tazalyqtyń, eńbekqor­lyqtyń, otan­súıgishtiktiń úlgisin kórsetken qaıta­lanbas tulǵa desek artyq aıtqandyq bolmas. Túr-túsine, ultyna qaramaı búkil Qazaq­stan halqy syılap ótken, taza nıetpen olarǵa adal qyzmet kór­setken, bar jigerin, aqyl-parasatyn eliniń kórkeıýine, týǵan Qazaq­stannyń abyroıyn arttyrýǵa arnaǵan, óz oıyn búkpesiz aıtý arqyly «týrasyn aıtyp týǵa­nyna jaqpaǵan», ardyń, tektiliktiń enshisin ıelengen azamat edi. Júzdegen adamdarǵa qorǵan bol­ǵan, myńdaǵan adamdardy jebegen Sabyr Biláluly­nyń esimi, ol kisini kórgen, qyzmettes bolǵan ár adamnyń kóńilinen bul fánı jalǵanda ket­peıtin bolar.

Qazaqstannyń batysy men shyǵy­synda, soltústigi men ońtústiginde Sá­beń bolmaǵan eldi meken joq shyǵar jáne ol jaı aralaý emes, ekonomı­ka­lyq, áleýmettik, mádenı salalardy kó­terýge bas bolý, naqty kómek kór­setý jáne ony muqııat tekserý arqyly kóp­tegen jańalyqtardy iske asyrýǵa eńbek etti. Jergilikti ónerkásip salasyna, alys­taǵy malshylardyń muqta­jyn ýaqytymen qamtamasyz etýge, olardyń qysqy jáne jazǵy qonys­tarynda monsha, dúken, kósh­peli avtolavkalar men avtoklýbtardyń jumy­syna degen qam­qorlyq aıryqsha boldy. Joǵarǵy Ke­ńes sessııalarynda, Tóralqa májilis­terin­de osy máseleler jıi qaralyp turdy.

Sabyr Bilálulynyń talapkerli­ginen, adaldy­ǵynan jaıbasarlar sú­ri­nip, jaǵympazdar kúıinip jasqan­shaqtap turatyndaı seziletin. Osyndaı jaılarǵa Sábeń Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń Tóraǵasy bolǵan jyldary qarama­ǵynda bizdiń 10 jyl Joǵarǵy Keńes Tóralqasynyń hatshysy bolyp qyz­met atqarǵan kezde kózimiz ábden jetken bolatyn. Ádilettilik, adamger­shilik, tár­tip­tilik, ulylyq degen uǵymdar ol kisiniń jańylmas minezi, shań baspaǵan «qarýy» jáne quraly ekenine, osy úlgimen kóptegen adamdardy tárbıele­genine kýágerler az emes árıne.

Qazaqstannyń eleýli elder qatary­na qosyla bastaýy sol HH ǵasyrdyń 60-70-jyldarynda aıqyndala tústi. Oǵan qyzyǵýshylar sany alys, jaqyn shetelderden kóbeıdi, bizdiń elge saparlary ústi-ústine údeı berdi. Árı­ne, oǵan elimizdiń birtýar uly Dinmu­hamed Qonaevtyń ataq-abyroıy birden-bir sebepker bolǵanyn atap ótsek, ekinshi jaǵynan, ol kisiniń janynda senimdi serikteriniń bolǵanyn, solardyń biri jáne biregeıi Sabyr Bilálulynyń da tynymsyz eńbek etke­nin aıtqan jón shyǵar. Keńes Odaǵy basshylarynyń biri retinde Nııaz­bekov kóptegen shetel el­shileriniń senim Gramotalaryn qabyl­dady. Odaq­tyq parlament delegasııalaryn basqa­ryp Azııa, Afrıka, Eýropa, Amerıka qurlyqta­ryndaǵy kóptegen elderde, atap aıtsaq, 1958 jyly Belgııada, 1960 jyly Rýmynııada, 1965 jyly Vengrııada, 1966 jyly Lıvııada, 1967  jyly Kanadada, 1969 jyly Koreıa halyqtyq-demo­kratııalyq respýblıkasynda, 1971  jyly Zambııada, 1973 jyly Vetnam res­pýblıkasynda, 1975 jyly Úndistanda, 1976 jyly Sýdanda, 1977 jyly Laosta boldy. Iаǵnı, S.B.Nııazbekov – saıası dıplomatııa máselelerin sheshýge de óz úlesin qosa bilgen qaıratker.

Osyndaı saparlarda bolsyn nemese Qazaq­stanǵa keletin qonaqtarmen kezdesýde bolsyn qazaq halqynyń rýhanı baılyǵy, mádenıeti men ádebıeti, ádet-ǵurpy jaıly Ál-Farabı, Abaı, Shoqan, Qanysh, Muhtar syndy ataqty ǵula­malar týraly dáıektilikpen áńgi­me­lep jetkizetin. Ol kisi tarıhı kitap­tar, klassıkalyq shyǵarmalarǵa kóp den qoıatynyn ańǵarýshy edik. Sondyqtan da bolar, 1971 jyldan bastap tarı­hı eskertkishter qo­ǵamynyń «birinshi kirpishin qalap» Álkeı Mar­ǵulan syndy respýb­lıkaǵa tanymal ǵalym­dardyń basyn qosyp, osy qoǵamǵa basshylyq jasady. Tarıhı eskert­kishterdi qorǵaý jóninde Joǵarǵy Ke­ńes sessııasynda zań qa­byldandy. Kóp­te­gen jádigerler jı­naq­taldy, oblys­tarǵa arnaıy ekspedısııalar jiberildi.  Qazirgi Qabanbaı batyr men Qonaev kósheleriniń qıylysqan je­rinen qoǵamǵa turaqty úı berildi, tarıhı eskert­kishterge arnal­ǵan kitaptar, kitapshalar jaryq kórdi, ǵylymı konferensııalar uıym­dasty­ryldy, Túr­kistan qalasyndaǵy Ahmet Iаsaýı kesenesin kúrdeli jóndeýden ótkizýge muryndyq boldy.

Máskeýde jyl saıyn (13 jyl boıy) Prezıdıým Tóraǵasynyń orynbasary retinde qanshama eldiń elshi­likterinen senim gramotalaryn qabyl­dady, qanshama memleketter ókilderine qazaq eliniń darqan jeri, rýhanı baılyǵy, tarıhı ótkelderin aıtyp tanystyra otyryp ózi de sol ólkeniń uly tulǵalarynyń biri ekenin kór­setti. Buryn-sońdy qazaq jerin bas­paǵan, Qazaq res­pýb­lıkasy, qazaq hal­qy jó­ninde beıhabar már­tebeli meımandar 60-jyldardyń ortasynan bastap Qazaq­­stanǵa jıi kele bastady. Olardyń ishinde Iran shahy Reza Pehlevı, Somalı, Chehoslovakııa, Bolgarııa prezıdent­teri, Nıgerııa, Kongo, Mońǵolııa, Angola, Jańa Zelandııa, Fransııa, Kambodja, Germanııa, Úndistan jáne t.b. elderdiń parlament delegasııalary bizdiń eldiń ekonomıkasy, mádenıeti, áleýmettik jaǵdaılarymen jiti tanysýdy kózdedi. Sabyr Biláluly olarǵa syndarly áń­gime aıtyp, Azııa jáne Afrıka elderi­niń otarlyq rejim­nen qutylyp óz táýelsizdigine qol jetkizgenmen, ekono­mıkalyq táýelsiz­digi úshin kúresti jal­ǵas­tyryp aıtqan jas qaıratkerlerdi, kásipodaq delegasııalaryn, jýrnalıster ókilde­rin óz biliminiń tereńdigimen tańǵaldyratyn.

S.B.Nııazbekov óńi sýyqtaý, sózge sarań, kóp tyńdaıtyn, sóılep turǵan nemese aryz aıta kelgen adamnyń oıyn bólmeıtin kisi edi. Aryzdanyp kelgen adamdarǵa degen qamqorlyǵy, máse­leniń mán-jaıyn muqııat qaraı­tyndy­ǵy, durystyǵyna kóz jetkizse, aıaǵyna deıin sheshilýin qadaǵalaı­tyny bizderge úlken tárbıe boldy. Joǵarǵy Keńes Tóralqasynyń Tóraǵasy ár aptanyń dúısenbisi kúni túski saǵat 2-den bastap azamattardy qabyldaıtyn, bul tártip issaparǵa ketkende nemese óte tyǵyz sharýalar kezderinde ǵana buzylýy múmkin edi. Ol kisiniń qabyl­daýyna suranýshylar kóp bolatyn, óıtkeni, halyq ol kisige senetin, suraq­taryna jaýap alatyndaryn biletin. Jasyratyny joq, tártip buzýshylar, temir tor­dyń ar jaǵyndylar ol kezde de az bolmaıtyn. Jyl saıyn 80-nen astam azamattar asa aýyr qylmystary úshin ólim jazasyna kesiletin.  Sondaı jáne jeńil-jelpi zańnan aýytqyǵan­dardyń azabyn tartatyn qart ata-analar, bala-shaǵaly jubaılar Sabyr Biláluly­men júzbe-júz kórisip, muń-muqtajdaryn nemese zań oryndary­nyń da keıbir artyq ketken jerlerin jetkizetin. Sabyr Biláluly olarǵa túsinistikpen qarap, zańdy túrde kómek­tesý jolyn qaras­tyratyn.

Sol kezdegi kóptegen basshy qyz­metkerlermen salystyrǵanda Sabyr Bilálulynyń eki tilde de saýatty­lyǵyn, barlyq baıandamalaryn ózi jazatynyn, ony qalyń jurtqa jetkize biletinin, sondaı-aq Tóralqa qujatta­rynyń qatesiz eki tilde – qazaqsha jáne oryssha bolýyn únemi talap etetinin atap ótkendi jón kórdik. Qazaqstan zańdary, kodeksteri 60-jyldardyń ortasynan bastap qabyldanyp, qazaq jáne orys tilderinde jaryq kórdi. Osyǵan oraı aıta ketetin jaıt – elý jyldan astam ýaqyt boıy sot ókimderi Reseı zańymen qaralyp keldi. Sot ókimi: «Imenem Rossııskoı Sovetskoı respýb­lıkı», dep bastalatynyn qazirgi kózi tiri sol jyldarda sot organdarynda qyzmet jasaǵan, nemese sol kezder­diń qujattarymen tanys, ǵyly­mı eńbek­pen shuǵyl­da­nyp júrgen azamattar biledi. Mine, osynyń ózinen-aq bizdiń respýblıkamyzdyń Keńes Odaǵynyń qura­mynda bolǵan basqa respýb­lıkalar sııaqty qansha­lyqty «der­bes», «táýelsiz» bolǵanyn ańǵa­ramyz.

Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń quzy­ryna jatatyn myna sharýalar bolatyn: zań shyǵarý, elde referendým jarııalaý, saılaý naýqandaryn ót­kizý, sessııalardy daıyndaý jáne ótkizý, turaqty komıssııalar jumysyna kó­mektesý, nagradalarmen marapattaý, eldegi zańdy­lyqty saq­taý, jurtshy­lyq­tyń aryz-shaǵymdaryn ádiletti she­shýdi qadaǵalaý, azamattardyń quqyǵyn qorǵaý.

 Árıne, sol dáýirdiń tártibi boıynsha negizgi máseleler eń aldymen Qa­zaqstan Kompartııasy Ortalyq Komı­teti Bıýrosynyń uıǵarymy boıynsha sheshi­letin. Ár sessııanyń kún tártibi, tolyq júrgizý tártibi, kimder baıandama, qosymsha baıandamalar jasaıdy, sóı­leıdi, sheshenderge deıin aldyn ala belgile­nip qoıatyn. Marapattaýǵa usy­nylǵan adamdar (kóp balaly analardan basqasy) týraly Tóralqa Jar­lyǵynyń jobasy Ortalyq komıtet bólimderinen, Hatshylyq, Bıýrodan aldyn ala ótetin. Qazaq KSR Joǵar­ǵy Keńesi Tóralqasynyń músheleri qatarynda Or­talyq komıtettiń birinshi hatshysymen boldy. Tór­alqa májilisterine qatyna­satyn, tıisti qu­jat­tarmen tanysyp, kerek jerinde túzetýler, ási­rese, ja­ńadan qabyldanatyn zańdarǵa baılanysty qo­symshalar engiziletin.

Bulardan basqa Ortalyq Komıtet­tiń bólim meńgerýshileri Joǵarǵy Ke­ńestiń turaqty komıssııalaryna qoǵam­dyq negizde basshylyq etetin, kúrdeli máseleler bolsa daıyndyq jumys­tary kezinde kelisiletin. Sondyqtan, jumys jóninde kedir-budyr nár­seler kóp ushyraspaıtyn. Deı tur­ǵanmen, keıbir bólim basshylarymen kelis­peýshilikter bolatyn. Mysaly, jańadan aýdan, oblys qurylarda qa­zaq­sha transkrıpsııasyn saqtaýǵa baılanysty (Mańǵystaý oblysy Mań­ǵyshlaq bolyp kete bardy) nemese olardyń shekaralaryn belgileý­de, saılaý okrýgterin anyqtaý, bolashaq depý­tattardyń aty-jóninde qazaqsha orfografııa zańdylyǵyn saqtaý, keıde laýazymdy adamdardy marapattaý má­sele­lerine de baılanysty edi. Bir ǵana partııa ústemdik quryp turǵanda týrasyn dáleldeý, oıyńnyń rastyǵyna kóz jetkizý onsha ońaı bolmaıtyn, túptep kelgende, ádeıi qarsylyq kórsetip turǵan sııaqty bolyp ta qalatyn.

Áńgime Sabyr Biláluly Nııazbekov týraly bolǵandyqtan ol kisi Ortalyq Komıtettiń bıýro múshesi retinde san alýan jumystar atqarǵanyn da aıtý jón bolar. Sol kezdegi asa jaýapty bir máseleniń túıinin sheshýge barynsha atsalysqany esimde. Qazaqtyń ardaqty azamaty, elim, jerim dep eńirep ótken Turar Rysqulov kóp jyldar boıy jalǵan jalamen «halyq jaýy» atanyp keldi. Sovettik júıe ol kisiniń atyn aqtaýǵa, jaryqqa shyǵarýǵa asyqpady. T.Rysqulov bolsa 1916 jylǵy ult-azattyq kúresine belsene qaty­nasýshy, 1919 – 1920 jyldary densaýlyq máse­lesi jóninde Halyq Komıssary, Túrkistan respýblıkasynyń Úkimetin basqarǵan, odan keıin ult máseleleri jóninde Reseı Federasııasy Úkimetin­de orynbasar bolǵan, Komınternniń uı­ǵa­rýy boıynsha Mońǵolııada basshy qyzmet atqarǵan iri tulǵa bolatyn.

Bıýro múshesi retinde shytyrmany kóp osy máseleniń aqıqatyna jetý S.B.Nııazbekovke tap­syrylǵan edi. Bú­kil respýblıkalyq, odaqtyq arhıv materıaldaryn aldyryp, Qaýipsizdik komı­tetiniń qupııa qujattarymen uzaq ýaqyt tanysyp, taǵylǵan «aıyptar­dyń» negizsiz, qoldan jasal­ǵanyn taldap, Ǵylym akademııasy múshele­ri qatysqan keńeste búkil jurtshylyq aldynda Turar Rysqulov esimin eli­mizdiń eńseli azamattary qataryna qosty. Dımekeńniń osy sharýany ıdeologııa máselelerimen tikeleı aınalyspaıtyn S.B.Nııazbekovke tapsyrýynan kóp jaǵdaı­dy ań­ǵarýǵa bolady. Tarıhı shyndyq­tyń betin ashyp, ultymyzdyń jaryq jul­dyzdarynyń biri jáne biregeıi Turar Rysqulov jóninde jaltarmaı, jas­qanbaı tuńǵysh ret qalyń jurt­shy­lyqqa istiń aqıqatyn jetkizgen adam S.B.Nııazbekov edi.

Sabyr Biláluly týraly oı qozǵal­ǵanda «týrasyn aıtqan týǵanyna jaqpaıdy», degen halyq máteli kó­ńilde turady. О́ıtkeni, ol ósek, ótirik sózderdi estimeıtin, eskermeıtin qaıta tyıym salýǵa tyrysatyn. Nendeı oıy bolsa da kózbe-kóz týrasyn aıtqandy jaratatyn. Tóralqa qyzmet­kerleri nebári 60-70 adamdaı bolatyn. Bastaýysh partııa uıy­mynyń jınalysy jáne ujymdyq jınalystar kúndelikti qat-qabat jumys babyndaǵy kemshilik­terdiń betin ashyp, qyzmetkerlerdiń ma­man­dyǵyn jetildirýge kóp kómek­tesetin. Aqıqa­tyn aıtar bolsaq, ár qyz­metker ózine tapsyrylǵan jumysqa óte jaýap­tylyqpen, yjdahattyqpen qa­raıtyn edi, olar­dyń kúndelikti 8 saǵattyq jumys rejiminen kóbirek aýytqyp ta keter kezderi az bolmaıtyn. Mundaı jaǵdaılar, ásirese, Joǵarǵy Keńes, jergi­likti keńes­terdiń saılaý naýqan­da­ryn, zań jobalaryn eki tilde daıyndaýǵa, Joǵar­ǵy Keńes sessııalaryn daıyndaý, sondaı-aq, kóp­tep kelip jatatyn Prezıdentter, Parlament delega­sııa­laryn qarsy alý, shyǵaryp salýǵa baılanysty jıi kezdesetin.

Osy arada S.B.Nııazbekovtiń 60 jylǵa taıaý eńbek jolynda qara qyldy qaq jarǵan ári kúres­ker, ári adal azamat bolǵanyna bir mysal keltirýdi jón kórip otyrmyn. 1986 jyly Qazaqstan­ǵa bılik júrgizýge M.Gorbachevtiń senimdi serigi G.Kolbın kelip, buryn­ǵy basshy qyzmet­kerlerdi D.­A.Qo­naevqa qarsy qoıýǵa árekettendi. Birde ol S.B.Nııazbekovti qabylda­ýyna sha­qyryp: «Siz Qonaevtyń kemshilik­terin kóp biletin adamdardyń birisiz», dep kópshik qoıa sóılep, syr sartpaq bol­ǵanda Sabyr Biláluly: «Men Dımash Ahmet­uly­men birge basshy oryndarda kóp jyl qyzmettes boldym. Ol kisiniń mynandaı-mynandaı qatesi boldy dep aıta almaımyn. Máseleler aqyldasyp sheshiletin. Eger ol kisi qatelesken bolsa, men de qatelestim. Birge jaýap berýge tıispin», – dep sózdi qysqa qaıyrady.

Dinmuhamed Qonaevtyń senimdi serikteriniń biri bolǵan, Báıken Áshi­mov­pen qanattas qyzmet atqarǵan Sabyr Nııazbekov úlken memleket jáne qoǵam qaıratkeri, Qazaq eliniń tarıhynan óz ornyn oıyp alǵan tulǵalardyń biri dep oılaımyn.

S.B.Nııazbekov óz ot basynda sonshama sergek­tikpen, náziktikpen ómir keshken adal jar, qamqor áke, syıly ata bolyp ótken adam. Nııazbekovter áýleti 4 qyz jáne 4 nemere qyz ósirip tárbıe­legen. Aıda (medısına ǵylym­da­rynyń kandıdaty), Saıda (nemis tiliniń mamany), Baıan (hımııa ǵylym­darynyń kandıdaty), Aıman (bıologııa ǵylymda­rynyń kandıdaty) ómirden óz oryndaryn tapqan. Neme­relerin ­ósi­­rýge, tárbıeleýge barynsha atsa­lys­ty. Osy isterdiń basqarýshy­sy, súıikti jary Roza Sabyr­qyzy shýaǵy mol, meıi­rimdi jan bolatyn. О́mirdiń ashysy men tushysyn birdeı bólisken, naǵyz pedagog-psıholog, keńse sharýasyna aralas­paǵan, sán qýyp zat izdemeıtin ónegeli jannyń ómirden erte ozǵany Sabyr Bilál­ulyna óte aýyr tıdi.

Sabyr Biláluly Nııazbekov 1989 jyldyń tamyz aıynda ómirden ozdy. Onyń máıiti Almaty qalasy janyn­daǵy «Keńsaı – 1 «zıratyna qoıyldy. Kózi tirisinde ózi qoıǵyzǵan qulpytas Roza Sabyrqyzymen qol ustasyp ómirden rıza­shylyqpen ótip bara jatqan jolaýshy beınesin eles­tetedi…

Bıjamal RAMAZANOVA,

memleket jáne qoǵam qaıratkeri.

ALMATY.