Tursynǵazy

Sársenbi, 12 jeltoqsan 2012 7:10

Kópten beri bir kórsem dep kóńil ke­tip júrgen, kópten beri daýysyn óz aýzy­nan estýdi ańsap júrgen kúmis kó­meı, jez­tańdaı ánshim tap qazir aldymda otyr. Jáne jaıdan-jaı otyrǵan joq, kúmbirlegen dombyrasynyń únine qo­sylyp, ańyratyp án salyp otyr. Keń kómeıinen kedergisiz lyqsyp shy­ǵyp, kókke yrshyǵan daýy­sy birde qar­shy­ǵanyń shańqylyna uqsap, qulaq qu­ry­shyn qandyryp ótse, birde bódeneniń byt­pyldyǵyna saıyp, jannyń názik ıirim­derin terbep turyp alady. Osylaısha bir­de shalqyp, birde tolqyp shyrqalǵan áýez ár­birden soń qara túnniń qushaǵyn qaq jaryp baryp, aınalada samsap ósken bıik qaraǵaılardyń ushar basyna qonaqtap turyp qalǵandaı áser beredi. Shamasy, naǵyz «qulaqtan kirip, boıdy alatyn» áýen osyndaı-aq bolar.

Sársenbi, 12 jeltoqsan 2012 7:10

Kópten beri bir kórsem dep kóńil ke­tip júrgen, kópten beri daýysyn óz aýzy­nan estýdi ańsap júrgen kúmis kó­meı, jez­tańdaı ánshim tap qazir aldymda otyr. Jáne jaıdan-jaı otyrǵan joq, kúmbirlegen dombyrasynyń únine qo­sylyp, ańyratyp án salyp otyr. Keń kómeıinen kedergisiz lyqsyp shy­ǵyp, kókke yrshyǵan daýy­sy birde qar­shy­ǵanyń shańqylyna uqsap, qulaq qu­ry­shyn qandyryp ótse, birde bódeneniń byt­pyldyǵyna saıyp, jannyń názik ıirim­derin terbep turyp alady. Osylaısha bir­de shalqyp, birde tolqyp shyrqalǵan áýez ár­birden soń qara túnniń qushaǵyn qaq jaryp baryp, aınalada samsap ósken bıik qaraǵaılardyń ushar basyna qonaqtap turyp qalǵandaı áser beredi. Shamasy, naǵyz «qulaqtan kirip, boıdy alatyn» áýen osyndaı-aq bolar.

Bizdiń bul «alystan sermep, júrekti terbep,.. taǵyny jetip qaıyrǵan» ánshimizdiń aty-jóni Tursynǵazy Rahımov edi. Al onymen oıda joqta bola qalǵan bul kezdesý talma tamyzdyń sońǵy kúnderinde Semeı qalasynyń irgesindegi ný qaraǵaıly ormannyń ishinde ótken. Sol jerde jergilikti ónerpazdardyń shaǵyn konsertin tamashalap otyrǵan meımandar aqyr sońynda bárin jıyp qoıyp, birjola Tursekeńniń repertýaryna qaraı oıysqan. «Tátti arman aıalaǵan sol bir keshte» ol áýeletip án de saldy, tópeletip kúı de tókti. Sonyń bári janymyzdy terbetti, júregimizdi shymyrlatty, boıymyzdy balqytty, kóńilimizdi shalqytty.
Tursynǵazy kútpegen jerden jeke keshine aınalyp ketken osy júzdesýdiń júlgesin kezinde ózin qalyń jurtshylyqqa kompozıtor retinde birden tanytqan «Sábı bolǵym keledi» áninen bastady. Edáýir ekpinmen jelpinip ala jónelgen áýen birte-birte bıikke ıirile kóterilip baryp, qaıta quldılaǵan sátte ózińdi boztorǵaı qustyń qanatyna ilesip ushyp júrgendeı sezinedi ekensiń.
Qus ta bolǵym kelmeıdi, qanatym bar,
Qanatym bar kúmisten jaratylǵan.
Sábı bolǵym keledi, sábı bolǵym,
Bul ómirden habarsyz jańa týǵan.
Áspettelip órilgen áýez endi bir sát ózimizdiń sanamyzdyń saıasyna berik oryn teýip, tilimizdiń ushyna oralyp, artynsha ony ishteı qosyla shyrqap otyrǵanymyzdy ańǵarmaı qalyppyz.
Tar besigi – keń jahan, tarylmaǵan,
Bireýge bar, bireýge tabylmaǵan.
Sábı bolǵym qeledi, sábı bolǵym,
Ana súti aýzynan arylmaǵan.
Kezinde jańa án jaza bastaǵan kompozıtor Tursynǵazyny qalyń jurtqa birden tanymal etip shyǵara salǵan qudiretti án osylaı saı-saıdyń boıyn qýalap, shapqylap barady. Al qaqqan qazyqtaı qadalyp otyrǵan oryndaýshymyz týra músin tárizdi. Shyrqaǵan kezinde ornynan kóp asa qozǵala qoımaıtyn, shalqaıyp-shalqaqtamaıtyn, eńkeıip-erbeńdemeıtin onyń kómeıinen osynshama qýatty, osynshama tegeýrindi, osynshama sazdy, osynshama názik únder ıiriminiń qalaı quıylyp-tógilip jatqanyn bilmeısiń.
Sondyqtan da týmysy bólek týyn­dy­nyń sońǵy shýmaǵy:
Qanat qaǵyp ómirge usharymda,
Kesilmese báribir tusaýym da.
Sábı bolǵym keledi, sábı bolǵym,
Sábıi joq ananyń qushaǵynda, – dep basylǵanda ǵana moınymyzdan aýyr júk túskendeı kere dem aldyq. Ma­na­ly beri sıqyrly áýenniń yrǵaǵynan shy­ǵa almaı, eriksiz sonyń tutqyny bo­lyp otyrǵan syńaılymyz. Osy sát oryndaýshyǵa qarap otyryp, onyń óziniń dál qazir sábı bolǵysy kelip otyrǵanyna da eriksiz ılanasyń. Buǵan ándi barynsha berilip, egilip shyrqap otyrǵan ánshi-sazgerdiń ózi qapysyz sendiredi.
Munyń artynsha «Aıagóz-arý» ketti kók aspannyń túndigin túrip. Birden qulaqqa shańqobyzdyń názik tilin dirildetip qaqqandaı bolyp estiletin ánniń júrekke tıetin tustary kóp eken. Sodan shyǵar, kenetten boıyńdy erekshe bir sezimniń kernep bara jatqanyn paıymdap úlgeresiń. Áýeni áserli ánniń sózi de sondaı adam janynyń názik pernelerin serpe basyp ótedi.
Aıagóz degen aıadaı bulaq desedi,
Jurttarda qalǵan jumbaqty
kimder sheshedi?
Aıagóz bolyp ǵasyrlar alǵa kóshedi,
Aıa, kóz, aıa – Arýlar eli keshegi…
Osylaı qaraǵaı boıyn qaýmalaı ushqan tolǵanysty tyńdap otyryp, ejelgi Aıagóz óńirin, onyń baýraıyn baıan etken Aıagóz atty ózendi kórgiń kelip ketedi. Qudaı sátin salǵanda, mu­nyń reti shynynda erteńine kele ketti. Sulý qala symbatynda sa­na­myzǵa sińip qalǵan Semeı sorabynan ushaqpen tústiktegi Úrjar óńirine qaraı bara jatqanymyzda tómennen Aıagóz ózeniniń atyrabyn kózben izdeýmen boldyq. Bir kezde keń jazyqty-jyqpyldy ólkeniń tabanymen ıreleńdeı aǵyp jatqan sylańdaǵan arnaǵa kózimiz túskende, aqyn óleńiniń órmeginde órilgen joldar taǵy da qııaldyń qamsaýynda qabattasa qanat qaǵa jónelgen. Al eki jaǵalaýyn qalyń jynys basqan ózektiń joǵarydan qaraǵanda aıadaı bulaq sııaqty bolyp kórinetini ras eken.
Qaraǵaıly qalyń ormannyń ortasyndaǵy qyzyqty keshten keıin ózimizdiń búgingi keıipkerimizben arnaıy júzdesip, az-kem sát syrlasyp úlgergenimiz de jaqsy bolypty. Shyraıymyzdan shuǵyla shashylǵan sol shaqtarda ánshi-kompozıtor jóninde burynnan biletin keıbir derekterdi qaıtara surap, pysyqtap alǵanbyz. Sonda til ushyna oralǵan birinshi saýal Tursekeń ánderine nege kóbine Muqaǵalı jyrlaryn tańdap alatyny týraly bolyp edi. Álbette, kompozıtordyń buǵan ne dep jaýap beretinin de shamaladyq. Sóıtkenmen, muny kompozıtordyń óz aýzynan estýge degen qushtarlyq keý-keýletip áketken.
Bári de durys. Bizdiń buryn estip júrgenimizge uqsaıdy. Degenmen, eptegen tolyqtyrýlar da bar. Shynynda, Tursekeńniń qazaqtyń birtýar muzbalaq aqyny Muqaǵalı jyrlaryna yntyq bolýynyń basy 1967 jyldan arna tartady eken. Álbette, muny ózi qazir de tegin nárse dep aıta almaıdy, teginde taǵdyrdyń bir sheberlikpen ıip ákelip turǵany ǵoı, sol jylǵy aqpan aıynda jetinshi klasta oqyp júrgeninde ol oıda-joqta qazaqtyń birtýar muzbalaq aqynymen tanysyp qalady.
– Aıagóz aýdanynyń biz turatyn Tarbaǵataı aýylynan jeti-segiz shaqyrym jerde qoıshylardyń qystaýy bar edi, – deıdi qazir Tursynǵazy. – Ákemniń mal baǵatyn inisi jyl saıyn sonda qystaıtyn. Birde Almatydan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, jazýshy nemere aǵam Erǵazy kelipti dep estigesin, úlken úıdegi salkúreńmen saldyrtyp otyryp, kóz baılana bere qystaýǵa jetip bardym. Dastarqandy toıdaǵydaı jaınatyp, qazanǵa etin qaınatyp degendeı, úı ıeleri máz-meıram eken. Tórgi bólmedegi dóńgelek jer ústelde eki adam otyr. Biri – ózimniń qamqorshym, aqylshym bola bilgen Erǵazy aǵaıym da, ekinshisi – buryn-sońdy kórmegen mańdaıy kereqarys, eńgezerdeı qazaq. Ol kezderde aqyn-jazýshy degenderińizde shash qoıatyn úrdis bar. Bulardyń shashtarynyń óreskel óskendigi sondaı, kózime kádimgi arystannyń jalyndaı kórindi. Kópten kórmegen aǵaıymnyń moınyna asyla kettim. Amandasyp bolǵan soń tórde otyrǵan serigin nusqap: «Myna kisi meniń dosym, qazaq halqynyń múıizi qaraǵaıdaı aqyny Muqaǵalı Maqataev, menimen birge Aıagóz jerine qydyra keldi», dedi. Aqpannyń saryshunaq aıazynan úıge kirip, biraz boı jylytyp alǵan soń: «Aǵalaryńa án aıtyp ber» dep, jeńgem dombyra usyndy. Únemi osy úıdiń tórinde turatyn qara dombyrany buryn da birneshe ret shertkem, óte sheshen sóıleıtin. Qulaq kúıin keltirip alyp, Úkili Ybyraıdyń «Ańshynyń áni», Mádıdiń «Qarakesek», «Qarqaraly» ánderimen qatar, Qasym Amanjolovtyń «О́zim týraly» ánin aıtyp berdim.
Osyǵan deıingi oryndalǵan ánderdi jaı samarqaý tyńdap otyrǵan aqyn, kenet Qasymnyń ánin estigende uıqysynan shoshyp oıanǵan adamdaı, basyn shalt kóterip aldy. Uzaq joldan kelgenderimen manadan beri azdap alǵandary bar, eki jolaýshy sharshańqy kóringen. Osy kezde Muqaǵalıdyń eki kózi shoqtaı jaınap: «Apyr-aı, qaıran Qasymym-aı, bar ekensiń ǵoı»,  dep daýysy jaryqshaqtanyp ketti. Sóıtti de, oń jaǵynda otyrǵan maǵan bar denesimen burylyp: «Tursynjan, osy ánińdi taǵy bir oryndap bershi», degen ótinish aıtty.
Esten ketpesteı sol keshte qystaý basyndaǵy qońyr úıdiń ishinde qazaqtyń talaı aqyn-jazýshylary, ásirese, Qasym Amanjolov týraly biraz syr shertiledi. Sol keshte bala Tursyn Muqańnyń ótinishi boıynsha «О́zim týralyny» birneshe ret oryndaıdy. Sol kezde Muqaǵalı dastarqan basynda otyrǵandarǵa qaratyp: «Men bilsem, qulyn daýysty myna baladan bolashaqta úlken ánshi shyǵady», degen kesim aıtyp qalady.
– Sol sóz meni ánshilikke, aqyn óleńderine án jazýǵa jeteledi. Mektepte júrgende onsyz da Muqaǵalıdyń óleńderin jatqa oqyp, jarysyp júretinbiz, – deıdi Tursynǵazy. – Aqynnyń tilge jeńil, júrekke jyly tıetin, aınalasy tep-tegis jumyr keletin jyr joldary bárimizge unaıtyn. Onyń ózi jyrǵa qosqandaı, «shekpen jaýyp, ózine qaıtaratyn» qazaqy qara óleńi bárimizdiń janymyzǵa jaǵatyn.
Áıtkenmen, jyr jampozynyń óz janyn terbegen ómirsheń óleńderine bir kezderi án jazarmyn-aý degen oı sol kezderi úsh uıyqtasa da túsine kirmegen edi. Qarap tursa, muny osyǵan alyp barǵan, óskeleń óner jolyna jetelegen úsh adam kórinedi. Jaryqtyq Muqaǵalı ómirden «Úsh baqytym bar meniń» dep jyrlap ótip edi ǵoı. Tap sol Muqań sııaqty, munyń da ózine óshpes ónege berip, baıyrqaly baǵyt siltegen úsh birdeı ustazy bar. Bulardyń birinshisi – Júsipbek Elebekov buǵan respýblıkalyq estrada-sırk stýdııasynda jolyqty. Osynda ataqty óner tarlanynyń klasynda oqyp, tikeleı dáris aldy. Bul kisi dombyra qaǵýdyń tehnıkasyn ǵana tereń úıretýmen shektelip qoıǵan joq, sonymen qatar, munyń án shyǵaryp, sazgerlik jolǵa túsýine alǵash baǵyt siltedi. Ol kezde án shyǵarmaq túgil, kókireginde ózindik áýezi órken jaıyp kórmegen bul aǵaıynyń tosyn usynysyna qaıran qalatyn. «Seni elge tanytatyn, seni asyraıtyn qara dombyrań bolady» degendi de abyz syndy Júsekeń jıi aıtatyn. Shákirtiniń el kórgenin, jer kórgenin, ózindik ómir mektebinen ótkenin qalaǵan uly ustaz bul oqý bitirerde: «Sen endigi jolyńdy ataqty Jaıaý Musa, Maıra, Estaı, Baıǵabyl syndy ánshiler ómirge kelgen keleli Kereký jerinen bas­ta. Ol jerdiń qasıetti topyraǵy seniń ánshi bolyp qalyptasýyńa kóp septigin tıgizedi», degendi ósıet sııaqty etip aıtyp edi. Keıin onyń aıtqanyn oryndap, Pavlodar aýmaǵyna barǵanyna, onda on jylǵa jýyq ýaqytyn ótkizgenine qazir de esh ókinbeıdi. Al Júsekeń shynynda kóregen eken. Onyń boljam aıtqanyna týra on jyl tolǵanda, 1979 jyly Tursynǵazy kókiregin jaryp shyqqan birinshi ánin ómirge keltirdi. Al ekinshi ustazy – belgili kompozıtor Temirjan Bazarbaev sol tól týyndysy ómirge qanat qaqqanda janynda bolyp, óziniń aq batasyn bergen edi. Osylaısha sol jylǵy 13 sáýir bizdiń keıipkerimizdiń esinde máńgi qalyp qoıdy. Sol kúni Tursynǵazynyń tula boıy tuńǵysh Suńqar dúnıege keldi. Sonyń sebebimen «Sábı bolǵym keledi» de, kókke sharyqtaı jóneldi. Ánge eń alǵashqy bolyp baǵa bergen kompozıtor aǵaıy buǵan án jazýdyń álippesi men tehnıkasyn da biraz úıretken. Tursynǵazy osy kisilerden keıingi úshinshi ustazy retinde belgili rejısser Esmuqan Obaevtyń esimin ataıdy. Ol Tursekeń Semeıge kelgeninde teatr sahnasyna shyǵaryp, alǵash ret ról usynǵan. Sahnaǵa shyǵý úshin de úlken sheberlik kerek ekenin erekshe uǵyndyrǵan da osy kisi.
Sodan beri Hantáńiriniń qyran tektes ulanynyń jyrlaryna óleń jazýǵa degen yntasy birden artyp ketti. Shyn máninde óziniń án álemindegi betin ashyp bergen «Sábı bolǵym kelediden» keıin onyń Muqaǵalı óleńderine ǵashyqtyǵy kúrt artyp, onyń mátinderine bir ánnen keıin bir án shyǵara bastady. Osynyń arqasynda keıin Maqataev esimimen baılanysty «Aıagóz-arý», «Darıǵa, dombyramdy bershi maǵan!», «Iа, Jaratqan Alla», «Otyzdan asyp baramyn», «Paı, paı, qazaǵym-aı» atty ánderi qatarǵa qosyldy. Búginde Tursynǵazynyń shabytynan alpystan astam án týsa, solardyń teń jartysy Muqaǵalı óleńimen órnektelipti. Osy jyldarda Tursynǵazy sonymen birge qazaqtyń Birjan, Aqan, Jaıaý Musalardan jalǵasyp kele jatqan dástúrli ániniń ulttyq boıaýyn joımaı, shyǵarmalarynyń boıyna sińirgen kompozıtor bolyp ta qalyptasty. Sol úrdisti ustanǵan ol halqymyzdyń án kóginde Aqan seriniń sazymen qalyqtaǵan «Qulager», «Mańmańger» syndy týyndylarǵa uqsastyryp «Eki jıren» degen án de shyǵardy. Onyń sózi semeılik aqyn Merǵalı Ibraevtyń qalamynan týdy.
Endi byltyr ǵana alpys jastyń asýy­nan asqan osyndaı talantty tarlannyń ómirlik joly qalaı bas­talǵanyna da toqtala ketýdiń oraıy keldi. Ol 1951 jyldyń 10 qazany kúni Qytaıdyń Dórbiljin aýdany­na qarasty Orqashar taýynyń bók­te­rinde Rahymnyń Tóleýbaıynyń sha­ńyraǵynda dúnıege kelipti. Ákesi onyń atyn inisiniń Erǵazy, Dúısenǵazy, Serǵazy bolyp atalatyn uldaryna uqsastyryp, Tursynǵazy dep qoıypty. О́leń-sózge bir taban jaqyn Tóleýbaı asa bir dáýletti bolmasa da, otqa qarap otyrǵan jan emes eken. Sosyn balasynyń shildehana toıyn dúrildetip ótkizipti. Sol toıdyń ústinde ómirge kelip jatqan náresteniń atyna biraz jaqsy tilekter aıtylypty. Bertinde, alpysynshy jyldardyń basynda Qytaımen aradaǵy shekara az ýaqytqa ashylǵan kezde bulardyń áýleti de bergi bettegi aǵaıyndaryna kelip qosylady. Arada taǵy bir jıyrma jylǵa jýyq ýaqyt ótkende, Tursynǵazy ózine ja­salǵan shildehana ústinde aıtylǵan kóp tilekterdiń birin oryndap, ısi qazaqqa tanymal ánshi bolyp shyǵa keldi.
Bir baıqaǵanymyz, Tursynǵazy tabıǵatynan sózge sarań, bos maqtannan ada, kólgirsý men ótirikke joq kisi eken. Onyń sábı sekildi ańqaý ekenin de Semeı saparynda bizge talaı adam aı­typ berip edi. Jáne jáı aıta salǵan joq, sony dáleldeıtin biraz mysaldy tar­qatyp ótken. Osy minezin biletin óner salasyndaǵy aralas-quralas júr­gen qurdastary men jora-joldastary ony Qojanasyrǵa balaıtyn kórinedi. Biraq buǵan ashý shaqyryp, namys jyrtyp jatqan taǵy Tursekeń joq.
Sol Tursynǵazy óziniń ónerge qalaı kelgenin qarapaıym tilmen ádemi etip jetkizip berdi.
– Bes jasymnan ónerge qushtar bolyp, qolyma dombyra ustap edim dep óti­rik aıtpaı-aq qoıaıyn, – dedi ol osy sózdiń oraıynda. – Áli umytpaımyn, 1964 jyly biz turatyn Aıagóz aýdanyna keıin ózime ustaz bolatyn belgili ánshi Júsipbek Elebekov konsert qoıa keldi. Jaryqtyq Júsekeńniń dombyra tartý, án oryndaý máneri erekshe edi ǵoı. Sahnada otyrysynyń ózi kerim. Es bilgeli tiri ánshini kórgenim de osy. Ol kezderi el aralaıtyn óner adamdary kóbine ortalyqtan qaıtyp jatatyn. Júsekeń syndy shalǵaı aýyldarǵa ba­ratyny sırek. Osy konsert maǵan qatty áser etti. Máz-meıram bolǵan aýyldastarymnyń ortasynda men erek­she shabyttanyp otyrdym. Dál sol kúni on úshtegi meniń júregime bir shoq túsip, lapyldap janǵan otqa aınala bastady. Áıgili ánshiniń ásem sazdary sumdyq áser etkeni sonsha, eshkimniń kómeginsiz-aq dombyra tartyp, án aıtýdy úırenip aldym. Ol kezde teledıdar, magnıtofon degen dúnıeler óte tapshy. Sosyn erteli-kesh Qazaq radıosynyń konsertterin qur jibermeıtin boldym. Odan beriletin qazaq ánderiniń bárin derlik jattap alyp, eki-úsh jyldyń kóleminde ánshilik ónerdi ájeptáýir meńgerip qaldym.
Bizdiń keıipkerimizdiń jadynda myna bir kezdesý de jaqsy jattalyp qalypty. 1992 jyldyń jeltoqsan aıynda bir top semeılik ánshi-ónerpazdar Almatyda ótken Tursynǵazy Rahımovtyń esep berý konsertine qatysady. Úsh saǵatqa sozylǵan shyǵarmashylyq keshtiń sońynda nebir óner adamdarynyń ishinde qazaq teatr óneriniń belgili tulǵasy Asqar Toqpanov ta bolypty. Kesh sońynda asa tebirene sóılegen ol, aq batasyn beredi.
Sonda Asekeńniń aýzymen aıtylǵan:
Joly kóp ómirdiń buralań, qııasy,
El úshin tirnektep asylyn jııasyń.
Táńirim saqtasyn, keýdeńe ornaǵan,
Jeztańdaı bulbuldyń shúpirli uıasyn, – degen bata júregin qatty tolqytty.
Qazir Qazaqstan Respýblıkasynyń mádenıet qaıratkeri, M.Maqataev atyndaǵy syılyqtyń laýreaty atanyp otyrǵan Tursynǵazy Rahımov erekshe qýanǵan shaqta da, kóńilin muń jaılaǵan kezde de osy joldardy jıi eske túsiredi. Sosyn keýdesine uıalaǵan jeztańdaı bulbul uıasyn Jaratqannyń saqtap kele jatqanyna táýbeshilik etedi.
…Biz bolsaq, kók júzinde Úrjardan shyǵyp, Almatyǵa qaraı ushyp bara jatyrmyz. Qulaǵymyzda syzylyp salynǵan ánniń áýeni. Ony tebirenbeı tyńdamaý múmkin emes. Sebebi ol:
«Aıagóz degen aıadaı bulaq desedi», degen syńsyǵan sulý sazdy joldarmen júrektiń qylyn qaıta-qaıta tarta beredi…
Serik PIRNAZAR,
«Egemen Qazaqstan».
SEMEI.