Tarıhshynyń taǵdyry

Juma, 14 jeltoqsan 2012 7:21

Keńestik dáýirde iri saıası qýǵyn-súr­ginge ushyraǵan Qazaqstannyń ǵylymy nebir jarqyn tulǵalarynan aıyryldy. Osylaı Qazaqstannyń keńes dáýirindegi tarıhshylarynyń alǵashqy býynynyń, atap aıtqanda, S.Asfendııarov, T.Rys­qu­lov, Ǵ.Toǵjanov, P.G.Galýzo jáne t.b. atyldy. Bulardyń ishinde Karlagta jú­­rip kezdeısoq aman qalǵany – P.G.Galýzo ǵana edi. Olardyń ornyna ekinshi býyn – Máskeý, Lenıngrad, Tashkent, Odessa, Vo­­ronej, Almaty jáne t.b. Keńes Oda­ǵynyń iri qalalarynda joǵary tarıhı bilim alǵan kásibı maman jastar kele bas­tady.

Juma, 14 jeltoqsan 2012 7:21

Keńestik dáýirde iri saıası qýǵyn-súr­ginge ushyraǵan Qazaqstannyń ǵylymy nebir jarqyn tulǵalarynan aıyryldy. Osylaı Qazaqstannyń keńes dáýirindegi tarıhshylarynyń alǵashqy býynynyń, atap aıtqanda, S.Asfendııarov, T.Rys­qu­lov, Ǵ.Toǵjanov, P.G.Galýzo jáne t.b. atyldy. Bulardyń ishinde Karlagta jú­­rip kezdeısoq aman qalǵany – P.G.Galýzo ǵana edi. Olardyń ornyna ekinshi býyn – Máskeý, Lenıngrad, Tashkent, Odessa, Vo­­ronej, Almaty jáne t.b. Keńes Oda­ǵynyń iri qalalarynda joǵary tarıhı bilim alǵan kásibı maman jastar kele bas­tady. Olar: ekinshi dúnıejúzilik soǵys jáne soǵystan keıingi kezeńderde Qazaq­stan tarıhy ǵylymynyń damýyna súbeli úles qosqan Á.H.Marǵulan, A.N.Nú­sip­be­kov, E.B.Bekmahanov, H.M.Ádilgereev, T.E.Ele­ýov, Á.B.Tursynbaev, G.F. Dah­shleı­­­ger edi. Osy Keńes dáýiri kezeńindegi Qazaq­­­­­­­stan­nyń ekinshi býyn ishindegi iri tarıh­shy­­­la­ry­nyń biri – Qazaq KSR ǴA kor­res­pon­­­­dent-múshesi, tarıh ǵylymdary­nyń dok­tory, professor, Sh.Sh.Ýálı­ha­nov atyn­­daǵy Memlekettik syılyqtyń laýreaty, HVIII-HH ǵ.ǵ. Qazaqstan tarıhynyń kór­­­nek­ti zertteýshisi Begejan Súleımenov bolatyn.

Begejan Súleımenov tarıh ǵylymy salasyna 1930 jyldardyń aıaǵynda Karl Lıbkneht atyndaǵy, keıinnen Lenın esi­min alǵan Máskeý memlekettik pedagogı­kalyq ınstıtýtynyń tarıh fakýltetin úzdik aıaqtaǵannan keıin keldi. Ol V.V.Strýve, S.F. Oldenbýrg, S.V. Tarle, B.D. Grekov, S.V. Bahrýshın, A.M. Pankratova, N.M.Drýjının sekildi ataqty jáne bilgir, tájirıbesi mol ǵalymdardan dáris aldy.
Begejan Súleımenov 1912 jyldyń 12 jeltoqsanynda Torǵaı oblysy Aqtóbe ýezi Shalqar bolysynyń №13 aýylynda dúnıege kelgen. Osy arada aıta ketetin bir jaıt, onyń jaqyn týysy, Shymkent peda­gogıkalyq ınstıtýtynyń burynǵy rektory Baızaq Ermekbaev 1982 jyly (ol ýaqytta ózi 75 jasta bolatyn), B.Súleı­menovtiń 70 jyldyǵyna oraı, maǵan: «Biz qurdas edik, Bekeń, ıtjekkennen keıin, baıqaýymsha, 5 jylǵa jasaryp ketipti ǵoı», – degeni bar. Begejan Súleımenovtiń bes jasynda ákeden jetim qalǵanyn aıt­saq, balalyq shaǵynyń jeńil bolmaǵanyn ańǵaramyz. Ákesi bı Nııaz­dyń balasy edi. Nııaz Kishi júz qazaqtarynyń ishindegi bedeldi kisi bolǵan, ol Hıýa handyǵynyń Aral mańyndaǵy qazaq jerlerin jaýlap alýyna qarsylyq kórsetken, Orynbor general-gýberna­tor­ly­ǵymen tyǵyz baılanys jasaǵan. Bul jaıdy ataqty qazaq tarıhshysy Ermuhan Bekmahanov anyqtaǵan. Begejan aǵanyń ózi de shekti rýyndaǵy kóterilisterdi bas­qar­ǵan Kótibar batyr­dyń týysqany – jıeni (anasy jaǵynan) ekenin maqtanyshpen aıtyp otyratyn. Súleımen men zaıyby Nábıranyń toǵyz balasy bolǵan. Kúıeýi qaıtys bolǵannan keıin týystary Nábıra Jıenqulqyzyn ámeńgerlik jolmen basqa adamǵa qospaq bolady. Biraq, jesir qalǵan áıel oǵan kónbeıdi. Sol úshin jaýyzdar ony 1920 jyly toǵyz balasynyń kóz aldynda asaý attyń quıryǵyna baılap ólti­redi. Bege­jannyń qaısar bolyp ósýine, birbetkeı, ójet, mámilege kelýi qıyn, a­dýyn bolyp qalyptasýyna osyndaı jaǵ­daılar áser etken shyǵar, ol ózine óte senimdi, qandaı da bolmasyn ádiletsizdikke shydaı almaıtyn, keıbireýdiń shen-shekpenine qaramaı, atylyp qarsy shyǵa keletin edi.
Begejan anasy qaıtys bolǵannan keıin  aýylynan ketip, jaqyn jerdegi óz ortasynda bilimdi sanalatyn muǵalim – Mú­ba­rak Nızamýddınovtiń bastaýysh mek­tebine túsedi. Sodan keıin Shalqar aýdany orta­lyǵyndaǵy jetijyldyq mektepte oqıdy, ony bitirgen soń, 1929 jyly Almatyǵa kelip, Ortalyq eńbek ınstıtýtynyń qury­lys kesheninde usta, aǵa jumysshy, óndiris meńgerýshisi, Qurylys kooperasııasy ólke­lik keńesi uıymdastyrýshylyq bıýrosy tóraǵasynyń orynbasary bolyp qyzmet atqarady. Osylaı jumystan qol úzbeı júrip, jumysshylar fakýltetiniń keshki bóliminde, tehnıkýmnyń daıyndaý tobynda, JOO daıyndaý kýrstarynda oqıdy. Sóıtip, óziniń tabandylyǵynyń arqasyn­da bilimin jetildirip, 1937 jyly Keńes Odaǵyna áıgili Lıbkneht atyndaǵy Máskeý memlekettik pedagogıka­lyq ınstıtýtyna oqýǵa túsedi.
Osynda belgili tarıhshy-professor­lar­dyń dáristerin tyńdap, semınar sabaq­taryna qatysyp, Lenın atyndaǵy kitap­hanada jabylǵansha otyratyn, reseılik ǵalymdardyń Qazaqstan men Orta Azııa boıynsha tarıhı, geografııalyq jáne etnografııalyq eńbekterin muqııat oqıtyn. Ol, ásirese, Reseı ımperııasy ezgisindegi halyqtardyń ortaǵasyrlyq dáýiri men otarlyq shaǵyn, olardyń áleýmettik-eko­nomıkalyq damýyn, sharýashylyq ómirin, turmysyn, mádenıetin, ulttyq salt-dás­túrlerin zertteýge kóp kóńil bóldi. Professor Favorskıı óziniń shákirti Begejan Súleımenovke bergen minezdemesinde: onyń HIH ǵasyrdaǵy halyq­tardyń tarıhnamasy boıynsha tereń bilim­derin, tarıhı oqıǵalardy jan-jaqty jáne obektıvti túrde taldaı biletindigin aıryq­sha atap, ony aspırantýraǵa usyndy.
Begejan aǵa óziniń ǵylymı-pedagogı­kalyq qyzmetin 1938 jyly Qazaqstannyń tuńǵysh joǵary oqý orny – Abaı atyn­daǵy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtynda aǵa oqytýshylyqtan bastaıdy. Munda ol Máskeýden Reseı Federasııasy men Qazaq KSR-niń Bilim berý mınıstrlikteriniń jol­damasymen kelgen edi. Ony birden ıns­tıtýttyń ǵylymı keńesiniń múshe­ligi­ne saılady. Ol osylaısha ustazdyq jáne qoǵamdyq jumystarǵa birden belsene aralasyp ketti. Álkeı Haqanuly Marǵulan zertteý júrgizetin ǵylymı baǵyttardy, ásirese, onyń partııalyq tarıhshylardyń negizsiz jáne birjaqty synyna ushyraǵan «Edige tarıh pen ańyzdarda» (1944 j.) kitabyn qyzý qoldady.
Begejan aǵa Abaı atyndaǵy QazPI-diń dosenti bola júrip, 1942-1943 jyldary 1941 jyly ashylǵan Shetel tilderi ıns­tıtýtynyń dırektory qyzmetin de atqar­dy. Qysqa ýaqyt ishinde ınstıtýttyń materıaldyq-tehnıkalyq negiziniń, pro­fes­sorlyq-oqytýshylyq quramynyń ósýi men nyǵaıýyna, oqý úrdisiniń jaqsarýyna, jalpy bilim beretin mektepter men jo­ǵary oqý oryndaryna jetispeı jatqan bo­lashaq shetel tilderi oqytýshylaryn tár­­bıeleýge kóp kúsh-jiger jumsady. Ja­ńa kafedralar, onyń ishinde fransýz tili kafedrasy ashyldy, shetel tilderi oqy­tý­shylarynyń sany, sonyń ishinde fransýz tili boıynsha eki ese ósti, shetel tilderin oqytý ádistemesi boıynsha jańa kabınetter jasaqtaldy. Ásirese, qazaq jastaryn qabyldaý men oqytýǵa kóp kóńil bóldi.
1943 jyldyń qarasha aıynda Begejan aǵany jaqsy biletin KSRO Ǵylym akademııasy Qazaq fılıalynyń basshysy Q.I.Sátbaev ony Til, ádebıet jáne tarıh ınstıtýtyna dırektordyń orynbasary qyzmetine shaqyrady. Bul jerde ol 1945 jylǵa deıin, ınstıtýt eki ǵylymı mekemege: Til jáne ádebıet ınstıtýty jáne Tarıh, arheologııa jáne etnografııa ınstıtýty bolyp bólingenge deıin jumys istedi. Jańa qurylǵan ınstıtýtta Begejan aǵa revolıýsııaǵa deıingi Qazaqstan tarıhy bólimin basqardy. Biraz ýaqyt Qazaq KSR Ǵylym akademııasy Qoǵamdyq ǵylymdar bóliminiń ǵalym-hatshysy boldy.
Begejan aǵa 1945 jyldyń sáýir aıynda «Qazaqstandaǵy 1867-1868 jyldardaǵy reformalar» degen taqyrypta kan­dı­dat­tyq dıssertasııa qorǵady. Ony tarıh ǵy­lymdarynyń doktory D.Pakýl, kandıdattar A.Popov, Á.H.Marǵulan, E.Bek­­maha­nov­tar qoldady. 1954 jyly Sibirden qamaýdan bosap kelgennen keıin Begejan aǵa ómiriniń sońyna deıin Qazaq KSR ǴA Tarıh, arheologııa jáne etnografııa ınstıtýtynda istedi, negizinen revolıýsııaǵa deıingi Qazaqstan tarıhy bólimin bas­qardy.
Osy arada sál sheginis jasap, 1940 jyldyń basynda – Máskeý men Qazaq­standa, tarıhshylar men ádebıetshiler ara­synda oryn alǵan aıtys-tartysqa toq­tala ketýdi jón kórip otyrmyn. Osy pikirtalasqa 1943 jyly Almatyda jaryq kórgen «Qazaq SSR tarıhy. Erte zamannan osy kúnge deıin» degen eńbek maı quı­ǵan­daı boldy. Bul eńbekti soǵys jyldarynda Máskeý men Lenıngradtan kelgen ta­rıh­shylar (A.M.Pankratova, M.P.Vıat­kın, N.M.Drýjının, Iа.Iа.Zýtıs, A.P.Kýchkın jáne t.b.) men qazaq oqy­mys­tylary da­ıyn­daǵan-dy. Eńbek Stalındik syılyqqa usynylǵan kezde, daý-damaı shyǵyp, pikir­talas keńı tústi. KSRO Ǵy­lym akademııa­synyń korrespondent-mú­shesi A.I. Iаkov­­lev, doktorlar A.V.Efımov, S.K.Býshýev jáne taǵy basqa orys tarıhshylary osy eń­bektiń Ermuhan Bekmahanov jazǵan «Kenesary Qasymov basqarǵan ult azattyq kóterilisi (1837-1947 j.j.)» bóli­min negiz­siz synǵa aldy. Olar Reseı ımpe­rııa­synyń Orta Azııa men Qazaq­stan­daǵy otarlaý saıasatyn aqtap, ony qorǵaný, zańdy jáne progressıvti túrde júrgen dep sanady. «Qazaq SSR tarıhy» avtorlaryn Reseı ımperııasynyń saıasatyna ǵana emes, orys halqyna da qarsy, dep kinálady.
Osy aıtys-tartystan Begejan Súleı­menov te shet qalǵan joq. Ol E. Bekma­hanovtyń «Kazahstan v 20-40-gody HIH veka» kitaby boıynsha, Qazaq KSR Ǵylym akademııasynda 1948 jylǵy shilde aıynda ótkizilgen pikirtalasta uzaq sóz sóıledi.
Biz B.Súleımenovti E.Bekmahanovtyń kitabyn «topas jáne uıatsyz qaralaǵan» T.Shoıynbaev, H.G.Aı­­da­ro­­va, M.V. Jız­nev­­­­skıı, A.Nurqanov, M.B. Aqyn­janov jáne t.b. tobyna jatqyzýǵa bolmaıdy dep esep­teımiz. Dara tulǵa – Begejan Súleımenov bul máselede de aıryqsha turdy, óziniń erekshe orny boldy. Sonymen qatar, Begejan Súleımenov joǵaryda kórsetilgen ǵalymdardyń kóp­shi­ligimen dúrdaraz, tipti dushpandyq qa­rym-qat­y­nasta bolatyn. Osyǵan baılanysty, «Qazaqstan tarıhy másele­lerin markstik-lenındik turǵyda qaras­tyrý úshin» maqa­lasynan keıin (Prav­da, 1950 j. 26 jel­toqsan), sonymen qosa býrjýazııalyq ult­shyldardy «áshke­releý» naýqany Qazaq­standa keńinen etek alǵan soń, Begejan Súleımenov asa kúr­deli jáne aýyr jaǵ­daılarǵa dýshar boldy. Kenesary Qa­sym­uly qozǵalysy boıynsha 1940 jyldardan sozylyp kele jatqan pikir-talastardyń qanshalyqty qatań qýǵyn-súrginder ákelýi múmkin ekenin sezgen ol óz ustanymdaryn ózgerte bastaıdy. Qazaq KSR Joǵarǵy soty kollegııasy 1952 jylǵy 17 shildedegi qaýlysynda: «Eger 1948 jyly (Begejan Súleımenov) Kenesary Qasymovtyń feodaldyq-monarhııalyq kóterilisin ult­shyldyq túrinde baǵalasa, 1951-1952 jyldary Qazaq KSR Ǵylym akademııasyndaǵy ǵylymı talqylaýlar barysynda ashyq túrde qarama-qarsy kóz­qarasty qabyl­dady», – dep kórsetil­gen. Budan bólek ol qazaq ádebıetiniń klassıgi Muhtar Áýe­zovti, iri abaıtanýshylar Á.M.Jırenshın men Q.M. Muha­med­­ha­nov­ty belsendi túr­de qorǵady. Atap aıt­qanda, 1951 jylǵy 7 sáýirde Qazaq KSR ǴA Tarıh, arheologııa jáne etnografııa ınstıtýty men Til jáne ádebıet ınstı­týtynyń Birikken Ǵylymı keńe­sin­de, Q.Juma­lı­ev­tiń M.Áýezovke jasaǵan aıyptaýlaryna jaýap retinde, ol: «Abaıtaný máse­lele­rin­de Muhtar Áýezov jańa­lyq engizýshi bolyp tabylady jáne óziniń sońǵy týyndylarynda markstik ustanym­da tur. M.Áýe­zovtiń úl­ken eńbegi sol, ol berik pozısııaǵa kóte­ril­di jáne biz ol týraly sońǵy jumys­ta­ry boıynsha sheshim shyǵarýymyz qajet»,  dep atap ótti.
Aıryqsha atap ótetin bir másele, 1940 jyldyń sońy 1950 jyldyń basyndaǵy Qazaqstan ǵalymdaryn qýdalaý oqshaý qu­bylys bolǵan joq. Bul Keńes Odaǵy Kompartııasynyń ózgergen ulttyq saıasa­ty­nyń quramdas bóligi bolyp tabylady. Bul kezde proletarlyq ınternasıonalızm ıdeıalary ornyna ulyderjavalyq-shovı­nıstik kózqarastar keldi, orys halqy madaqtalyp, ol «Uly Rýske», Keńes Odaǵynyń basqa teń halyqtary arasynda basty halyqqa aınaldy, Ivan Groznyı, Petr I, Ekaterına II, basqa da orys patshalary, sonymen qatar, Aleksandr Nevskıı, Dmıtrıı Donskoı, Aleksandr Sývorov, Mıhaıl Kýtýzov jáne Reseıdiń basqa da qolbasshylary men áskerbasylary dárip­teldi. Kavkaz, Tatarstan, Bashqurtstan jáne basqa da jaýlap alynǵan jáne ezgige túsken halyqtardyń sarızmge, onyń otarlyq saıasatyna jáne samoderjavıeni jaqtaǵan jergilikti qanaýshylarǵa qarsy ult-azattyq sıpattaǵy bas kóterýleri qaıta qaraldy, al osy baǵyttaǵy ǵalym­dar qýdalaýǵa ushyrady: Stalındik syı­lyq alǵan Shámil týraly monografııanyń avtory – ázerbaıjan tarıhshysy Geıdar Gýseınov asylyp óldi, al tatar jáne bashqurt ǵalymdary Edige úshin japa shekti. 1952 jyldyń jazynda saıası re­pressııalardyń aıaýsyz tetigi iske qosy­lyp, oǵan tek tarıhshylar B.Súleımenov, E.Bekmahanov jáne basqalary ǵana emes, Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń pre­zıdenti Q.I.Sátbaev, jazýshy-ǵalymdar M.Áýezov, S.Muqanov, E.Ysmaılov, Q.Ju­malıev jáne basqalary da dýshar boldy. 1952 jylǵy 17 shildede UQK B.Sú­leı­me­novti, al 5 qyrkúıekte E.Bekmahanovty tutqyndady.
Sibir lagerlerinde qazaqtyń asa iri eki tarıhshysy, bir-birin qoldap júrdi. Erik kúshi myqty Begejan aǵaǵa ózi­niń adal jary – Lıdııa Aleksandrovna Va­ganovanyń qaıǵyly qazasyna (ǵalym­nyń jary etappen Novosıbırskiden ótip bara jatqan kúıeýimen tildesýge kúzet­shiler ruqsat bermegeni úshin, poıyz astyna túsip qaza tapqan edi) qaramastan, jumsaq minez­di ári ókpe dimkási bar Ermahan Bekmahanovty óz qamqorlyǵyna alýyna týra keldi. Osy týraly olar bosanyp shyq­qan­nan soń da kópke deıin aıtyp júrdi. Ke­­­ıinnen, bostandyqta olar ǵylymı salada múdde­les boldy, jıi kezdesip turdy. E.Bek­mahanov B.Súleımenovtiń doktorlyq dıs­sertasııasy opponentteriniń biri boldy.
Begejan aǵanyń kópjyldyq jemisti ǵylymı qyzmeti HVIII-HH ǵ.ǵ. basyndaǵy Qazaqstan tarıhynyń ózekti máselelerin zertteýmen tikeleı baılanysty boldy. Onyń eńbekteri búgingi tańda da óziniń ǵylymı qundylyǵyn joıǵan joq. Qazir­diń ózinde jas ǵalymdar men stýdentter onyń eńbekterin qyzyǵyp oqyp, zertteýde.
Árıne, bir partııaly júıe men ıdeolo­gııa­lyq kiriptarlyq ortasynda ómir súr­gen, saıası senzýra sheńberinen shyǵa alma­ǵan B.Súleımenov revolıýsııaǵa deıingi Qazaqstan tarıhynyń kóptegen másele­lerin ashyp aıta alǵan joq. Degenmen de, onyń eńbekterinde «Kazaqstannyń Reseıge qosylýynyń progressıvtiligi» dep atalatyn pikirge qatysty batyl kózqarastary jáne ustanymdary kezdesedi. Sonymen qatar, bul másele Alash qozǵalysynyń kóshbasshylarynyń biri, Sankt-Peterbýrg ýnıversıteti zań fakýltetiniń túlegi Ja­qyp myrza Aqbaev, belgili shyǵystanýshy Ábýbákir Dıvaevtar jaıynda sol kezde zertteý jazý qaýipti de edi.
Revolıýsııaǵa deıingi Qazaqstan tarı­hynyń belgili zertteýshisi Begejan aǵa oqıǵalarǵa toly bul dáýirdiń asa iri derektanýshy jáne tarıhnamashylarynyń biri retinde tanyldy. Ol Reseı, О́zbekstan, Qazaqstan jáne Keńes Odaǵynyń basqa da iri muraǵattary men kitaphanalarynda atal­mysh kezeń boıynsha jańa derekterdi taýyp, óz basshylyǵymen «Vosstanıe 1916 goda v Kazahstane». – Alma-Ata, 1947. – 213 b., «Revolıýsııa 1905-1907 g.g. v Kazahstane». – Alma-Ata, 1949. – 252 b., «Rabochee ı agrarnoe dvıjenıe v Kazahstane (1907-1914 g.g.)». – Alma-Ata, 1957. – 566 b. atty jáne t.b. materıaldar men qujattar negizinde ǵylymı máni zor jınaqtar jarııalady.
Begejan aǵa bes tomdyq «Qazaq KSR tarıhy. Kóne zamannan búgingi kúnge deıin» atty úlken eńbektiń Bas redkolle­gııasy­nyń múshesi boldy, onyń úshinshi tomynyń jartysyna jýyǵyn jeke ózi jazdy. Bul eńbek zańdy túrde Qazaq KSR Memlekettik syı­­­­­lyǵyn aldy. Bir ókinishtisi, ártúrli pen­de­­shilik (sýbektıvtik) sebeptermen Begejan aǵa syılyq ıegerleri arasynda bolmady.
Taǵdyrdyń osyndaı jáne basqadaı talaı tálkegin kórip, shyńdalǵan Begejan aǵa bul kezde HIH-HH ǵasyrdyń basyn­daǵy Qazaqstan tarıhy boıynsha iri ǵa­lym, kásibı maman bolǵan edi, ony Qazaq­stan túgil, búkil Orta Azııa, Keńes Oda­ǵy­nyń basqa ult respýblıkalary da, Máskeý men Lenıngrad ta moıyndaǵan, bedeli kúshti oqymysty tarıhshy bolatyn. Ol jańa otbasyn qurdy, bir ul (Jánibek – aty­na kóńil aýdaryńyz) men eki qyz (Aq­janna men Janar) súıdi. Qazir Bek aǵa­myz­dyń zaıyby – Qazıma Jaǵy­far­qyzy ǵalymnyń qara shańyraǵynyń tútin­in túzý shyǵaryp, nemerelerin tárbıelep otyr.
Sóz sońynda aıtarymyz, biz Begejan Súleımenulynyń Qazaqstan tarıh ǵyly­myna qosqan zor úlesin joǵary baǵalaı­myz, jarqyn beınesi – arýaǵy aldynda bas ıip, taǵzym etemiz. Egemen Qazaq­standa tarıh ǵylymynyń damýyna keń múmkindikter ashylǵanyn paıdalanyp, Begejan Súleımenuly zerttegen ǵylymı baǵyttardy odan ári qaraı tereńdetip damýǵa kúsh salamyz.

Málikaıdar ASYLBEK, 
Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, QR UǴA akademıgi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor.