«Tirshilikten» tamyr tartqan tulǵalar

Juma, 28 jeltoqsan 2012 7:28

Tarıh talaıy HH ǵasyrdy ózgeristen de, tóńkeristen de, qýǵyn-súrginnen de, qandy qyrǵynnan da, tońy qalyń toqyraýdan da, qaryq bolar naryqtan da kende qylǵan joq. Aýmaly-tókpeli sol zamana tolqynynda «myń ólip, myń tirilip» kele jatqan qazaqtyń talaıly taǵdyrynan ǵasyrmen jasasqan sanaýly qazaq gazetteri de shet qalmady. Sonyń biri – Aqmola oblystyq «Arqa ajary» gazeti. Mine, astanalyq oblystyń tól basylymynyń jaryqqa shyǵa bastaǵanyna bıyl 95 jyl toldy.

Juma, 28 jeltoqsan 2012 7:28

Tarıh talaıy HH ǵasyrdy ózgeristen de, tóńkeristen de, qýǵyn-súrginnen de, qandy qyrǵynnan da, tońy qalyń toqyraýdan da, qaryq bolar naryqtan da kende qylǵan joq. Aýmaly-tókpeli sol zamana tolqynynda «myń ólip, myń tirilip» kele jatqan qazaqtyń talaıly taǵdyrynan ǵasyrmen jasasqan sanaýly qazaq gazetteri de shet qalmady. Sonyń biri – Aqmola oblystyq «Arqa ajary» gazeti. Mine, astanalyq oblystyń tól basylymynyń jaryqqa shyǵa bastaǵanyna bıyl 95 jyl toldy. «Egemen Qazaqstan» gazeti osyǵan baılanysty atalmysh basylymnyń tarıhyna qatysty tómendegi maqalany jarııalap otyr.

Sonaý ótken ǵasyr basynda, ıaǵnı 1917 jyldyń shilde aıynda alǵashqy sany jaryq kórgen «Tirshilik» gazeti azattyq ańsaǵan el armanyn tý etti. Aqıyq aqyn, daýylpaz Sáken bastaýynda turǵan basy­lymnyń basqasha bolýy múmkin de emes edi. Sondyqtan da, qasıetti halqynyń tirshilik túıtkilderin tý etken «Tirshilik» eli men jeriniń tutastyǵyn, halqynyń maqsat-múdde, tynys-tirshiligin aıtar sóziniń temirqazyǵyna aınaldyrdy.
Asaýdaı týlaǵan zamana tolqynda­ryn­da ýaqyt qudireti, saıasat salqynymen «Tirshilik», «Jańa Arqa», «Kolhoz ekpin­disi», «Aqmola ekpindisi», «Stalın týy», «Esil pravdasy», «Tyń ólkesi», «Kommýnızm nury», «Arqa ajary» bolyp ataýy ózgergenimen, basylymnyń bul negizgi altyn arqaýy ózgergen joq. Jalpy buqa­ralyq baspasózdiń mazmun-maǵynasy men sıpatyn zaman aǵymy, qoǵamdaǵy saıası ahýal, tanym mádenıeti aıqyndaıdy desek te, basylym redaktorlarynyń ózindik qoltańbasy, ustanǵan baǵyt-baǵdary, izgi­lik pen adamgershilikti arqaý etken kóz­qarasy, ozyq tanymy bolmasa, onda esh­qandaı gazet shynaıy halyq quraly, ýa­qytynyń tarıhı shejiresi bola almaıdy.
Belgili qalamger-fılosof, kósemsóz­diń kórnekti ókilderiniń biri, «Arqa ajary» gazetiniń burynǵy redaktory, mar­qum Jomart Ábdihalyq «Sharbolat se­nim» atty kitabyndaǵy «Tirshiliktiń» úzil­­megen, úzilmeıtin tamyry» degen ma­qalasynda bylaı degen eken: «…Osy ga­zettiń ár kezeńde redaktorlary bolǵan aǵa býyn áriptester esimin zor iltıpatpen aıtýdy ózime aıryqsha mindet dep esep­teımin. Olar: Ábý Aızahmetov, Keńes Úse­baev, Ýára Nurpeıisov, «Tyń ólkesi» kezinde – Saparjan Haıdarov, odan ob­lys­tyq «Kommýnızm nurynda» redaktor bolǵan Ánýar Ipmaǵambetov, Ibragım Qaparov, Ámir­ǵalı Núrkishev, Oktıabr Álibekov syndy belgili aǵa býyn jýrnalıster».
Búgin men ardaq tutar ustazym Jomart aǵanyń sol úzilip qalǵan oıyn jal­ǵap, ózim 28 jyl taban aýdarmaı eńbek etken tól gazettiń toqsan bes jyldyq ataýly kúnine oraı joǵaryda atalǵan aǵa býyn redaktorlar týraly ózim biletin derekterdi oqyrman nazaryna usynýdy paryz sanaımyn.
Sonaý aýmaly-tókpeli 1917 jyly shilde aıynda alǵashqy sany jaryq kór­gen «Tirshilik» gazetiniń bastaýynda qazaq baspasóziniń kóshbasshylarynyń biri, bi­limdi zańger, bilikti qalamger Rahymjan Dúısenbaev turdy. О́kinishke qaraı, 14 jasynan bastap ómiriniń sońyna deıin endi ǵana qalyptasa bastaǵan qazaq bas­pasóziniń belsendi qyzmetkeri bola jú­rip, saharada «…halyqtyń kózi, qulaǵy hám tili» bolyp tabylatyn gazet ju­my­syn da­mytýǵa ólsheýsiz úles qosqan bul tulǵa­nyń ómiri men qyzmeti áli tolyq zerttelmegen aqtańdaq kúıinde qalyp keledi.
Rahymjan Dúısenbaev 1878 jyly Qarqaraly óńirinde dúnıege kelgen. Osy qalada bastaýysh bilim alǵan ol 1890 jyly Semeı qalasyndaǵy eki jyldyq orys mektebine qabyldanyp, ony úzdik bitirip shyǵady. 1892 jyly on tórt jasar Rahymjan Omby qalasyna kelip, «Dala ýálaıatynyń gazetine» qyzmetke turady. Bul basylym 1888 jyldan 1902 jylǵa deıin Ombyda jaryqqa shyǵyp turǵan. Alǵashqyda redaksııanyń ádebı qyzmet­keri retinde eńbek jolyn bastaǵan ol keıinnen osy gazettiń redaktorlyǵyna deıingi ósý jolynan ótedi. Respýblıka Gýmanıtarlyq ǵylymdar akademııasynyń akademıgi, qazaq baspasóziniń bıblıogra­fııa­lyq negizin jasaýshy Úshkólteı Sýhanberdına «Dala ýálaıatynyń gazeti» («D.Ý.G.») atty bıblıografııalyq eńbe­­­gin­­de «D.Ý.G. shyǵarýshy redaktorlar Din­muhamed Sultanǵazın, Asylqoja Qur­man­baev jáne Rahymjan Dúısenbaev bolǵandyǵyn» atap kórsetedi.
Sol kezdiń ózinde-aq jas Rahymjan halqymyzdyń ómirlik múddesimen ózek­tes tyń taqyryptardy kóterip, saharada eginshilik jáne asyl tuqymdy mal sha­rýashylyǵyn damytý, qazaq tili grammatıkasyn jetildirý turǵysyndaǵy proble­malyq maqalalar jazǵan. Máselen, «Rahań 1895 jyly «D.Ý.G.»-niń 44-shi sanynda «Adam. Qoǵam. Tabıǵat.» aıdarymen Atbasar ýezinde egin sharýashylyǵy jaǵdaıyn sóz etse, 1898 jyly «D.Ý.G.»-niń 3,5,18-sandarynda «Mal sharýasy osy boıynda turǵanda qazaqqa paıdasy bar ma?» degen maqalasynda qazaq dalasyndaǵy mal tuqymyn asyldandyrý qajettigin ǵylymı negizde dáleldeıdi.» (Klara Ámirqyzy. «Ataqonys aqıqaty». «Elorda», 2001 j.)
«Dala ýálaıaty gazetinde» taban aýdarmaı on jyl qyzmet atqarǵan Rahymjan Dúısenbaev 1903-1904 jyldary Ombyda­ǵy zań qyzmetkerlerin daıarlaıtyn mektepte oqıdy. Revolıýsııalyq tolqýlarǵa qatysqany úshin patsha ókimetiniń qýdala­ýyna ushyraıdy. 1917 jyldyń aqpan tóń­kerisin Aqmola qalasynda qarsy alady.
Tájirıbeli zańger, bilikti jýrnalıst Rahań patshany taqtan qulatqan aqpan tóńkerisinen keıin Aqmola qalasynda be­leń alǵan saıası ahýaldan tys qala almaıdy. Bul kezde qalada eski ókimet qulap, jańa ókimet áli qalyptaspaǵan, qoǵamnyń árbir toby ózinshe qımyl tanytyp, saıası-áleýmettik jaǵdaı ári-sári kúıge túsken dúbárá shaq bolatyn. Osy kezeńde Sáken Seıfýllınniń uıytqy bolýymen Aqmo­lada Qazaq komıteti qurylady.
Belgili sákentanýshy, fılologııa ǵy­lymdarynyń doktory, professor Tur­syn­bek Kákishev «Sáken Seıfýllın» atty kitabynda: «Sáken áýeli ýezdik Qazaq komıteti tóraǵasynyń orynbasary, ke­ıin­­nen tóraǵasy bolyp saılandy. Sonymen qatar, «Jas qazaq» uıymyna basshy­lyq etti. Qazaq komıteti, eń aldymen, qazaq tilinde gazet shyǵarý máselesin qolǵa alyp, komıtettiń tóraǵasy Rahymjan Dúı­senbaevty Qazan qalasyna baspahana jabdyǵyn alyp kelýge attandyrdy…» dep jazady.
Sodan Rahań Qazan qalasyna baryp, qala zııalylarynyń arasyndaǵy zor be­deliniń arqasynda gazet shyǵarýǵa qajet­ti baspahana jabdyqtaryn alady. Baspahana áripteri men jabdyqtaryn qos túıe­ge artyp, úlken qıyndyqtarmen Aqmola qalasyna jetkizedi. Mine, osy eńbegi Rahańnyń «Tirshilik» gazetiniń alǵashqy redaktory ǵana emes, Aqmolada alǵashqy qazaq baspahanasynyń da negizin qalaýshy ekenin kórsetedi.
«Tirshilik» gazetine alǵashqy sanynan bastap, 1918 jyldyń jazynda Aqmola qalasyn Kolchak áskerleri basyp alǵanǵa deıin shyǵyp turǵan sońǵy sanyna deıin redaktor bolǵan Rahań Qazaq komıtetiniń sheshimi boıynsha jaý qolynda qalǵan qaladan qashyp shyǵýǵa májbúr bolady. Ol óziniń týǵan jeri Qarqaralyǵa kelip, boı tasalaıdy. Átteń, ańdyǵan jaý alyp tynady. Halqymyzdyń asyl perzentte­riniń biri, bilimdi zańger, bilikti redaktor Rahymjan Dúısenbaev qapyda aq kazak­tar­dyń qolyna túsip, 1919 jyly shildede Qarqaraly ormanynda atylady. Artynda qudaı qosqan jary Qadısha men alty jasar qyzy Bıbinur ańyrap qala beredi. Rahańnyń zıraty Qarqaraly aýdanyn­daǵy Qońyrqulja degen jerde.
Aqmola óńirinde «Tirshilikten» keıin qazaqsha gazet shyǵarý 1928 jylǵa deıin toqtap qalǵan. 1928 jyly 17 qańtarda Aq­mola okrýgi qaıta qurylyp, 21 qyr­kúıekte «Jańa Arqa» jáne «Novaıa step» atty okrýgtik gazetter shyǵa bas­taıdy. Týra eki jyldan keıin okrýg tarap, Aqmola qaıtadan aýdan bolyp qalady. 104 sanyn jaryqqa shyǵaryp, «Jańa Arqa» gazeti de jabylady. Budan ári gazet ómirin Aqmola aýdandyq «Kolhoz ekpindisi» degen atpen jalǵastyrady.
1939 jyly 14 qazanda Soltústik Qazaqstan jáne Qaraǵandy oblystarynan 17 aýdandy bólip alyp, óz aldyna jeke Aqmola oblysy quryldy. Sol kúnnen bas­tap «Kolhoz ekpindisi» atyn da, zatyn da ózgertip, «Stalın týy» atty oblystyq gazetke aınalady. Oblystyq gazettiń re­daktorlyǵyna belgili qalamger Ábý Aızahmetov taǵaıyndalady. Ol Kókshetaý óńirindegi Rýzaev aýdany, Alǵabas aýylynyń týmasy. Biraz jyl muǵalimdik qyzmet atqarǵan. 1938 jyly Rýzaev aý­dandyq gazetiniń redaktory bolyp taǵa­ıyndalady. Al 1939 jyly jańadan ash­yl­ǵan Aqmola oblysynyń «Stalın týy» atty oblystyq gazetiniń redaktorlyǵyna joǵarylatylady.
Ábý Aızahmetov oblystyq gazettiń qalyptasýyna kóp eńbek sińirdi. Qalamy ushqyr qazaq jýrnalısterin tárbıeleýge kúsh saldy. Ol oblystyq gazette tórt jyl­ǵa tarta redaktorlyq qyzmet atqa­ryp, 1942 jyly maıdanǵa attanady. 1946 jyly elge oralǵannan keıin Erkinshilik aýdandyq partııa komıtetiniń hatshysy, Ereımentaý aýdandyq gazetiniń redaktory bolyp eńbek etedi.
«Stalın týy» gazetinde odan keıin redaktor bolǵan tanymal tulǵalardyń biri – Keńesbaı Úsebaev (1914-1995). Ol Qy­zylorda oblysynyń Qarmaqshy aýdan­dyq «Qyzyl tý» gazetinde eńbek jolyn bas­tap, 1935-1938 jyldary Almatydaǵy Kommýnıstik Qazaq jýrnalıstıkasy ıns­tıtýtyn bitiredi. Sodan keıin Qaraǵandy oblystyq «Sovettik Qaraǵandy» gazetin­de qyzmet atqarady. 1946-1949 jyldarda Joǵary partııa mektebinde oqıdy. Ony bitirgennen keıin Aqmola oblystyq «Stalın týy» gazetine redaktor bolyp taǵaıyndalady.
Keńesbaı Úsebaev osy basylymda Stalın ólip, gazettiń aty «Esil pravdasy» bolyp ózgergen 1953 jylǵa deıin qyzmet atqarǵan. Kenekeń 1955 jyly «Sosıa­lıs­tik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaq­stan») gazeti redaktorynyń orynbasary, al 1960 jyly osy basy­lym­­­­nyń bas redaktory bolyp taǵaıyn­dalady. Osy jyl­dardan bastap Kenekeń­niń ómiri eli­mizdiń bas basylymymen ty­ǵyz baıla­nys­ta óriledi. On jylǵa jýyq «Sosıa­lıs­tik Qazaqstan» gazetiniń redaktory bol­ǵannan keıin ol zeınetkerlikke shyq­qanǵa deıin Qazaq SSR Televızııa jáne radıohabarlaryn taratý jónindegi komı­tet­tiń tóraǵasy qyzmetin atqardy.
«Esil pravdasy» gazetiniń redaktory Súleımen Seıitov, «Tyń ólkesiniń» bas redaktorlary Ýára Nurseıitov pen Saparjan Haıdarov boldy.
Alpysynshy jyldardyń ortasynan jetpisinshi jyldardyń sońyna deıin «Kommýnızm nury» gazetinde belgili aýdarmashy, bilikti jýrnalıst, naǵyz aqsú­ı­ek Ánýar Ipmaǵambetov redaktor boldy. Ánekeń óte bilimdi de biliktiligimen qatar keńpeıil, syrbaz adam edi. Ol ústine kıgen kıimine qylaý túsirmeı, únemi kir­shiksiz aq kóılek kıip, qolyna qymbat trost ustap júretin. Ánýar Ipmaǵam­be­tov basshylyq jasaǵan jyldary oblys­tyq gazettiń oqyrman arasynda bedeli de taralymy da joǵary boldy.
Zeınetkerlikke shyqqannan keıin de Ánekeń redaksııadan qol úzbeı, jıi-jıi kelip, jastarmen ómirlik baı tájirıbesin bólisetin. Jeńgemiz Qorlan Zákirqyzy Ánekeńniń densaýlyǵyna baılanysty oǵan temeki tartýǵa qatty tyıym saldy. Sonda Ánekeń jeńgeıden jasyrynyp, redaksııaǵa kelip, meniń uıadaı kabıne­tim­de óziniń súıikti «Qazaqstan» sıgaretin tartatyn. Munda Ánekeń temekisin úzdik­siz tarta otyryp, áserli áńgimeleriniń tıegin aǵytýshy edi.
Ánekeńniń atalary Jaıyq óńirindegi aýqatty da bedeldi adamdar bolypty. Ákesi Nurǵalı qazaqtan shyqqan alǵashqy oqyǵan dárigerlerdiń biri eken. Birinshi dúnıejúzilik soǵysta Nurǵalı Ipmaǵam­betov Reseı armııasy áskerı gospıtal­deriniń biriniń bastyǵy dárejesine kóte­rilgen. Patsha ókimeti qulaǵannan keıin ol Oral óńirine kelip, halyqtyń azattyq kúresin uıymdastyrýshylardyń qata­ry­na qosylǵan. Halel jáne Jahansha Dos­­mu­hamedovtarmen birge «Alash» partııasyn qu­ryp, Oral oblysynan alǵashqy qu­ryl­taıǵa delegat bolǵan. Asyl azamat 1919 jy­ly aq kazaktardyń qolynan qaza tabady.
Ánekeń halqymyzdyń birtýar perzen­t­teriniń biri Dinmuhamed Qonaevpen jas­taıynan birge ósip, ómiriniń sońyna deıin dos bolyp ótti. Ol bir kezderdi Ánekeń bylaı eske alatyn: «Otyzynshy jyly Dımash ekeýmiz oqý izdep, Máskeýge attandyq. Asharshylyq áli basyla qoıma­ǵan qıyn kezeń bolatyn. Azyq-túlik joq­tyń qasy. Ekeýmiz qurt-irimshik salǵan qos qorjynymyzdy qushaqtap, Qazan vokzalyna kelip poezdan tústik. Vokzalda ury-qary, bosqyn buzaqylar kóp. Tún ishi, qaıda baratynymyzdy da bilmeı, ekeýmiz vokzal ishinen áreń degende bir bos oryn­dyq taýyp otyrdyq. Bar baılyǵymyz –qos qorjynymyzdy ortaǵa alyp, uıyq­tamasqa sert berip otyrmyz.
Qansha otyrǵanymyz belgisiz, jolsoq­ty bolǵan ekeýmiz de uıyqtap ketippiz. Bir ýaqytta kózimdi ashsam, ádemi kıingen, kózine uzyn baýly pensne taqqan, murny­nyń astynda kishkene murty bar bireý dál janymyzǵa kelip, bizge tesile qarap tur. Júregim tas tóbeme shyqty. Jalma-jan julqylap, Dımashty oıattym. Onyń da úreıi ushyp ketti. Qazan vokzalyndaǵy qaptaǵan adamdardyń ortasyndaǵy qalyń kúpi, eltiri tymaq kıgen eki qazaq balasynda bul «japondyqtyń» ne sharýasy baryn bilmeı dal bolyp otyrmyz. Kenet ol: «Qazaqtyń balasysyńdar ma?» dedi, taza qazaqsha. Biz sheshemiz ul tapqandaı qýanyp, jalpyldaı kettik. Sóıtsek, bul ataqta Narkom Turar Rysqulov eken (Turar Rysqulov 1926-1937 jyldarda RSFSR Halyq Komıssarlar Keńesi Tór­aǵa­synyń orynbasary bolyp qyzmet at­qarǵan.) Sheteldik bir delegattardy shy­ǵa­ryp salý úshin vokzalǵa kelipti. Shyǵar esiktiń dál aldynda qushaqtasa uıyqtap jatqan eltiri tymaqty eki balany kórip, ádeıi burylypty. Sodan Turar aǵa bizdi áı-sháıǵa qaratpaı vokzaldyń aldynda turǵan «ZIM» mashınasyna mingizip, úıi­ne alyp keldi. Osy úıde Dımash ekeýmiz oqýǵa qabyldanyp, jataqhana alǵansha, bir aıdan astam ýaqyt jattyq. Mine, elim dep eńirep ótken Turar aǵalar osyndaı adamdar bolatyn…»
Átteń, Ánekeń taza kommýnıstik joldan aýytqymaı, kóp nárseni jaza almaı ketti. Talaı-talaı tarıhtyń aqtańdaqta­ryn ashar-aq edi…
Ánýar Ipmaǵambetov zeınetkerlikke shyqqannan keıin, «Kommýnızm nuryna» Ibragım Qaparov redaktor bolyp taǵa­ıyndaldy. Bul kisi taza komsomoldan ós­ken, kezinde Qostanaı oblystyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshysy, odan ólkelik partııa komıtetiniń bólim meńge­rýshisi bolǵan partııalyq bedeli asa joǵary adam bolatyn. Jasyratyny joq, sol bir jyldary qazaq tiliniń de, baspa­sóziniń de bedeli quldyrap, qazaq mektep­teri jappaı jabyla bastaǵan kez bolatyn. Ibragım aǵa óziniń partııalyq qyz­mettegi mol tájirıbesin paıdalana otyryp, oblystyq gazettiń bedelin artty­rýǵa barynsha kúsh salyp baqty.
Oblystyq gazetterdiń redaksııasy jáne Aqmolada shyǵatyn «Froındshaft» atty nemis gazeti, qazirgi Astana qalalyq ákimdigi ornalasqan, ol kezde «Dom Sovetov» dep atalatyn ǵıma­ratqa qonys­tan­ǵan edi. Birde túski asqa bara jatqan Jaqsylyq Júnisov ekeýmizdi Ibragım Qaparuly ustap aldy. Qaratory júzi alaburtyp, tym ashýly eken. Ol bizdi «Dom Sovetov»-tiń ishki aýlasynda tur­ǵan, qoraptary da áli buzylmaǵan jap-jańa jıhazdardyń qasyna alyp kel­di. «Mynaý «Selınogradskaıa pravda» ga­ze­tine berilgen jańa jıhazdar kórinedi. Qazaq redaksııasy áli kúnge elýinshi jyl­ǵy stoldarmen otyr. Bul ne degen alalaý! Men qaıtyp kelgenshe, ólseńder de myna qoraptardy eshkimge bermeı ustap tu­ryńdar!», – dedi de oblystyq partııa ko­mı­tetine kirip ketti. Biz de ólispeı berispeıtindigimizdi kórsetip, redaktorymyz kelgenshe, áriptesterimizge qoraptar­dy buzǵyzbaı, qasarysyp turdyq. Kóp keshikpeı Ibragım aǵa kelip, jarty jıhazdy qazaq redaksııasyna kirgizdirtti.
Ibragım Qaparuly partııalyq tártip­ti qatań saqtaıtyn, oblystyq komıtettiń ishki jaǵdaıyn jaqsy biletin, bilikti de bedeldi adam edi. Ol ózi redaktor bolǵan jyldar ishinde redaksııanyń materıal­dyq bazasyn nyǵaıtýǵa kóp kúsh saldy. Aýdan hatshylarymen batyl sóılese otyryp, gazettiń taralymyn da arttyrdy…
«Kommýnızm nury» gazetiniń zaman talabyna saı mazmundy da tuǵyrly gazet bolyp qalyptasýyna ólsheýsiz úles qos­qan redaktor, maıtalman jýrnalıst, parasatty tulǵa – Ámirǵalı Núrkishuly. Shejireli Qorǵaljynnyń týmasy Ámir aǵanyń qalamger bolyp qalyptasýy osy basylymmen bite qaınasyp ótti. Almaty­daǵy KazGÝ-diń jýrnalıstıka fakýlte­tinde oqı júrip, ol óziniń óndiristik tájirıbesin osy tól gazetinde ótkizipti. Ámir aǵa Ánekeń (Á.Ipmaǵambetov) redaktor bolǵan kezden bastap, birinshi orynbasar mindetin uzaq ýaqyt atqaryp, gazettiń shyǵarmashylyq ujymynyń qa­lyptasýyna, mazmun-maǵynasynyń te­reń­deýine ólsheýsiz eńbek sińirdi.
Ámir aǵa tabıǵı qabileti bar, jazýǵa beıim jastardy tym jaqyn tartatyn. Olardyń sheberligin shyńdaý jolynda ýaqytyn da, kásibı tájirıbesin de sarqa jumsap, barynsha kómektesetin. Ol aınalasyndaǵy keıbir júıkesin juqart­qan keleńsizdikterge tereń sabyrlylyq, tipti sheksiz shydamdylyq tanytatyn.
Kishipeıildilik – kisiliktiń belgisi. Ámir aǵanyń boıyndaǵy kisilik pen qar­a­paıymdylyq bárinen de bıik bolýshy edi. Birde nómirge baratyn, asyǵys jazylǵan maqalany bólim meńgerýshisine qaratpaı, birden redaktordyń ózine aparyp berdim. Biraz ýaqyttan keıin bólmege Ámir aǵa­nyń ózi keldi: «Jylqybaı, myna maqa­lań­dy bylaı túzettim. Kelisesiń be, qarap shyq…», – dep jumsaq qońyr daýysymen til qatty da, qaraılamaı shyǵyp ketti. Shıki jazylǵan maqalamdy erinbeı otyryp túzetip, tipti bastan-aıaq qaıta jazyp shyǵypty. Betim ottaı órtenip júre ber­di. Sodan bylaı Ámir aǵaǵa ıi qanbaǵan ma­qala aparýdan úzildi-kesildi tyıyldym.
Mine, redaktorlyq tásil, úlkendik ónege! Keıbireýlerdeı aıǵaılap taýsyl­maı-aq, maqala qalaı jazylýy kerek ekenin kórsetip berdi. Ámir aǵanyń talaı býyn jas jýrnalısterge máńgi ómirlik ónege bolǵan mundaı tárbıelik tálimderi mol bolatyn. Átteń, parasattylyq sımvoly bolǵan ǵıbratty ǵumyr erte úzildi. Qyryq toǵyz jasqa qaraǵanda Ámirǵalı Núrkishuly qyrshyn ketti…
Aqmola oblystyq gazetine órimdeı jigit shaǵynda kelip, barlyq sanaly ǵu­myryn ótkizgen, 16 jylǵa tarta basyly­m­nyń bas redaktory bolǵan taǵy bir ǵıbratty tulǵa – Oktıabr Álibekov. 1961 jyly Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka bólimin bitirgen eki jas, endi ǵana otaý qurǵan qos ǵashyq – Oktıabr men Rahııa Álibekovter arnaıy jol­damamen «Tyń ólkesi» gazetiniń ta­bal­dyryǵyn attaıdy. О́negeli ómir joldarynda shynaıy syılastyq pen ózara túsinistiktiń úlgisin kórsetken Oktıabr aǵamyz ben Rahııa jeńgemiz tól gazet­te­ri­ne qol ustasyp kelip, taban aýdarmaı qy­ryq jylǵa tarta qatar jemisti eńbek etip, juptaryn jazbaı zeınetkerlikke shyqty.
«Kommýnızm nurynda» tilshi, bólim meńgerýshisi, bas redaktordyń orynbasary, birinshi orynbasary qyzmetterin at­qarǵan О́keń óziniń qajyrly eńbegimen, gazet óndirisin jetik biletin tájirıbe­si­niń arqasynda ujymda úlken bedelge ıe boldy. 1979 jyly ol gazettiń bas redaktory qyzmetine taǵaıyndaldy. Oktıabr Qaıyruly – oblys baspasózin uıymdas­ty­rýǵa, jas jýrnalısterdiń birneshe legin tárbıelep, maman bolyp qalypta­sýyna úlken úles qosqan tálimger. On alty jyl taban aýdarmaı oblystyq gazetti basqarǵan kezinde О́keń «Arqa ajary­nyń» shynaıy halyqtyq basylym, áleýet­­ti qoǵamdyq minberge aınalýyna aıta­r­lyqtaı yqpal etti. Sonaý bir qazaq tili­niń basyna bult úıirilip, ulttyq bol­my­symyzǵa syzat túsken zamanda óńiri­miz­degi qazaq tili men diliniń saqtalyp qa­lýy úshin О́keń basqarǵan basylym jan alyp, jan berisip kúresti. Oǵan búginde ýaqyt salmaǵymen sarǵaıǵan gazet tigin­dileri kýá. О́keń óz ýaqytyndaǵy batyl redaktorlardyń biri boldy.
Umytylmas toqsanynshy jyldardyń basy bolatyn. Ol kezde men redaksııa­daǵy jergilikti kásipodaq komıtetiniń tór­aǵasy edim. «Turǵyn úı-91» baǵdarla­ma­syna baılanysty páter kezeginde turǵan redaksııa qyzmetkerleriniń tizimin be­kit­tirip alý úshin oblystyq ekonomıka jáne qarjy basqarmasyna keldim. Basqarma bastyǵy Maksımıýk meni yzbarlana qar­sy aldy. Ol buryshta turǵan úlken ra­dıoqabyldaǵyshty nusqap: «Slýshaı!» dep aqyra til qatty. Túkke túsin­beı ra­dıoǵa qulaq túrdim. Odaqtyń vıse-prezıdenti Iаnaev «jylamsyraı» sóı­lep jatyr eken. «Vot, dorogoı, vashe vremıa zakonchılos. Zahotelı perestroıký, svoboda slova, sýverenıtet! Anarhııa – vse eto! Teper my vam pokajem!» – dep Maksımıýk lýpa sııaqty kózildirigin bir sheship, bir kıip maǵan dúrse qoıa berdi. Obkomǵa jerdiń ústimen baryp, astymen qaıttym. Redaksııaǵa kelisimen О́keńe ki­rip, bolǵan jaıdy baıandap, «Mynaý mem­lekettik tóńkeris qoı, jazamyn» – dedim. Redaktor uzaq oılanyp qaldy. Árıne, ońaı nárse emes. «Jaz! Tek Maksımıýktiń sózin eshbir ózgerissiz beretin bol!» – dedi birazdan keıin táýekelge bel baılap. Gazetimizdiń kezekti sanynda úlken qoǵam­dyq pikirge bastaý bolǵan «Tóńkeris tý­dyr­ǵan oı» atty maqala jaryq kórdi.
Iá, bul ataqty «GKChP» tóńkerisi bol­ǵan kezeń edi. Sonda merzimdik basylymdar (Qaraǵandydaǵy «Ortalyq Qazaq­stan­nan» basqa) bul oqıǵany «tóńkeris» dep aıtýǵa jasqanyp otyrǵan ýaqyt bolatyn… Onyń betin aýlaq qylsyn, Mak­sımıýktiń aıtqany kelip, GKChP jeńip shyqsa ne bolar edi? Basylymnyń da, bas redaktordyń da mańdaıynan eshkim sıpaı qoımaıtyny anyq. Mine, osyndaı el múddesi tarazyǵa salynǵan tustarda О́keńniń táýekelge baratyn azamattyǵy basym túsetin…
1995 jyly Oktıabr Álibekov zeınet­kerlikke shyǵyp, Jomart Safıuly Ábdi­halyq «Arqa ajarynyń» bas redaktory, men onyń birinshi orynbasary bolyp taǵaıyndaldyq. Adam bir-birine qonaq bo­­lyp keletin myna qysqa ǵumyrda qa­tar­lasyńnyń qadirin tanyp, qasıetin baǵalaýǵa óreń jetip, murshań kelgen be?! Marqum Jomart Ábdihalyq óziniń sanaly da salıqaly ǵumyrynyń qyryq jylǵa jýyq ýaqytyn «Arqa ajary» gazetiniń aıasynda ótkergen eken. Al onyń attaı jıyrma jeti jylyn birge ótkizippiz. Mine, osy uzaq jyldar kerýeninde men Jó­keńniń tini berik tektiligine, kir shalmaǵan kisiligine tánti boldym. Myna qumyrsqa tirliktiń kúıbeńinen, pende­shi­lik baq­ta­las­­tyqtan onyń bolmysy únemi bıik turatyn.
Gazet taǵdyry da adam taǵdyry sııaq­ty ne bir aýmaly-tókpeli kezeńderdi bas­tan keshiredi eken. «Arqa ajary» («Tir­shilik») gazetiniń de ǵasyrǵa jýyq osynaý shejiresinde talaı-talaı tar jol, taıǵaq keshýler bolǵan. Jomart Ábdihalyq bas redaktor bolyp turǵan sonaý toqsanyn­shy jyldary da gazet talaıymyna kúr­deli syn, úlken aýyrtpalyqtar tap keldi. Mine, sol kezeńde Jomart Ábdihalyq ózi­niń paıymdy parasattylyǵy men salı­qa­ly iskerliginiń arqasynda basylymnyń ıdeıalyq, tanymdyq mazmunyn tereńdetý, taqyryp aıasyn el múddesimen qabysty­rý, kórkemdik-bezendirilý sıpatyn oqyr­man talǵamyna saı etý maqsatyna kúsh salyp, gazettiń óz bedelin ózi kóterý arqy­ly taralymyn arttyrýǵa qol jetkizdi. Qarjy tapshylyǵy jaǵdaıynda «Arqa ajaryn» búkil oblystyq gazetterdiń ishinde formatyn da, sıpatyn da óz­gert­pegen, birden-bir qos boıaýmen shyǵatyn basylym retinde saqtap qala aldy.
Tabıǵat-ana boıyna darytqan sabyr­lylyǵyna saı Jomart aǵa eshqashan asy­ǵys oı aıtyp, ushqary sheshim qabyldap kórgen jan emes. Árbir jazǵan sózin, oqyrmanǵa usynǵan árbir maqalasyn parasat baısaldylyǵymen paıymdaıtyn. Sondyqtan da, onyń qalamynan shyqqan zerdeli sóz, tegeýrindi oılar oqyrman júregine jol tabatyn. Jalpy, uzaq jyldar qatarlas júrgen sátterdegi me­niń túısigime temirdeı ornyqqan bir paıym, Jókeń – Jomart Ábdihalyq qy­ryq jyldan asqan qalamgerlik eńbek jolynda adamnyń ómirge degen seniminiń shymyr bolýyn jalyqpaı jazyp, janynda júr­gen áriptesterine erinbeı úıretip ketti.
Mine, ǵasyrǵa jýyq tarıhy bar «Arqa ajarynyń» («Tirshilik») zerdeli shejiresinde aıshyqty qoltańbasyn qal­dyr­ǵan redaktorlar haqynda, árqaısysy týraly tom-tom týyndy jazýǵa laıyq qazaq baspasóziniń qabyrǵaly tulǵalary haqynda adal pikirimdi aıttym. Al asyl aǵalardyń aıaýly esimderin urpaq jadynda jańǵyrtyp, rýhyn kóterý – kezinde olar baryn baıandy qylǵan basylym paryzy. Aıtylǵan aqıqattyń artyq-kemin patsha kóńil oqyrmannyń ózi salmaqtap alar degen senimdemiz…

Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan».