Jeńis pen jemis

Sársenbi, 9 mamyr 2012 7:24

Soǵys – adam balasynyń basyna túsetin eń aýyr qasiret. Búgingi urpaq sol qasiretti kórmeı-aq ósse eken, ony boldyrmaý úshin egemen eliniń irgesin nyǵaıtatyndaı qajyrly eńbek etse eken deımiz… Iá, keshegi Uly Otan soǵysynda biz Uly Jeńiske jettik, sol jeńistiń búgin jemisin kórip jatyrmyz. Sol jeńistiń bizge qalaı kelgenin, qandaı qıyndyqpen kelgenin keler urpaqqa tárbıe bolsyn dep áńgime etip óz aýzymen aıtyp beretin, sol qyrǵyndy basynan ótkergen ardager-qarııalar búgin joqtyń qasy, azaıdy. Sol soǵys órtiniń naǵyz ótinde bolyp, otty jyldardyń kýási bolǵan, Berlınge deıin baryp Jeńis týyn tigip, jaýdy jeńip kelgen Bektaı ÁBSATTAROV aǵamyzben birge bolǵan sátterim esime túsip, bir úzik áńgime aıtqym kelip otyr…

Sársenbi, 9 mamyr 2012 7:24

Soǵys – adam balasynyń basyna túsetin eń aýyr qasiret. Búgingi urpaq sol qasiretti kórmeı-aq ósse eken, ony boldyrmaý úshin egemen eliniń irgesin nyǵaıtatyndaı qajyrly eńbek etse eken deımiz… Iá, keshegi Uly Otan soǵysynda biz Uly Jeńiske jettik, sol jeńistiń búgin jemisin kórip jatyrmyz. Sol jeńistiń bizge qalaı kelgenin, qandaı qıyndyqpen kelgenin keler urpaqqa tárbıe bolsyn dep áńgime etip óz aýzymen aıtyp beretin, sol qyrǵyndy basynan ótkergen ardager-qarııalar búgin joqtyń qasy, azaıdy. Sol soǵys órtiniń naǵyz ótinde bolyp, otty jyldardyń kýási bolǵan, Berlınge deıin baryp Jeńis týyn tigip, jaýdy jeńip kelgen Bektaı ÁBSATTAROV aǵamyzben birge bolǵan sátterim esime túsip, bir úzik áńgime aıtqym kelip otyr…

Keńes ókimetiniń álsirep, M.S.Gorbachev júr­­­gizip jatqan eldiń ekonomıkasyn qaıta qu­­­rý kezeńi jyldary. Men Keńester Odaǵy Kommý­­­nıstik partııasynyń Jezqazǵan oblys­­tyq komı­­­tetiniń birinshi hatshysy E.G. Ejı­­­kov-Baba­­­ha­­­nov­tyń sheshimimen Jezqazǵan qalalyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy – qa­lalyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy qyzmetine taǵaı­­­­yn­­­dal­dym. Mundaı jaýapkershiligi joǵa­ry qyzmetti men buryn-sońdy atqaryp kórgen emespin, neden bastaý kerek degen tereń oı birinshi kúnnen-aq mazalaı bastady. Kommý­nıstik partııanyń el aldyndaǵy bedeli qul­dy­raı bastaǵan kez. Qanshama halqy bar úlken qalanyń tirshilik-tynysyna jaýapty bolý, árıne, ońaı sharýa emes. Senim artyp tapsyr­ǵan mindetti abyroımen atqarý kerek. Qala­nyń áleýmettik-ekono­mıkalyq hal-ahýaly da máz emes…

Bir kúni tańerteń kúndelikti keletin resmı poshtany qarap otyrsam, kózime «Máskeýden, Kremlden» degen syrtynda mór basylǵan, ádette Ortalyq úkimet tarapynan ǵana keletin bir úlken konvert kózime tústi. Kimge ji­­be­ril­­­gen eken dep qarasam, «Absattarový B.A.» degen jazýy bar. Bul azamattardyń ótinishi boıynsha kelgen jaýap hat bolsa, nege qalalyq partııa ko­mı­­­tetine túsedi degen suraq týdy. Mundaı jaǵdaıda ishin ashyp oqýǵa quqymyz bar, hatty alyp oqı bastadym. Hat Keńester Odaǵy Jo­­ǵar­ǵy Keńesi Prezı­dıý­mynyń tóraǵasy A.A. Gro­mykodan kelipti. Hattan túsingenim, M.S. Gor­bachev partııanyń bede­lin qalaı joǵary deńgeıge kóteremiz dep kezin­de Keńester Oda­ǵynyń barlyq partııa ardager­lerine baspasóz arqyly úndeý jarııalap suraý joldaǵan edi. Partııanyń sol úndeýine bizdiń Bektaı aǵamyz óziniń pikirin aıtyp, usynys­ta­ryn jiberse kerek. Bul hat Bektaı aǵamyzdyń usynystaryna rızashylyq bildirip jazylǵan alǵys hat eken. Bir qyzyǵy – Máskeýge jiber­gen hatqa Bekeń óz úıiniń adresin jazbapty.

Maǵan bir qyzyq oı keldi. Daladan izde­genim aldymnan ózi shyqty emes pe, bul bir jaqsy yrym eken dep jorydym. «Qala basshysy retinde alǵashqy qadamyn osy kisimen aqyldasyp, osy kisiniń batasyn alyp bastasyn» degen Allanyń óziniń qısynyn keltirip jibergen násibi shyǵar degen oı keldi. Bekeń bul hatty, árıne, alǵan joq. Osy hatty syltaý qylyp qalamyzdyń ardaqty aqsaqalyna baryp sálem berip keleıin dep oıymdy túıdim.

Buryn ár qalada turyp, qatty aralasa alma­­saq ta bul aǵamyzdyń soǵys jáne eńbek arda­geri bolyp eline sińirgen eńbegine, qala tóńi­re­ginde belsendi aqsaqaldardyń biri bolyp qala­nyń qoǵamdyq ómirine aralasyp júrgen iste­ri­ne syrttaı qanyq edim. Bul kisiniń úıiniń adre­sin de bilmeımin. Oılanyp otyryp Tólegen Búkirov dosyma telefon soqtym. «Bektaı aǵa­myz seniń kórshiń eken ǵoı, meni ertip alyp bar, ekeýmiz birge baryp sálem berip shyǵaı­yq», dedim. Ol: «Jaraıdy, baryp shyǵaıyq», dedi.

Sóıtip, erteńine keshki saǵat besterdiń shamasynda Bekeńniń úıine keldik. Jazdyń kó­leńkesi qońyrjaı, kúnniń kózi qatty ysyǵan jaıly kúnderiniń biri edi. Aǵamyz Rybachıı aýylynyń Taıjan kóshesindegi jer úıde tu­rady eken. Aldymyzdan «tórge shyǵyńyzdar» dep Gúlsim kelini kúlimsirep qarsy aldy, tórge shyǵaryp bizderge kórpe jaıyp jatyr. Bir ýaqytta biz otyrǵan bólmege Bekeń kirip keldi, ornymyzdan turyp baryp aǵamyzdyń qolyn aldyq. Aǵamyzdy birinshi kórgenim. Qan maıdanda eldi jaýdan qorǵaýǵa qasyq qany qalǵansha beli qaıyspaı qarsy turǵan batyr aǵamyzdyń kelbetiniń bir kórgennen-aq kelisti ekenin ańǵarýǵa bolady. Orta boıly, keń mańdaıly, jasy jetpisti mańaılap qalǵan kisi eken. Sonaý bir surapyl jyldardyń tereń syrlary jatqandaı qabaǵy qatyńqy eken, bir kórgennen til tabysyp áńgimege tartý ońaı emes ekenin sezip, Tólegendi birge ertip kelgenime qatty qýandym. Iá, bul da bir keshegi surapyl soǵystyń aǵamyzdyń bolmysy men jan dúnıesine tereńnen izin salyp qaldyrǵan tańbasy shy­ǵar dep uqtym…

Birshama ýaqyt ót­­­kennen keıin: «Iá, ini­­­le­rim, qosh keldińder! Tólegen, úı-ishteriń aman ba, qaıdan júr­­­sińder?» dep Bekeń úı ıesi retinde ózi sóz bastady. Sol-aq eken, Tó­legen meni tanystyra bastady. «Myna jigit ertede Rýdnık posel­­­kesinde turǵan, Juma­­­nazar degen ki­­­si­­­niń balasy, qalamyz­­­dyń keshe ǵana ja­­­ńa­dan ta­­­­ǵaıyndalǵan bas­shysy, biz sizge sá­lem bereıik dep arna­ıy atbasyn bu­­­­ryp ke­lip otyrmyz», dedi. Bekeń sonda basyn kó­terip alyp: «E-e, ózim­niń inim eken­­­­siń ǵoı, naǵyz týysym bolyp shyqtyń ǵoı, Máıgeldiniń bes bala­­­synyń bireýi sen bolsań, ekinshisi men bolamyn», dep qabaǵy ashylyp, kóńili jadyrap sala berdi.

Ári qaraı áńgimeni men jalǵastyrdym. «Aǵa, men sizge eki birdeı mańyzdy sharýanyń basyn qosyp kelip otyrmyn. Birinshiden, Jezqazǵan qalalyq partııa komıtetiniń atynan, qala kommýnısteriniń atynan sizge úlken alǵys aıtý úshin keldim. Cizdi kommýnıstik partııanyń naǵyz belsendi janashyry retinde Máskeýdegi partııa basshylary da biledi eken. Partııanyń keleshegi týraly pikir-usynystar bergenińiz úshin olar da sizge kóp rahmetin aıtyp jatyr. Myna hatty jibergen usynys­taryńyzǵa jaýap retinde sizge arnap Andreı Gromykonyń ózi jazypty. Osyny tabys etke­­­li kelip otyrmyn, Máskeýdegi basshylarǵa Jezqazǵan shaharynyń atyn shyǵaryp, ester­i­­ne taǵy bir ret salǵanyńyz úshin kóp-kóp rahmet. Sizdiń mundaı qadamyńyz, Máskeýden alǵan alǵysyńyz bizdiń qala turǵyndary úshin de úlken abyroı. Ekinshi bir mańyzdy sharýam, sizge oblystyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy retinde aqyl-keńes suraıyn dep keldim, bata-tilekterińizdi óz aýzyńyzdan estip, aqsaqaldy aǵalarymyzdyń amanattaryn óz erkimmen ar­­­qa­­ma salyp mindetime alaıyn dep keldim. Partııa men úkimetimiz meni jańa qyzmetke taǵaı­­­yndap, maǵan senim artyp, aldyma kóp­tegen mindetter qoıyp otyr. Bul mindetterdi abyroımen atqara alýym eń aldymen aýyl aǵa­­­la­rynyń beretin aqyl-keńesterine, qala turǵyn­­­darynyń muqtaj sharýalaryna kómek bere alýyma tyǵyz baılanysty ekenin ózde­­ri­­­ńiz de jaqsy bilesizder. Sondyqtan da, aǵa, sizdiń áńgimelerińizdi tyńdaýǵa búgin de jáne qashan bolsa da ázirmin», dep aǵymnan jaryldym.

«Meniń kommýnıstik partııa qatarynda júr­­ge­nime baqandaı elý jyl bolypty, partııa­ǵa sol ásker qatarynda fashıstermen soǵysyp júrgen kezimde 1945 jyly Berlın qalasynda qabyldandym. Mine, sodan beri partııamen bir anadan týǵandaı birge ómir súrip kelemin. Sońǵy kezde partııanyń bedeli túsip bara jatqany meniń de janyma qatty batyp júrdi, sol ishtegi mazalap júrgen oılarymdy aıtyp M.S.Gorbachevtiń atyna hat jazǵan edim. Budan bylaı qaraı partııamyzdyń aty «Lenınskaıa partııa bolsyn» dep usynys berdim. Ondaǵy oıym Lenınniń aty men onyń ilimderiniń qoǵamdaǵy bedeli áli de bolsa túse qoıǵan joq edi… Búgin men on balanyń ákesimin, jubaıym Kúljamaldyń kóz jumǵanyna kóp bolǵan joq, jalǵyzdyqqa áli de bolsa boıym úırenetin emes, kóńilim bir mezgil bólinsin dep qalanyń da, oblystyń da qoǵamdyq is-sharalarynan qalmaýǵa tyrysamyn, qolymnan kelse, kó­megim­­di de berip jatamyn…» Bekeńniń áńgi­mesi taýsylatyn emes. Terezege qarasam, dalaǵa qa­rańǵy túsip ketipti. Bizdiń tyqyrshı basta­ǵa­nymyzdy sezdi me, áıteýir, bir ýaqytta aǵa­myz: «Al, inilerim, ýaqyttaryń bolyp qaldy-aý deımin, bilip otyrmyn, jortqanda jolda­ryń bolsyn, úıdiń esigi sender úshin qashanda ashyq. Al, Muqambet, aınalaıyn, eldiń abyroıyn eń aýyr kezeńde alyp júrýge ózińe Alla násip etipti, bilemin qıyn bolatynyn. Sen endi bir eldiń ǵana balasy emessiń, bar eldiń danasysyń, kóp qoldyń aǵasysyń, aqty aq dep baǵalaıtyn, qarany qara dep qara­laı­tyn kezderiń kóp bolady. Basyńa is tússe, kóp­­shi­likti saǵalasań árqa­­shan qıyndyq­tardy jeńip shyǵasyń. Endi árbir isińe kámil bol, halqyńa ádil bol, Alla taǵala qashan bolsa da jo­lyńdy ashyq qylýǵa, abyroıyń­­nyń bıik bolýyna násip etsin, ámın!» dep batasyn berdi.

Odan keıin Bektaı aǵamyzben qa­lanyń qoǵamdyq is-sharalarynda jıi kezdesip turdyq. Jezqazǵan oblys­­tyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy retinde qalanyń iske asyratyn kóp­­­tegen is-sharalary men bastamalaryna qoldaý kórsetip júrdi. Áńgime­­­­le­­­sip, keleli máselelerge qatysty ke­ńe­­­­sý úshin so­­­ǵys jáne eńbek ardager­­­­leriniń bastaryn jıi qosatyn edim, kezdesýlerimiz das­­tar­­­qan basynda jal­ǵasyn taýyp jatatyn. Sondaı bir Jeńis kúninde jaı­­­yl­­­­ǵan dastarqan basynda Bekeńniń kóte­rińki kóńilin paıdalanyp, soǵysqa qa­tys­qan sátterinen kópshilikke áńgime aıtyp berýin ótin­gen edik. Bekeń áńgime aıtýǵa sarańdaý kisi bolatyn, sonda da bolsa, áıteýir, sol kún aǵamyzdyń kóńil perne­siniń bir aǵytylǵan kúni boldy, qabaǵyn kerip te­­reń bir kúrsindi de, áńgimesin aıtýǵa kirisip ketti…

…Bekeń 1942 jyldyń 17 maýsymynda óz erkimen maıdanǵa attanady. Biraq, ony birden qan maıdanǵa kirgizbeıdi, jaýyngerlerdiń áske­rı oqý-jattyǵýlary daıyndyqtary ótip jat­qan Tosk selosynda ornalasqan 11-shi zapas­­taǵy atqyshtar brıgadasyna jiberedi. Sol jerde ol hımııalyq barlaýshylar kýrsyn bitiredi. Áskerı daıyndyqtary aıaqtalǵannan keıin joldastarymen birge Soltústik-Batys maıdanynda soǵysyp jatqan 353-shi jeke pýlemetti-ar­tıl­lerııalyq batalonnyń qura­­myna kelip kiredi. Bul jerde ol Reseı jer­lerin gıtlershilerden azat etýdegi keskilesken urystarǵa qatysady.

Atyshýly Kýrsk ıinindegi urysqa qa­­tysyp, soǵystyń naǵyz qyzǵan bel ortasynda bolady. Ýkraına jerlerin, Jıtomır, Kozıatına qala­la­ryn, Polshanyń Varshava, Poznan, Gdansk, Gdynıa qalalaryn basqynshylardan azat etýge jáne ataqty Sandomır plasdarmyn shabýylmen alýdaǵy keskilesken shaıqasqa qatysady. Aýyr jaralanyp, ólim men ómir arpalysqan sátterdi de bastan ótkeredi…

Sandomır plasdarmyn alǵany úshin 69-shy gvardııalyq tankıster polkine Sandomır Pol­ki ataǵy beriledi. Ol óz tankisimen Dnestr, San, Vıs­la, Býg jáne Oder ózenderin shaıqas­pen jaý­yn­sha jaýyp, qarsha boraǵan oqtyń astymen kó­­pirsiz júzip-kesip ótken urystarǵa qa­­ty­sady. Ger­­manııanyń qalalaryn shabýylmen al­ǵan qan­dy urystarda, nemistiń astanasy Ber­lın­­di sha­bý­yl­­daǵan urysta erlikpen shaı­qasady. 1945 jyl­dyń sáýir aıynda Keńester Odaǵy kommý­nıstik partııasynyń qataryna qabyl­dana­dy. Berlınniń árbir sharshy metri úshin tar kóshe­lerinde bolǵan keskilesken shaıqastarda, Bek­taıdyń tankisiniń ekıpajy jaıaý áskerler­men qoıan-qoltyq birigip avtomatpen, granatalarmen qarýlanyp, kóp qabat­ty úılerdiń tasalarynda jasyrynyp, tankiler­di faýstpatronmen atyp shydatpaǵan nemis sol­dattarynyń izine túsip jaıaý ákerlershe soǵy­sady…. Osyndaı sońǵy sheshýshi shaıqastyń qan­dy qyrǵy­nyn basynan ótkizgen Bektaı jaý­­dyń bas ordasy Berlınge Jeńis týyn tigý­ge úlesin qosyp erligimen kózge túsedi. Soǵys bitkennen soń da Germanııany okký­pasııalaǵan polktiń quramyn­da jeti aı áskerı qyzmet atqarady. Urys-shaıqastarda úsh ret aýyr jaraqat alǵan jaýynger retinde 1946 jyldyń 16 naýryzynda ásker qatarynan bosatylyp, elge oralady.

Otanyn jaýdan qorǵaǵan shaıqastarda tórt ret qatty jaralanady jáne kontýzııa alady. Soǵysta kórsetken erligi men batyrlyǵy úshin ol 5 ordenmen: I jáne II dárejeli «Otan soǵy­sy» ordenderimen, eki «Qyzyl Juldyz» or­den­derimen, III dárejeli «Dańq» ordenimen jáne 15-ten asa medaldarmen, Joǵarǵy Bas qolbas­shynyń jáne Germanııany okkýpasııa­laǵan ás­ker qolbasshysynyń alǵystarymen, armııa qol­basshysynyń gramotalarymen marapattalady…

Soǵystan keıin aman-esen eline oralǵan Bekeń úlken bir áýlettiń uıytqysy boldy, Kúl­jamal jeńgemiz ekeýi on bala tárbıelep ósirdi. Balalarynyń bárine joǵary bilim alýyna kóp eńbek sińirdi, ulyn uıaǵa, qyzyn qııaǵa qon­dy­ryp, olardyń qyzyǵyn da kórip úlgerdi. Bú­ginde balalarynyń – ekeýi ǵylym kandıdaty, ınjener, agronom, ekonomıst, dá­riger maman­dyq­tarynyń ıeleri bolyp úlgili otbasylardyń qatarynda Astanada, Jezqaz­ǵan­da jáne Almatyda memlekettik qyzmet, qu­rylys, aýyl sha­rýashylyǵy, taý-ken, densaýl­yq saqtaý, baılanys, qarjy salalarynda eline eleýli eńbek etip jatyr. Búginde Bektaı aǵamyzdyń ortamyzdan basqa dúnıege kóshkenine on jyl bolypty. Jyl saıyn Bekeńdi «ómirdegi jaýapty qadam­da­rym­dy bastaǵan kezde aq tilek batasyn bergen aǵamyz edi» dep árbir Jeńis kúninde erekshe súıispenshilikpen esime alyp otyramyn…

Muqambet KО́PEEV, memleket jáne qoǵam qaıratkeri.

Astana.