О́tkenniń taǵlymy – keleshektiń kemeldigi

Beısenbi, 24 mamyr 2012 7:49

Nuratada Seıitqul áýlıe, Áıteke bı babalarymyz rýhy asqaqtady

“Batyr bolsań jaýǵa naızań tısin, Baı bolsań elge paıdań tısin!” dep kesik aıtypty qazaqtyń Áıteke bıi. «Eger osy ekeýin jasamasań jurttan bólek úıiń kúısin» dep jáne túıipti. Ádil sóz, sońy qatal úkim sııaqty kóringenimen tarıh sahnasyna attyń ústinde shyqqan kóshpendi halyqtyń ult bolyp uıýy, bireýge bodan bolyp naızanyń ushynda ketpeýi úshin de osyndaı paıymdaý, aqıqatyn aıtý kerek-aq edi.

Beısenbi, 24 mamyr 2012 7:49

Nuratada Seıitqul áýlıe, Áıteke bı babalarymyz rýhy asqaqtady

“Batyr bolsań jaýǵa naızań tısin, Baı bolsań elge paıdań tısin!” dep kesik aıtypty qazaqtyń Áıteke bıi. «Eger osy ekeýin jasamasań jurttan bólek úıiń kúısin» dep jáne túıipti. Ádil sóz, sońy qatal úkim sııaqty kóringenimen tarıh sahnasyna attyń ústinde shyqqan kóshpendi halyqtyń ult bolyp uıýy, bireýge bodan bolyp naızanyń ushynda ketpeýi úshin de osyndaı paıymdaý, aqıqatyn aıtý kerek-aq edi.

Qazaq halqy ózine qorqaý qasqyrdaı tıgen qalmaq sııaqty tarıh betinen joǵalmaı, tamyryn saqtap qalsa eń aldymen qol bastaǵan handary men eldiń qa­myn jegen bılerine tikeleı qaryz­dar. Tarıhty baǵalamaıtyn halyqtyń erteńi joq. Muny Elbasymyz da udaıy aıtyp keledi. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary Ordabasy bıiginde úsh bıdi ulyqtaǵan saltanatty jıynda da atap kórsetken bolatyn.

…Sondaı danalardyń ishinde dáýirdiń úsh kemeńgeri dep tanyl­ǵan Álibekuly Tóle bıdiń, Keldi­bekuly Qazybek bıdiń, Báıbek­uly Áıteke bıdiń orny bólek. Barsha qazaq balasy attaryn ardaqtap, aıtqandaryn jattaǵan osy úsh babamyzdyń el aldyn­daǵy eńbegine, halyq qamyn jegen qasıetti isine sóz jetkizip baǵa berý qıyn-aq. Halyq bolyp saqtalǵanymyz, mine, búgin egemen el atanyp, táýelsizdik týyn tigip otyrǵanymyz, tipti bas­qa­syn bylaı qoıǵanda ata-baba jerinde basymyz aman, baýyrymyz bútin júrip jatqanymyz úshin búgingi urpaq osyndaı atalarymyzdyń árýaǵynyń aldynda bas ıedi degen bolatyn Nursultan Ábishuly.

Tóle bıdiń máńgilik qonys tapqan jeri Tashkent shahary. Qaz daýysty Qazybektiń áz súıegi Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesinde. Tarıhı zertteýler Áıteke bıdiń qabiri О́zbekstandaǵy Navoı oblysy, Nurata qalasynda eken­digin anyqtaǵan.

Etekte maly, tóskeıde basy qo­sylǵan týysqan elmiz degeni­mizben О́zbekstan men Qazaqstan óz aldyna jeke táýelsiz memleket. Baıaǵydaı jorǵamen taıpaltyp baryp, týysqanmen qaýy­shýdy táýelsiz eldiń zańy kótere bermeıdi. Áıtse de Qazaqstan Prezıdenti kórshi el basshysymen kelise otyryp, qazaqtyń qa­dir­li bıiniń kesenesin jańǵyrtý máselesin túbegeıli sheship bergen. Qujattardy daıyndaý isimen Qazaqstannyń О́zbekstandaǵy sol kezdegi ókiletti elshisi Zaýytbek Turysbekov aınalysqan. Bul da ońaı jumys emestigi belgili. Ke­se­neni salý, abattandyrý jumys­taryna kóptegen azamattar qa­tys­ty. Hal-qaderlerinshe jár­dem berdi. Qazaqtyń júregine oq­taı batqan osy olqylyqtyń ornyn toltyrǵany úshin ol azamat­tarǵa myń alǵys. Áıtse de júk­tiń aýyryn Mahambet aqyn aıtqan­daı kótererge kátepti qara nar kerek. Ol mindetti “Shym­kent-maqta” JShS prezıdenti, Oń­tústiktiń órkendeýine bir adam­daı eńbegi sińgen el aǵasy Shaharbek Ýsmanov moınyna alǵan. Álemdi qarjy daǵdarysy dendep, kásipkerlerdiń peıili emes qoly qysqaryp jatqan shaq­ta ózine qansha qıyn tıse de Sha­harbek aǵa búkil qazaq jurty bolyp kútken tarıhı keshenniń qu­ry­lysyn aıaǵyna deıin jet­kizdi. Jaqynda alash balasyna saýyn aıtyp, Seıitqul áýlıe men Áı­teke bı babalarǵa arnap as berdi.

Áıteke – álim taıpasynyń tórt­­­­qara tarmaǵynan. Túp-tuq­ııa­nyn tarqatar bolsaq, Ámir-Te­mir­diń bas keńesshisi Oraz qa­jy­nyń besinshi urpaǵy. Búkil parsy, ózbek, qyrǵyz, qazaq jur­ty ardaq tutqan Seıitqul áýlıeniń úshinshi urpaǵy. Ábil­qaıyr hanǵa deıin Kishi júzdiń sózin ustaǵan qazaq­tyń bıi. Esim han tusynda Sa­mar­qandy bılegen Jalańtós ba­tyr­dyń jaqyn týysy.

Nuratadaǵy Áıteke bı kesheni О́zbekstan Respýblıkasyndaǵy ta­rıhı-mádenı eskertkishterdiń altyn qoryn molaıtatyn, baıytatyn sáýletti dúnıe bolypty. Zııarat etýge kelgen halyqta esep joq. Qazaqstannyń Astana, Almaty qalasy, Ońtústik Qazaq­stan, Qyzylorda, Aqtóbe, Mań­ǵys­taý, Batys Qazaqstan oblystarynan kelgen qonaqtardy bylaı qoıǵanda, О́zbekstanda qazaqtar jıi qonystanǵan óńirlerden de at shaldyryp kelip jatqan­dar­dyń qarasy mol.

Baba rýhyna zııarat jasalyp, quran oqylǵannan keıin Seıitqul áýlıe, Áıteke bı babala­rymyz­dyń qazaq tarıhyndaǵy orny jáne bo­lashaq urpaqtarǵa tár­bıelik máni jóninde pikir alysyldy.

Saltanatty basqosýdy  Mem­lekettik syılyqtyń laýreaty, ǵylym doktory, akademık Ábd­rahman Ombaev júrgizip otyrdy.

Qyzyl terrordyń zamanynda ashy sýǵa toıyp alyp, kózi qantalaǵan sholaq belsendiler osy qorymdy traktormen súrip tasta dep pármen bergende osy Nurata qalasynyń ımamy Nás­reddın aqsaqaldyń atalary “Seıitqul baba, Áıteke bıdiń molasyn tegister bolsań bizdi de qosa kóm” dep traktordyń aldynda kese-kóldeneń turǵan eken. Solaı aman alyp qalypty.

Sondaı tekti tuqymnyń tuıa­ǵy Násreddın ımam árýaqtarǵa duǵa baǵyshtady.

Jıynda Navoı qalasynyń ho­kımi Tursynov Qabyl Bekna­zaroǵly qazaq-ózbek baýyr­las­tyǵy jóninde aıta kelip, Áıteke bı kesheni eki týysqan halyqtyń ortasyna ornatylǵan altyn kó­pir ekendigin jetkizdi. Parla­ment Májilisinen osy jıynǵa depýtattar Rozaqul Halmuradov, Shalataı Myrzahmetov, general-polkovnık Sát Toqpaqbaev qaty­syp, búgingige ónege bolar babalar taǵlymynan syr shertti.

Qazaqstannyń О́zbekstan Res­pýb­lıkasyndaǵy elshisi Bóribaı Jeksembın sózin búgin barshamyz bizdiń baýyrlas eki mem­leke­timizdiń dostyq, yntymaqtastyq tarıhyndaǵy umytylmas, aı­ryq­sha mańyzdy sáttiń kýási bolyp otyrmyz, dep bastady. – Olaı deıtinimiz, qazaq hal­qynyń áıgili perzenti, ulty­myz­dyń ataqty bı­leri Tóle bı, Qa­zy­bek bıdiń úzeń­giles serigi Áıteke bı babamyzdyń basyna, mar­qum­nyń jatqan jeri О́zbek^­stannyń Naýaı oblysy Nur­­ata qalasynda záýlim memorıal­dyq keshen saltanatty túrde ashy­lyp otyr. Bul ulaǵatty is-shara Elbasymyz Nur­sultan Ábish­uly Nazarbaevtyń tikeleı tapsyrmasy men qamqor­lyǵy arqasynda qol­ǵa alynyp, baýyrlas О́zbek­stan tarapynyń iz­gi nıetti qol­daýy jáne tamyry te­reń týysqan­dyq tilektestigi ná­tı­je­­sinde jú­zege asyp otyrǵan­dy­ǵyn aıryqsha atap ótkim keledi.  Sondyqtan da bul qasterli kesene – baýyrlas qazaq jáne ózbek ha­lyq­tarynyń týysqandyq, dos­tyq qa­­­rym-qa­ty­nastarynyń aıqyn bel­­gisi, jar­qyn rámizi bolyp tabylady.

Shyn máninde, qandaı el bolmasyn, ótkenin qurmettep, búginin baǵalaı almasa, erteńgi bolashaǵyna senimdi qadam basa almaıdy. Bizdiń halyqtarymyz san ǵasyrlardan bergi tereń tarıhynda talaı qıyn-qystaý kezeńderdi, jaýgershilikpen ótken aýmaly-tókpeli zamandardy bas­tan keshti. Eldiń taǵdyry tara­zyǵa túsken alasapyran ýaqyt­tarǵa tap keldi. Alaıda árdaıym erkindik pen azattyqty ańsaǵan babalarymyz «qoı ústine boz­tor­ǵaı jumyrtqalaǵan» beıbit zaman úshin jan aıamaı kúresip, tek qana uly jeńisterge umtyldy. Solar­dyń qatarynda bizdiń asyl babamyz, qara qyldy qaq jarǵan áı­gili bı, jaýjúrek batyr, Áıteke bı babamyzdyń esimin árqashanda zor qurmetpen, shynaıy maqta­nyshpen ataımyz. Áıteke bı hal­qy­myzdyń she­ji­re­sindegi sheshý­shi sátte úsh júzdiń basyn qosyp, ulttyq tutas­ty­ǵy­myzdy nyǵaı­týǵa ólsheýsiz úles qosty, dedi elshi.

Jambasy kórshi elde tıge­nimen Áıteke bıdiń týyp ósken, kindik qany tamǵan jeri – Qy­zylorda oblysynda baba atyn asqaqtatyp, urpaq sanasynda máńgi oryn alatyndaı jumystar qolǵa alynǵan. Ol jaıly Qy­zylorda oblysy ákiminiń orynbasary Erjan Ýaıysov pen Aral aýdanynyń ákimi Najmıddın Mu­sabaev bastaǵan azamattar egjeı-tegjeı baıandap berdi. Osyndaǵy murajaıǵa este­lik syılyqtar tabys etti.

Bir óńirdiń ǵana emes, qalyń qazaqtyń sózin ustap júrgen, Mań­ǵystaý oblysy ardagerler keńe­siniń tóraǵasy О́mirzaq Ozǵanbaev baba ǵıbraty jóninde taǵlymdy oılar aıtty.

Aqtóbe oblysy, Áıteke bı aýdandyq máslıhatynyń hatshysy Aqan Ermaǵanbetov, О́zbek­stan Respýblıkasyndaǵy Qazaq mádenı ortalyǵynyń tóraǵasy Marat Úkibaev sóz alyp, Nurata aýylyndaǵy Abaı Qunanbaev atyn­daǵy orta mekteptiń 8-synyp oqýshysy Elmıra Bókeeva babasyna arnap ózi jazǵan jú­rek­jardy óleńderin oqydy.

Jıyndy “Áıteke bı” mádenı-ta­rıhı ortalyǵynyń prezıdenti Sha­harbek Ýsmanov qorytyn­dy­lady.

– Ata-babalarymyz san ǵasyr kúresip, sol jolda talaı batyrlarymyz sheıit ketken Táýel­siz­diktiń aq tańy araılap atqannan bergi 20 jyldan astam ýaqyttyń ishinde dos súısinetindeı qyrýar sharýalar atqaryldy. Elbasymyz syndy sarabdal saıasatkerdiń basshylyǵymen qoǵamymyzdyń qaı salasy bolmasyn gúldenip keledi, – dedi ol.

Osydan birneshe jyl buryn elimizdiń О́zbekstandaǵy sol kezdegi Tótenshe jáne ókiletti elshisi Zaýytbek Turysbekovtiń tikeleı qoldaýynyń arqasynda ult tarıhyndaǵy asa qadirli tul­­­­ǵalar Seıitqul baba, Áıteke bı kesenesiniń alǵashqy kirpishi qa­lanyp edi. Mine, osy arada bizder baýyrlas О́zbek eliniń Pre­zıdenti Islam Karımov myr­zaǵa ata-babamyzdyń kesenesin jań­ǵyrtýǵa degen talpyny­sy­myz­­ǵa shyn nıetimen qoldaý bil­dir­geni úshin alǵys sezimimizdi bil­diremiz. Mine, osydan birneshe jyl buryn tilektes jandardyń qoldaýymen babalarymyzdyń ábden tozyǵy jetken kesenesin zaman talabyna saı jańǵyrtýǵa birneshe azamat bolyp kiris­ken­biz. Qudaı qoldap, ol sharýamyz da ońynan aınaldy. Keseneniń aınalasyn abattandyrý men bas­qa da sharýalardyń barlyǵyn osy aralyqta júzege asyryp úlgerdik.

Endi mine, búgin «Seıitqul baba – Áıteke bı» babala­ry­myz­dyń kesheniniń qurylysy tolyq aıaqtaldy. Murajaı eksponattarmen jabdyqtalyp, kesene, meshit, murajaı, qonaq úıi, aıvan, úlken qaqpa keremet kórkem este qa­la­tyndaı mádenı-tarıhı es­kert­kishke aınaldy. Qolǵa alǵan sha­rýa­myzǵa barynsha qoldaý kór­setken aq nıetti jandarǵa Alla­nyń nury jaýsyn, – dep sózin túıindedi Shaharbek Ýsmanov.

Basqosý sońynda Tóle bı aýdanynyń qurmetti azamaty, qadirmendi aqsaqal Qudaıbergen Ońǵarov bata berdi.

– Osy asqa barsha qazaq balasy jınalǵandyǵy bárimizdi qýan­tady, – deıdi belgili zańger, ulty­­myzdyń shynaıy zııalylarynyń biri Beket Turǵaraev. – Áıteke bı óz turǵylastarymen qazaqtyń Jeti jarǵysyn qabyldaýǵa zor eńbek sińirgen tulǵa. El shetine jaý tıgende naıza ustaǵan batyr, jaımashýaq zamanda el sózin us­taǵan kemeńger bı bolǵan. О́tkendi baǵalamaı, búginnen ba­qyt izdeý múmkin emes. Sondyq­tan, ultymyzdyń tarıhyn túgen­deýde keleli isterdi qolǵa alǵan Elbasymyzǵa eldiń atynan rahmet aıtamyz. Babalar ǵıbraty eldik máselelerge kúni keshegideı qyzmet ete beretinine taǵy da kó­zi­miz jetip otyr. Tórt qubylasy túgendelip jatqan alash jurtyna qutty bolsyn aıtqymyz keledi.

Babalar rýhy ulyqtalǵan as taǵlymy osyndaı oı túıgizedi.

Baqtııar TAIJAN,

“Egemen Qazaqstan”.

Almaty – Samarqan – Navoı – Nurata – Almaty.