Maǵjannyń anasy

Juma, 22 maýsym 2012 7:53

Qazaqta erteden kele jatqan: «Alyp – anadan», degen sóz bar. Bul  anasy asyldyń balasy da jaqsy bolady degendi ǵana bildirmeıdi, onyń urpaq tárbıesindegi ornynyń bólek, el úmitin aqtaıtyn arly azamat, kókiregine sáýle uıalaǵan sanaly ul-qyz ósirýdegi eńbeginiń ólsheýsiz, mehnatynyń sheksiz ekenin aıǵaqtaıtyn, ómirdiń ózi usynǵan aıasy asa keń, maǵynasy tuńǵıyq tereń ulaǵat.

Juma, 22 maýsym 2012 7:53

Qazaqta erteden kele jatqan: «Alyp – anadan», degen sóz bar. Bul  anasy asyldyń balasy da jaqsy bolady degendi ǵana bildirmeıdi, onyń urpaq tárbıesindegi ornynyń bólek, el úmitin aqtaıtyn arly azamat, kókiregine sáýle uıalaǵan sanaly ul-qyz ósirýdegi eńbeginiń ólsheýsiz, mehnatynyń sheksiz ekenin aıǵaqtaıtyn, ómirdiń ózi usynǵan aıasy asa keń, maǵynasy tuńǵıyq tereń ulaǵat.

Túnde turyp tún uıqyńdy tórt bóldiń,

Tynysh uıyqtasyn dep az sóılep, az kúldiń.

Yńyransam, ıá qarnym ash, ıá tońǵan

Ekenimdi oılamastan tez bildiń.

«Janym – dediń, – qarashyǵym, qulynym», –

Súıdiń, qystyń, dediń:

«Tátti qylyǵyń!» –

Qaz-qaz tursam, ezý tartsam, qulasam,

Iа jylasam – bári jaqty qylyǵym.

Uly aqynymyz Maǵjan Jumabaev anasy jaıly osylaı tebirenedi. Qanaty erte qataıyp, kindik qany tamǵan týǵan uıasynan, ósken ortasynan erte ushqan ol máńgi sónbeıtin mahabbat, sarǵaıǵan saǵynysh otyna sýarylǵan «Anama» dep atalatyn bul óleńin aqyl toqtatyp jigit bolyp qalǵan shaǵynda, «Ata-anań­nan bez dediń, bezbedim be? Qań­ǵyryp talaı jalǵyz kezbedim be? Basyma talaı qara kúnder týdy, Ata-ana, týysqan izdedim be?» dep el-jurtynan jyraqta jalǵyzdyqtyń azabyn tartyp júrgende jazǵan. Aqynnyń «Jan sózi» de bizge ana men bala – bir bútin, ajyramas uǵymdar degendi uqtyrady. Keshe anasy tún uıqysyn tórt bólip, bóbegin áldılese, ár qylyǵyna, qımylyna máz bolyp «janym», «qarashyǵym», «quly­nym» dep asty-ústine túsip emirense, sábı syılaǵan Allaǵa myń da bir shúkirshilik aıtyp, baqyttyń besiginde terbelse, búgin balasy «Janym anam – jibek tildi, aq kóńil» dep anasyn aına­lyp-tolǵanady, oǵan jan teńgermeıdi, eljireıdi. Ol úshin bul ómirde anadan qymbat, anadan jaqyn, anadan asqan eshkim joq. «Shet jerlerde teris joldan saqtarǵa, jan balańa aq batańdy bere kór», dep bir ózine ǵana senetinin, ár kez ómir daýylynan saqtaıtyn ana qushaǵynan pana izdeıtinin jetkizedi.

О́ziniń qýatty sózimen, shýaqty jyrymen qazaq ádebıetiniń kókjıegin keńeıtken, shashasyna shań juqtyrmaǵan júırik, sulý sóz, kesteli oıdyń has she­beri, qazaqtyń asyl perzenti, alty alashtyń ardaqtysy, halqy úshin, eliniń bolashaǵy úshin jarqyrap janǵan, kúnge ǵana tabynǵan, ózine ǵana baǵynǵan, júregi men jany – ot, ımany men ary – ot, poezııa álemindegi sáýlesi máńgi ósh­pes juldyz, qaıtalanbas qubylys, «О́leń­di mýzykaǵa aınaldyrǵan, dybys­tan sýret turǵyzǵan, sózge jan bitir­gen, jańa ólsheýler shyǵarǵan» (M.Áýezov) Maǵjan Jumabaevtaı ulyny ómirge ákelgen ana qandaı boldy eken degen saýal kópten kókeıimnen ketpeı mazalap júrýshi edi. Maǵjannyń ómiri men shy­ǵarmashylyǵyna zer sala júrip biraz adamnan syr tarttym, edáýir derek jınalyp qalǵan sekildi. Sonyń ózinde qalamdy qolǵa alýǵa asyqpadym. Birde Ulttyq kitaphananyń janynan shyǵyp turatyn «Kitap patshalyǵy» jýrnaly bas redaktorynyń orynbasary bolyp istep júrgen jas aqyn Baýyrjan Qaraǵyzulynyń: «Aǵa, siz Maǵ­jan­dy zerttep júrsiz ǵoı, anasy týraly jazyp berińizshi», dep qolqa salǵany bar. «Iá» dep kelisimimdi bersem de, sol joly aqyn inimniń ótinishin qanaǵat­tandyra almadym. 1988 jyldan beri Maǵjan álemin biraz sharladym, biraz jaıǵa qanyqtym desem de, áli de bir jaılardyń qolymdy da, oıymdy da tejep turǵany ózime málim.

Ol kisini kózi kórgenderdiń bári derlik ómirden ótip ketti. «Temekeń bolmasa?..» Temekeń dep otyrǵanym – Maǵjan Jumabaevtyń inisi Sáltaıdyń (shyn aty Sálimjan) uly Temirbolat aǵaı. Ol kisiniń jasy qazir jetpisten asyp barady. Bir kezdeskende Gúlsim shesheı meniń eki jasymda qaıtys bolypty dep edi. «Eki jasar balanyń esinde ne saqtalýshy edi?» degen oı da qaıta-qaıta qylań berip, úmitim sý sepkendeı boldy. Degenmen, Maǵjan­nyń anasynyń jaıyn Bıbizaıyp ájeıden (Temirbolat Sálimjanulynyń anasy) jaqsy bilgen eshkim bolǵan joq qoı degen oımen oǵan taǵy bir jo­lyǵyp, sóz tartýǵa uıǵardym.

Osy arada Temirbolat Sálimjan­uly­nan estigenderime oıyspas buryn, Bıbizaıyp ájeı týraly az-muz áńgime­leı ketýdi jón kórip otyrmyn. О́ıtkeni, ol kisi Maǵjannyń ákesi Beken qajy­nyń basynan baǵy taıyp, shańyraǵy shaıqalǵan, kúızelgen, kúıregen qıyn kezeńde osy otbasynyń bar aýyrtpaly­ǵyn kótergen, aqynnyń áke-sheshesine tireý, pana bolǵan, asyrap-saqtaǵan birden-bir adam. Bertin, toqsandy jaǵa­latyp baryp qaıtty. Kózi tirisinde Maǵ­jan týraly biletinderin jazyp alaıyn dep Vozvyshen (qazir Maǵjan Jumabaev) aýdanyndaǵy Bastomar aýylyna birneshe ret barǵanmyn. Jasy kelip qalǵan kisi ǵoı, qoıǵan suraǵyńdy estimegendeı oılanyp kóp otyratyn. О́tken kúnder jaıly áńgimelegende qa­baǵy ashylmaıdy, aqquba júzi myń qubylyp, qaıta-qaıta ýhileı beredi. Ol kisini de túsinýge bolady, júrek túkpi­rine sher bolyp qatqan muz jarty ǵasyr ýaqyt ótse de ońaılyqpen erı qoıa ma?!. О́ziniń aıtýyna qaraǵanda, kórmegeni joq. «Biz ózi Jumabaı áýletine jıen bolyp kelemiz. Meniń sheshem Rázııa Jumabaıdyń qyzy Márjikeıden týǵan. Áıteýir, dám jazyp sol shańyraqtyń ta­baldyryǵyn attadym. Sálimjannyń tańdaýy maǵan túskende, qarsylyq bildirgen joqpyn. Biraq qýanyshymyz baıandy bolmady. Maǵjan ustalǵannan keıin sholaq belsendiler bizdiń úıge quzǵyndaı úımeledi. Aldymen eki qaınaǵam – Ábámmúsilim men Qahar­man ustalyp ketti. 1937 jyldyń ortasynda Muhamedjan qaınym tutqynǵa alyndy. Bári de – «halyq jaýy». «Qara sha­ńyraqqa» Sáltaı ekeýmiz ıe bolyp qal­dyq. Kóp uzamaı onyń basyna da qara bult úıirildi. Máskeýdegi «Býtyrka» abaqtysynda otyrǵan aǵasyn eki-úsh ret izdep barǵan Sáltaıdy da «halyq ja­ýysyń» dep túrmege tyqty. Mal-múlkimiz túgeldeı tárkilendi, jıǵan-tergenniń bári ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketti. Úıde kitap kóp edi, bári qoldy boldy. Bir sózben aıtqanda, Jumabaı urpaqtarynyń ata­mekeni – Sasyqkóldiń oırany shyqty…»

Maǵjannyń inisi Sáltaı men Bı­bi­zaıyptan qalǵan jalǵyz tuıaq – Temir­bolat Sálimjanuly ataǵy jer jarǵan týy­sy, ákesi desek te artyq emes, Maǵ­jannyń biraz óleńderin jatqa aıtady. «Kitaptary shyǵyp jatyr ǵoı, ony oqı­tyn mende kóz joq, burynǵylardan esti­genimdi aıtamyn», deıdi ózi. Keı óleń­derin aıtqanda sózden jańylyp, tutas shýmaqtaryn tastap ketetini de bar. Al Sasyqkólge kelgende, qos janary nurla­nyp, shapqan attaı kósilip ketedi eken.

Alystan munarlanyp shalqyǵan kól,

Betinde kúnniń nury balqyǵan kól.

Jarysyp saf kúmisteı aq kóbigiń,

Map-maıda móldirińde qalqyǵan kól.

Janynda jas balalar oınaǵan kól,

Jan-janýar sýyńdy iship, toımaǵan kól.

Kóz salyp jaltyryńa, muńǵa batyp,

Ǵashyqtar jaryn izdep oılaǵan kól.

Sheshinip qyz-kelinshek sý alǵan kól,

Ár jandy móldirińnen sýarǵan kól.

Masaırap, sýǵa toıyp tórt túlik mal,

Dóńińe oınaq salyp, qýanǵan kól.

Syrtyńda aq boz úıler jarasqan kól,

Baılaryń kedeılerge qarasqan kól.

Aǵaıyn tatý-tátti qonys birge,

Saýlyqty saǵat saıyn surasqan kól.

Túrli qus áýez qosyp, shýlaǵan kól,

Shýaqta balyqtaryń týlaǵan kól.

Sapyryp sary qymyz erteńdi-kesh,

Basyńda keńes quryp, dýlaǵan kól.

Osylaı baba jyrynyń oıǵa oralǵan shýmaqtaryn ózindik naqyshymen aıta otyryp, Maǵjan muralarynan, ásirese, «Sasyqkóldi» súıetinin dáttegen Temekeń:

– Mine, Maǵjan ózi osylaı jyr­laǵan Sasyqkóldiń jaǵasynda týǵan, – dedi. – Sa­syqkól – Maǵjannyń qýany­shy men qaıǵysy. Úlkenderden estige­nim – kezinde Sasyqkól tereń ári aıdyny keń kól bolypty. Jaz týa ishi qaz, úırek, qasqaldaq pen shúregeı sııaqty neshe túrli qustarǵa tolyp ketedi eken. Atamyz Jumabaı osy kóldiń batys jaq jaǵasyn kómkerip tur­ǵan qalyń orman­nyń baýyryna úlken aǵash úı salypty. Maǵjan da, Beken ata­myzdyń basqa balalary da osy úıde dú­nıe esigin ashqan. Osy shańyraqqa Gúlsim sheshemiz kelin bolyp túsken. Gúlsim týraly jazamyn degeniń durys eken. Sheshem bertinde jıi eske alyp, jaryqtyq keremet adam edi dep otyratyn. Maǵjan­daı uldy dúnıege ákelgen ananyń esimi halyq aýzynda júrgeni jón ǵoı.

Maǵjannyń balalyq shaǵy bir qur­saqty jaryp shyqqan alty ul, eki qyzben birge, ákesiniń kindik qany tam­ǵan osy úıde, Sasyqkóldiń jaǵa­synda ótti. Osy úıde ony anasy Gúlsim besik jyrymen áldılep, eshkimnen kem qylmaı ósirdi. Demek, Maǵjannyń bo­ıyndaǵy kóp jaqsy qasıetter oǵan aldymen anasynan daryǵan desek, qateles­pesimiz anyq. Olaı bolsa, Maǵjannyń anasy Gúlsimdi taný, tabıǵatyna úńilý Maǵjan ómiriniń qu­pııalaryna da jol salatyny sózsiz.

Sonymen, Gúlsim kim? Aldymen shyq­qan tegine toqtalsaq, bul jaıynda el arasyndaǵy áńgime, zertteýshilerdiń oı-pikirleri áli kúnge bir arnada toǵysa qoıǵan joq. Bireýler «Gúlsimniń arǵy atalary ózbek jerinen kelip, qazaq qyzyna úılengen adam eken» («Maǵjan Jumabaev shyǵarmalary» Almaty, 1989 j.) dese, Temirbolat Sálimjanuly jaqynda kezdesip áńgimeleskenimizde: «Gúlsimniń ákesi Mekke-Medınege barar jolda saýda-sattyqpen aınalysyp júr­gen túrkimen eken, Maǵjannyń atasy Jumabaı qajylyqqa barǵan bir saparynda kezdestirip: «Sen bul jaqta júrme, bizge er», dep shaqyryp alypty», dep taǵy bir tosyn áńgimeniń shetin shyǵardy. Úlken adammen sóz jarystyrmasam da, bul áńgimeniń qısynǵa kelmeıtinin sezdirdim. Jumabaı sııaqty belgili adamnyń aıdalada saýdamen kú­nin kórip júrgen túrkimendi, bizge bel­gi­siz bir sebeptermen, óz eline shaqy­rýy, ertip kelýi múmkin, biraq atyn da, zatyn da bilmeıtin adamnyń qyzyn balasyna qosty degenge sene almaı otyrmyn dedim. Temekeń buǵan alyp-qo­sa­rym joq degendeı únsiz qaldy. Sol sı­ıaqty Gúlsimdi ózbekke aparyp qosa­tyn­daı da eshqandaı dáıek, derek joq. Maǵ­jannyń inisi Sáltaıdyń (Sálim­jan­nyń) qosaǵy Bıbizaıypqa ini bolyp ke­le­tin marqum aqyn Hamza Abdýllın «Sum ómir abaqty ǵoı sanalyǵa» degen maqalasynda («Maǵ­jan álemi» Almaty, 2009 j. ) Maǵjan­nyń anasy Gúlsimniń Áshirbek atty iri oqymysty ári isker qazaqtyń úıinde dúnıege kelgenin jazady.

«Gúlsim ýaqtyń qyzy». Bul – akade­mık Ǵarıfolla Esimniń sózi.

– Bireýler kereıden taratyp júr ǵoı.

– Joq, ýaq.

– Naqty derek bar ma?

– …

Endi kereıden taraıdy degenge oıyssaq, bul sózderdi men jaı aıta sal­ǵan joq edim. Bekenniń ekinshi uly Qahar­mannyń balasy Ǵadilsha Qahar­manuly óziniń 2005 jyly «Qazyǵurt» baspasynan shyǵarǵan «Jájeke» dep atalatyn eńbeginde: «Beken kereı rýynan Áshirbektiń qyzy Gúlsimge úı­lenedi», dep jazady. Menińshe, osy sózderde bir shyndyq jatqan sııaqty. Kózi tirisinde Ǵadilsha Qaharmanulymen birneshe ret kezdesip, Maǵjan, jalpy, Jumabaı áýleti týraly biraz áńgimeniń basyn shalǵanymyz bar. Ol kisi soǵysqa qatysqan, ustazdyqpen aınalysqan kózi ashyq adam bolatyn. Maǵjan aqtalǵan­nan keıin qaıta-qaıta Qyzyljarǵa ke­lip, muraǵat, murajaılardy aralap, Maǵ­jan týraly derekterdi jınastyrýmen aınalysty. Keıin kitap shyǵardy.

Qolda bar derekterge qaraǵanda, Áshirbek kisi esiginde júrgen adam emes. Ǵadilsha Qaharmanuly Gúlsimniń týǵan inisi Hakimniń Qyzyljarda turǵanyn jazady. Ýfa qalasyndaǵy Ǵalııa medre­sesinde oqyp júrgen Maǵjan ustazy, tatardyń ataqty jazýshysy Ǵalymjan Ibragımovtiń: «Munda sen oqıtyn oqý joq, sen bilimniń jolyn basqa jerden izde», degen aqylyna qulaq asyp, elge oralǵanda, alǵashqy kezde Qyzyljar­da­ǵy Hakim naǵashysynyń úıinde turady. Ol kún saıyn derlik qalalyq kitap­hanaǵa baryp, oryssha kitaptardy oqı bastaıdy. Osynda Mirjaqyp Dýlatovpen kezdesedi, odan orys tilinen sabaq alady. Mirjaqyp Dýlatov onyń talabyn qoldap, orystyń iri aqyndary  A.Pýshkın men Iý. Lermontovtyń óleń­de­rin aýdartady. Sóıtip, Maǵjan Om­byǵa ketkenshe orys tiline birshama tóselip qalady.

Maǵjannyń ádebıetke qushtarlyǵy erte oıanady. On eki jasynda Qyzyljar qalasyndaǵy Begishev medresesine tús­kenge deıin-aq ol ádebıetke den qoıyp, «tipti qazaq, tatar ádebıetin bylaı qoı­ǵanda, arab, parsy aqynda­rynyń, atap aıtqanda, Fırdoýsı, Saǵdı, Hafız, Omar Haııam, Nızamı, Naýaı sııaq­ty da­nalardyń uly dastandaryn túp­nus­qa­lardan oqyp úırenýdi óziniń ma­shyǵyna aınaldyrady» (Hamza Abdýllın). Sol sı­ıaqty dinı kitaptardy da qolynan tú­sirmeı, kúlli paıǵambar­lardyń qyzyq­ty ómirlerin jattap alady. Naq osy kezde ol óleń jaza bastaıdy. Maǵjanǵa árip­terdi úıretken, kitap oqýǵa baýlyǵan kim? Árıne anasy. Mine, osylardyń bárinen biz onyń anasynyń kózi ashyq, saýatty adam bolǵanyn ańǵaramyz.

– Maǵjan sol kezde aqyndardan kim­di pir tutty eken?

– Apam Abaıdyń shyǵarmalaryn qo­ly­nan tastamaıtyn dep otyrýshy edi.

Bul sózderdiń jany bar. Oǵan Maǵ­jan jyrlaryn oqyp otyryp-aq kóz jetkizýge bolady. Jas Maǵjan Abaıǵa eliktep, onyń izimen kóptegen óleńder jazady. (“Jazǵytury”, “Kúz”, “Qysqy jolda”, t. b.). Osylaı Abaı onyń syrlasyna, ómirlik ustazyna aınalady. Abaıdyń ulylyǵyn jurttan buryn tanyǵan da Maǵjan edi.

Shyn hakim, sóziń asyl – baǵa jetpes,

Bir sóziń myń jyl júrse, dámi ketpes.

Qaradan hakim bolǵan sendeı jandy

Dúnıe qolyn jaıyp endi kútpes, – dep Abaıdyń ulylyǵyna bas ıedi.

Maǵjannyń ákesi Beken – saýda-sat­tyqpen aınalysqan, keıin bolys saı­lanǵan, ózine qaraǵandardyń bárin sózi­men jýsatyp, jumsa judyryǵynda, ash­sa alaqanynda ustaǵan bedeldi adam bol­ǵan. Zaman úrdisin, oqyǵan adam­dar­dyń ozatynyn ol da erte túsingen. Son­dyqtan da ol óz balalaryna zaman talabyna saı bilim, tárbıe berý maqsa­tymen úıine kitap jınaýdy ádetke aınaldyrady. Sol kezde qolynyń uzyn­dyǵyn paıdalanyp, Qazanda, Orynborda, Tashkentte shyǵatyn kitaptar men jýrnal­dardyń birin de qaldyrmaı aldyryp otyrady. Gúlsim bolsa, ba­lalarynyń úıdegi kitaptardy oqýyn qadaǵalap, al áli “álipti taıaq dep bil­meıtin” kish­kentaılaryna kitap­tardy ózi oqyp, maz­munyn túsindirip otyrǵan. Osylaı bir qolymen besik­, bir qoly­men álemdi ter­betken ananyń qasıeti bala Maǵjan­nyń ómirdi tez tanýyna, durys tańdaý jasaýyna jol ashqany sózsiz. Bul jóninde Bıbizaıyp shesheı kezinde biraz syr shertken.

Izdegenge suraǵan degen emes pe, 1897 jyly bireýlerdiń silteýimen bir bash­qurt jigiti Sasyqkólge at basyn tireıdi. Ol bul jaqqa qalaı kelip qal­ǵanyn ashyp aıtpasa da, óziniń muǵalim ekenin sezdiredi. Osy sózderdi estigen Maǵjan­nyń ákesi kóp oılanbastan oǵan aýylda qalyp bala oqytýdy usynady. Keshikpeı Beken aýylynda bashqurt ji­giti Ahıetden Aqanovtyń mektebi ju­mys isteı bastaıdy. О́zinen úlken balalarmen birge ustaz aldyna Maǵjan da kelip júredi. Alǵashynda oǵan onsha mán bere qoıma­ǵan muǵalim bir kúni ony synap kórmek bolyp birneshe suraq qoıady. Maǵjan jaýaptan múdirmeıdi. Ásirese, jas muǵa­limdi Maǵjannyń uzaq qıssalardy jatqa aıtqany tańǵal­dyrady.

Barlyq derek kózderinde Maǵjan­nyń anasy Gúlsim Áshirbekqyzynyń óte sulý adam bolǵany jazylady. Tákeń de (Temirbolat Sálimjanuly): «Apam aıtyp otyrýshy edi, Gúlsim qaratorynyń sulýy edi» dep, balalardyń ishinen Maǵ­jan men meniń ákem Sáltaı she­shesine tartypty. Apam: «Maǵjanǵa qara da, Gúl­simge qara», deıtin. Maǵjannyń ana­synyń kórkine aqyly saı bolǵanyn kóp­tegen derekterden kezdestiremiz. Bul sózimizge oqyrmandy sendirý úshin olar­ǵa silteme jasamaı-aq, Bıbizaıyp ájeı­den estigenderimizdi aıtsaq ta jetip jatyr dep oılaımyn.

Beken Jumabaıulynyń jeti ul, eki qyzy bolǵan. Tuńǵyshtyń qyzyǵyna 1882 jyly bólenedi. Ábámmúsilimnen keıin araǵa úsh jyl salyp qyzy Kúlán­dam, odan úsh jyl ótkende Qaharman dúnıege keledi. Osydan keıin Gúlsim bes jyldaı bala kótermeıdi. 1893 jyly Maǵjan (azan shaqyryp qoıǵan aty – Ábilmaǵjan) týady. Osylaı ulym – turaq, qyzym – shyraq bolady dep úkili úmitin aıalap júrgen jandardyń oı-armany, shet jaǵasyn joǵaryda aıttyq, bir-aq kúnde tas-talqan bolady. Keńes degen alyp eldi jaılaǵan zorlyq-zombylyq daýyly Sasyqkóldi, Beken qajynyń otbasyn da orap ótken joq. Naq sol jyldary Bekenniń shańyraǵy da qatty shaıqalady. Sóıtip bir kezderi dýmany tarqamaǵan Sasyqkóldiń basy qańyrap bos qalady. Jeti uly men eki qyzynan tirideı aıyrylý ońaı ma, Beken men Gúlsim barar jeri, basar taýy qalmaı qatty qınalady. Maǵjan bol­sa osynyń bárin júregimen sezip: «Qa­rashyǵym, qulynym!» – dep zarla­ǵan», alystaǵy sorly anamdy saǵyn­dym» dep aH urady. Jatsa-tursa oıynan botasynan aıyrylǵan bozingendeı eńirep júr­gen anasy shyqpaıdy. Birde «Jumsaq besik, jyly tósek, jata ǵoı, qozym» dep ún qatsa, sálden soń «Almas qy­lysh, naıza qurysh belge býarsyń. Sen, syrttanym, arystanym, jaýdy qýar­syń», «Týǵan jerden, ósken elden erge ne qymbat? Jas jolbarys, jaýmen alys, shańǵa, qanǵa bat», dep qatýla­nady. Osy joldarda da ananyń jan dúnıesin ashyp kórseterlik qatpar-qatpar syrlardyń jatqany anyq.

Sol kezeń Gúlsim shesheıdiń ómirin­degi eń bir qaraly kúnder bolǵany aıtpasa da túsinikti. Túrmege qamalǵan bes uldan habar-oshar joq, óli-tirisi belgisiz. Erinderindegi ana súti keppeı jatyp Qalıjan men Sabyrjan da týǵan jerinen – Sasyqkólinen bezýge májbúr boldy, Qyrǵyz asyp ketken olardan da habar joq. О́mirden ábden kúderleri úzilgen shal men kempirdiń tiri degen aty ǵana, qur súlderleri súıretilip júrgen kez edi ol. Olardyń esigin ashyp jatqan eshkim joq. Jaqyn da, jat ta syrt aınalǵan. Áıteýir, Bıbizaıyp bar. Osy úıdiń otymen kirip, kúlimen shyǵady, erteli-kesh ata-enesiniń qas-qabaǵyn baǵyp, tynym almaıdy. Bar aýyrtpalyq sonyń moınynda. «Jyǵyl­ǵanǵa judyryq» degendeı, naq osy kezde eldi ashtyq jaılamasy bar ma, qatty qysylǵan Bıbizaıyp odan ári aýylda otyra berse, ashtan óletinderin sezedi. «Aýyldan kúderimiz úzildi. 1931 jyl­dyń kúzinde ne de bolsa Qyzyl­jarǵa baryp jan saqtaýǵa uıǵardym. Biraq atam men eneme osy oıymdy qalaı aıtarymdy bilmeı kóp qınaldym. Atam úndemeı otyryp qaldy. Qaıtsin, kózi tirisinde qarashańyraqty qalaı ǵana qıyp tastap ketedi. Jaıshylyqta eriniń qas-qabaǵyna qarap aldyna shyǵa ber­meıtin enem: «Baraıyq, Bıbizaıyp­tan basqa kimimiz qaldy», dedi. Sirá, ke­liskeni bolar, atam úndegen joq. Sonymen, qalaǵa jınala bastadyq. Jınal­ǵanda túgimiz joq, kıim-keshegimizdi bý­yp-túıip jolǵa shyqtyq. Neshe kún júr­genimiz esimde joq, qalaǵa jaıaý-jal­pylap, ólip-talyp ázer jettik. Úı joq, jumys joq. Árkimniń óz basynyń qaı­ǵysy ózine jetip jatyr, balalary – «ha­lyq jaýy», bálesi juǵady dep qor­qady bilem, atamyzdyń eski tanystary esikterinen de qaratqan joq. Tip­ti bol­maǵan soń, et kombınatyna áıel túgili erlerdiń ózi jýı qoımaıtyn qara ju­mysqa kirdim…»

Bıbizaıyp ájeı sol kúnderdi eske alǵanda, jaýlyǵynyń shetin kózine qaıta-qaıta aparyp, aýyq-aýyq tereń kúr­sinetin. Tiri qalyp, osy kúnge jet­kenime sol kisilerge qaryzdarmyn, ata-enemniń qoldaýy men bergen batalary ǵoı meni súıemeldep júrgen deıtin. Qansha qaıǵy jutyp, qajyp júrse de, Gúlsim shesheı syr bermepti. О́mirdiń qyzyǵy men qıyndyǵy qatar júretinin aıtyp, udaıy úmitin úkileýmen bolypty. О́mirdiń aýyr soqqysy, eldi jaı­laǵan ashtyq 1934 jyly alpys altyǵa aıaq basqan Beken qarııany alyp tyn­ǵanda da, Alla saldy, biz kóndik degendeı, botadaı bozdaǵan kelinine basý aıtyp, júrek túkpirine sher bolyp qatqan qaıǵysyn syrtqa shyǵarmapty.

Temekeńniń aıtýynsha, azǵantaı top túnde jasyrynyp júrip Beken aqsaqal­dy Qyzyljardaǵy qazaq-tatar zıratyna jerleıdi. Sol ýaqytta aqynnyń týys­tary Beken qarttyń zıratynyń basyna belgi qoıýǵa da qorqady, biraq syrttaı baqylap júredi. Osydan tórt jyl buryn aqynnyń týǵanyna 115 jyl tolýy qarsańynda Soltústik Qazaqstan oblysynda uzaq jyl oblystyq sotty basqarǵan kezinde halyqtyń jadynan óshe bastaǵan osy óńirden shyqqan aıtýly tulǵalardy túgendep, birazyna es­kertkish ornatqan, esimderiniń eldi mekenderge, kóshelerge berilýine, kitap­taryn shyǵarýǵa uıytqy bolǵan, aı­maqta qazaq tilin damytýǵa belsene at­salysqan rýhanııatymyzdyń naǵyz janashyry, Qojabergen jyraý qory­nyń tóraǵasy Beket Turǵaraev bas bolyp, aqynnyń ákesiniń basyna belgi qoıamyz degende, týystary jetpis jyldan astam ýaqyt boıy júrek túkpirlerinde saqtap kelgen qupııa syrlaryn ashyp, zert­teý­shilerdi Beken aqsaqal jerlengen jerge bastap keldi. Sóıtip, ómiri óksikpen ótken aqynnyń ákesine bir belgi tek táýelsizdik jyldary ǵana buıyrdy.

Aqynnyń anasy Gúlsim Áshirbek­qyzy soǵys jyldary, naqty aıtsaq, 1943 jyly aýylda qaıtys bolady. Ol kózi jumylǵanǵa deıin balalarym aman, áli-aq oralady dep úmit jibin úzbepti. Biraq, sol kúnge jete almaı armanda ketti. Taǵdyrǵa ne shara! Ana júregi al­damaǵanyna, balalarynyń bári de hal­qymen qaýyshqanyna el kýá. Maǵjan… bári de aıaýly esimderge aınaldy. Sóı­tip, “Buıyrsa, shyraq sónbes, uzaq janar”, degen aqynnyń jıyrmasynshy ǵa­syrdyń basynda aıt­qan sózi júzjyl­dyqtyń sońynda shyndyqqa aınaldy. Sol kún týdy, máńgilikke ornyqty.

Olardyń esimderi máńgi umytylmaq emes. Al Maǵjan barda onyń anasy Gúlsim de umytylmaıdy.

Jarasbaı SÚLEIMENOV,

«Egemen Qazaqstan».