DAÝASYZ DERT

Keshegi KSRO shekpeninen shyqqan res­pýblıkalardyń ishinde “Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres týraly” zań alǵash bolyp bizdiń elimizde jarııalandy. Sodan beri korrýpsııaǵa qarsy kúres únemi hám úzdiksiz júrgizilip keledi. Nátıje joq emes, bar. Biraq... biraq osy bir keleńsiz qubylysty birjolata qurtý tipti múmkin emes sııaqty. Osydan biraz ýaqyt buryn, jańylyspasaq 2001 jyldyń kúzi bolýy kerek, Parlament úıinde sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres týraly halyqaralyq konferensııa ótken bolatyn. Alqaly jıynda sóz sóılegen akademık Salyq Zımanov: “Korrýpsııany túbegeıli jeńý múmkin emes, ony basqarý kerek”, degenge saıa­tyn oı aıtqan bolatyn. Búgingi kúni sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres kúsheıgenimen, qoǵam bul dertten qulan-taza aıyǵa almaı otyr. Jýrnalıstik zertteý nátıjesinde jazylyp otyrǵan bul maqaladan áldeqandaı astar izdeýdiń qajeti joq. Aryz “keıipkerleri” korrýpsııaǵa belshesinen batyp qalypty degen pikir de qalyptaspaýy kerek. Bizdiń negizgi maqsatymyz aryzdy tekserý arqyly ondaǵy kórsetilgen jaıtterge nazar aýdarý ǵana boldy. “... Men Beketov Baqytjan Amanuly, Shardara qalasy ekinshi shaǵyn aýdany, №22/2 úıdiń turǵynymyn. Jumys ornym oqýshylar úıinde úıirme jetekshisimin. (Eńbek jalaqym 21 900 t. quraıdy) oqý jylynyń basynda 1 stavkamen qabyldandym. Aılyǵymdy eshqashan tolyq alǵan emespiz, aı saıyn 5000 t. 11 000 t. ǵana alamyz. (bankiden jeke kýálikpen alamyz) Oqýshylar úıiniń dırektory Moshqalov Suńqar myrza aı saıyn tekserý keledi dep, 2000 t., 5000 t. jınap otyrady. Kúrdeli jóndeý jumysyna memleket tarapynan bólingen qarjy óz retimen jumsalmaıdy. Jóndeýden ótti degen aty ǵana bolmasa, esigin ashsań, tóbesi qulaıdy. Edeni syqyrlap ómiri remont kórmegen, eń, soraqysy oqýshylar otyratyn partanyń joqtyǵy. Tekserý keledi dese, ár mektepten parta, kompıýter ákelip, álekke túsedi. Ár nárseniń shegi bolady emes pe? Sondyqtan aýdandyq bilim berý basqarmasynyń bas esepshisi Shoıbek Sholpan, Ajar hanymdardan vedomsty kórsetýdi talap ettim. (Olarda eki vedomost bar). Olar eshnársede kórsete almaımyz, isteıtinińdi isteı ber. Baratyn bilim mınıstrińe bara ber, dep aýyr sózdermen balaǵattap oryndarynan turyp ketip qaldy...” (Hattan úzindini aryz ıesiniń grammatıkasyn ózgertpesten berip otyrmyz. Budan keıingi kóshirmelerde de grammatıka dál osylaı saqtalady. Sh.Á.). Shardara qalasyna kelgennen izdegenimiz aryz ıesi Baqytjan Beketov bolatyn. Biraq Almatyǵa emdelýine ketýine baılanysty onymen kezdesýdiń sáti túspedi. Degenmen haty qoly­­myz­da. Aryzda aıtylǵan máselelerge baılanysty, jýrnalıstik zertteýimizdi júrgize berýdi jón kórdik. Sonaý ótken ǵasyrdyń orta sheninde klýb re­tinde salynǵan, keıin toıhana qyzmetin atqarǵan ǵımarattyń oqýshylar úıine aınalǵanyna asa kóp ýaqyt bolmasa kerek. – Alǵash salynǵan kez­den keshegi kúnge deıin jóndeý kórmegen, ábden tozyǵy jetken bul ǵımaratty ótken jyly ǵana kúrdeli jóndeýden ótkizdik, dedi aýdan ákimi Maraıym Marǵulan myrza. Bul jóndeýge hatta aıtylǵandaı “memleket tarapynan” emes, 10 mıllıon teńge qarjyny osy aýdan aýmaǵynda gaz qubyryn tartyp jatqan úlken kompanııa berdi. “Jóndeýden ótti degen aty ǵana bolmasa, esigin ashsań tóbesi qulaıdy. Edeni syqyrlap, ómiri remont kórmegen” degen sózge de túsine almadym. Eń durysy, oqýshylar úıin ózińiz kórgenińiz abzal, – dedi ákim myrza. Kórer kózge ájeptáýir tartymdy bolyp kórinetin ǵımarattyń syrty súıkimdi-aq eken. Biraq dırektor Moshqalov Suńqardyń jetegimen ishtegi bólmelerdiń barlyǵyn kórip shyqqannan keıin kóńilimizdiń qońyltaqsyp qalǵany ras. Kabınet jabdyqtary jupyny ekeni kórinip tur. Partalar eski. Keıbir bólmelerdiń edeni sy­qyrlaıtyny da baıqalady. Bul rette aryz ıesi Baqytjannyń sóziniń jany bar ekenin de baı­qadyq. “Kórgen kózde jazyq joq” deı otyryp, biz bul oraıda bólingen qarjy jymqyrylyp qa­lynǵan nemese maqsatsyz jumsalǵan degen oı aıtýdan aýlaqpyz. Oǵan baǵa beretin basqa qu­zyrly oryndar bar. Oqýshylar úıiniń dırek­tory Moshqalov aryzda kórsetilgenindeı aı saıyn 2000-5000 teńge jınap otyratyny týraly áńgimeden at-tonyn ala qashty. – Bulaı bolýy múmkin emes. Eger jalaqyny ózim tara­tatyn bolǵan jaǵdaıda mundaı jala jabylýy múmkin. Búgingi kúni barlyq qyzmetkerler óz jala­qylaryn esep kartochkalary arqyly bankiden alady emes pe? Oqýshylar úıiniń dırektory Moshqalov Suń­qar men Beketov Baqytjannyń arasynda jasal­ǵan nómiri joq eńbek sharty boıynsha “Av­to­modeldeý úıirme-jetekshisi retinde Baqytjanǵa aıyna 15 524 teńge jalaqy belgilengen. Nege-dúr Beketov 2009 jyldyń qyrkúıek aıynda 19 660 teńge aılyq alady. Ol óziniń aryzyna qo­sa tirkelgen esep kartochkasynyń kóshirme­sin­de osylaı kórsetilgen. Al qazan aıynda 11 090 teńge alǵan. Oqýshylar úıiniń bas esepshisi Shoıbek Sholpan: “Beketov Baqytjan qyrkúıek aıynda 15 524 teńge alýdyń ornyna, 19 660 teń­ge alǵan. Qazan aıyndaǵy jalaqysynyń 11 090 teńge bolýy qyrkúıek aıynda artyq jazylǵan 4 136 teńgesi ustalynyp qalynǵannan”, deıdi. Endi túsinip kórińiz, eńbek sharty boıynsha tólenýge tıis jalaqy alǵashqy aıda nege artyq jazylady, sońǵy aıda nege ustalyp qalynady? Sebebi bar ma? Eger sebebi bolsa, osyny “vedomost surap kelgen” Baqytjanǵa kórsetip, túsindirip jibergende, bálkim aryz da jazylmaı, aıǵaı da shyqpaǵan bolar ma edi? “... Men eshkimniń aqysyn jemeımin, eshkimge aqymdy jegizbeımin. Eńbekaqymdy tıynyna deıin qaıtaryp berýine ıaǵnı alýyma kómektesedi dep oılaımyn...” deıdi Baqytjan Beketov. Biraq esepshi Shoıbek Sholpan onyń jumys istegen kezine jalaqy tolyq tólengenin, al aýrýhanada jatqan ýaqytyna eńbekke jaramsyzdyǵy týraly paraǵyn ótkizbegendikten, eńbekaqy tólen­be­genin aıtady. Shardara aýdandyq emhanasynyń bas dárigeri J.Saparov bizge bergen anyq­ta­ma­synda “B.Beketov 2009 jyldyń qarasha aıynyń 12-sinen 22-sine deıin, 2010 jyldyń 1 aqpa­ny­nan 11 aqpanyna deıin, 2010 jyldyń 15 aqpanynan 24 aqpanyna deıingi aralyqta em qabyldady” dep kórsetedi. Al bizdiń Shardaraǵa kelgenimizdi estip, telefon arqyly habarlasqan Baqytjan eńbekke jaramsyzdyǵy týraly paraqshalardy tapsyrǵanmyn dese, bas esepshi Shoıbek Sholpan onyń mundaı paraqshany tapsyrmaǵanyn aıtyp, ant-sý ishti. “... Sodan keıin aýdandyq bilim berý bas­qar­masynyń bastyǵy Shyntaev Syrlan myrzanyń aldyna kirdim. Shyntaev myrza da ýaqytym joq baratynyńa bara ber, ózderiń sheship alyńdar dep kabınetten shyǵyp ketti. Shyntaevtyń qyzy da osy mekemede bizben birge isteıdi. Biraq, ómiri jumysqa kelgenin kórgen emespiz. Men biletin bul mekemede 33-adam isteıdi, qaǵaz júzinde 60-adam dep kórsetilgen...” deıdi aryz ıesi. – Ústimizdegi jyldyń aqpan aıynyń 4-shi juldyzy kúni eńbek demalysynda júrsemdaǵy bir sharýalarmen jumysqa kelgenmin, – deıdi aýdandyq bilim bóliminiń bastyǵy Syrlybek Shyntaev. – Ákimdiktiń shaqyrýymen asyǵys shyǵyp bara jatqan meni bir jigit toqtatty. Ol – Beketov Baqytjan eken. Men onyń aıtqan­daryn tyńdadym da, másele jalaqyǵa baıla­nysty bolǵan soń, esepshi Sholpandy shaqyryp alyp, bul jigitpen sóılesýin tapsyrdym. Ekeýmizdiń aramyzda eshqandaı dóreki áńgime bolǵan joq. “Ýaqytym joq, baratyn jerińe bara ber”, degen sózdi aıtqan emespin. Al, oqýshylar úıinde jumys isteıtin qyzym týraly sol mekemeniń basshysynan nemese basqa da qyzmetkerlerinen suraǵanyńyz jón bolar. Qyzymnyń bilimi nemese tájirıbesi týraly solardan estigenińiz durys sııaqty... Álbette aryz ıesi men bilim bóliminiń bastyǵy arasyndaǵy aryzda kórsetilgen áńgimege naqty baǵa berý qıyn. Sebebi, kimniń kimge ne aıtqanyn estigen nemese kýá bolǵan adam joq. Bul rette árkim óz sózin jón sanary anyq. “... Jyl basynda ádisker Dúmbirbaeva Baq­tygúl kabınetine shaqyryp alyp, aılyǵyńdy tolyǵymen alyp otyrasyń, taǵy da saǵatyńdy kóbeıtemin 10 000 teńge berýimdi talap etti. Men bermeıtinimdi aıtyp edim, sen áli kóresiń dep ses kórsetti...”. Dúmbirbaevamen kezdesip, aryzda aıtylǵan jaıt týraly suraýdyń sáti túspedi. Biraq bir nárseniń basy ashyq, Baqtygúl bul aıtyl­ǵandardy moıyndamaǵan bolar edi. Bálkim ekeýara osyndaı áńgime bolǵany aqıqat ta shyǵar. Degenmen, Baqytjannyń osy aıtylǵan sózin dáleldeıtin kýási qaısy, aıǵaǵy qane? Al eger “tıse terekke, tımesse butaqqa” degendeı qur baıbalam salsa, onda muny jala deýge de bolady. Al jalanyń zardaby qashan da aýyr. Eger pende retinde qaraıtyn bolsaq, Baqyt­jannyń janaıqaıyn túsinýge bolady. Onyń aryzyndaǵy árbir sózdiń rastyǵyna sengiń ke­ledi. Ol qoǵamymyzda oryn alyp otyrǵan ke­leń­siz jaıttardyń aýdan kólemindegi nusqasyn áshkerelegisi kelgenin túsinesiń. Ashyna otyryp, aryz jazýy da osynyń kepili. Al jýrnalıst re­tinde Baqytjannyń jazǵandaryna kózqara­sy­myz basqasha. О́ıtkeni, bul máseleniń ekinshi jaǵy da bar ǵoı. Zańdyq jaǵy. Aıtylǵan árbir sózdi aıǵaqtaıtyn kýá nemese qujat bolý qajet. Áıtpese biz joǵaryda aıtqandaı bári de jala dep eseptelinedi. Jaqynda gazette shaǵyn maqala jarııalandy. Maqala avtory “El arasynda gýlegen sózge qulaq salsańyz, balabaqsha, mektep, arnaýly kásibı jáne joǵary oqý oryndarynyń bas­shy­lary, olardyń janynda júrgen jandaıshaptary ábden paraqor bolyp alǵan” deıdi. Bul da aqı­qatty aıtyp otyrǵan shyǵar. Biraq onyń da óz sózin rastaıtyn aıǵaǵy ne dáleli joq. Al atalmysh dert tek bilim júıesin de ǵana emes, qoǵamnyń basqa salalarynda da jetip artylady. Al onyń daýasy qaısy?!. Sharafaddın ÁMIR