Bas sardardyń biri

Seısenbi, 31 shilde 2012 7:25

Abylaı hannyń jaýjúrek batyry, memleket qaıratkeri, sheber dıplomat shanyshqyly Berdiqoja batyr jóninde jańa tarıhı derekter

Ústimizdegi jyldyń shilde aıynyń ortasynda Arqanyń keń ja­zyq­ty dalasynyń Qarqaraly aýmaǵyna qarasty Temirshi aýylynyń jerinde, Daǵandeli ózeniniń boıynda qazaq tarıhyn zerttep júrgen ǵalymdardy, kópshilikti eleń etkizgen eren oqıǵa bolyp ótti. Onyń ereksheligi – han Abylaıdyń bas batyrlarynyń biri shanyshqyly Berdiqoja batyrdyń súıegin qaıta jerleý rásimi bolatyn. Iá, qazaq batyrynyń súıegin qaıta jerleý sharasy uıymdastyryldy. Nege?

Seısenbi, 31 shilde 2012 7:25

Abylaı hannyń jaýjúrek batyry, memleket qaıratkeri, sheber dıplomat shanyshqyly Berdiqoja batyr jóninde jańa tarıhı derekter

Ústimizdegi jyldyń shilde aıynyń ortasynda Arqanyń keń ja­zyq­ty dalasynyń Qarqaraly aýmaǵyna qarasty Temirshi aýylynyń jerinde, Daǵandeli ózeniniń boıynda qazaq tarıhyn zerttep júrgen ǵalymdardy, kópshilikti eleń etkizgen eren oqıǵa bolyp ótti. Onyń ereksheligi – han Abylaıdyń bas batyrlarynyń biri shanyshqyly Berdiqoja batyrdyń súıegin qaıta jerleý rásimi bolatyn. Iá, qazaq batyrynyń súıegin qaıta jerleý sharasy uıymdastyryldy. Nege?

Sebebi, osydan bir jyl buryn Á.Mar­ǵulan atyndaǵy Arheologııa ıns­tı­týty­nyń dırektory B.Baıtanaev je­tek­shilik etken ǵalymdar batyr jatqan beıitti qaıta arshyp, ondaǵy súıekti arnaıy jáshikke salyp, Reseı Ǵylym akademııasy Etnologııa jáne antropologııa ınstıtýtyna ǵylymı-zertteý jumysyn júrgizýge jibergen edi. Osy ınstıtýttyń professory Tatıana Balýeva jetekshilik etetin zerthana bir jyl boıy qajymaı-talmaı eńbek etip, aparylǵan súıektiń shyn má­nisinde Berdiqoja batyrdiki ekendigin anyq­tap qana qoımaı, sonymen birge babanyń antropologııalyq beıne­sin re­kon­s­trýk­sııa­lap, jasap bergen edi. Bir qara­ǵan­da eki aýyz sózge syıyp ketetin bul jumys­tyń artynda qanshama tógilgen mańdaı ter, uıqysyz ótkizgen túnder, sarp etilgen kúsh-jiger jat­qa­nyn ekiniń biri bile bermeıdi.
Sonymen, osynshama qurmet kórse­tetin Shanyshqyly Berdiqoja batyr kim? Onyń qandaı erlikteri men ıgilikti isteri tarıh betinde qaldy?
Bul rette biz qazaqtyń kórnekti jazýshysy, tarıhı derekterdi tereń biletin Muhtar Maǵaýınniń «Shanyshqyly Ber­diqoja batyr» atty maqalasynan úzindi keltirsek artyq bolmaıdy. «Aqyn ári oıshyl, qazaqtyń eskilikti sózin jınaqtap, hatqa túsirýshi shejire Máshhúr Júsiptiń jazýynsha jáne el aýzyndaǵy áńgime­lerdiń yńǵaıyna qara­ǵanda, shanyshqyly Berdiqoja batyr – Abylaı han zama­nyndaǵy eń ataqty batyrlardyń biri.
Abylaıdyń týy astynan tabylýy – HVIII ǵasyrdyń 50-jyldary dep shama­laýǵa bolady. Abylaı hannyń epti saıasaty men kóregendigi, eń bastysy, je­ńis­ti joryqtar nátıjesinde dúrbit-oırat bir­jola talqandaldy. Izinshe, Qazaq ordasy abyroımen aıaqtaǵan shúrshit-qazaq soǵy­sy bastaldy. Berdiqoja bul urys­tarǵa qatysty ma, qatyspady ma, tap basyp aıtý qıyn. Alaıda, Abylaı hannyń Qoqan­ǵa qarsy 1766-1768 jyldardaǵy, ońtús­tikti túbegeıli tazartyp, Tashkentti qaı­taryp alǵan joryǵy kezinde oqıǵa­nyń bel ortasynda júrgeni anyq. Ál­bet­te, bul tazartý soǵystary búkil qazaq múd­desinen týyndady dese de, dál osy óńirdi qonystanǵan qańly, shanyshqyly, sirgeli rýlary úshin ómirlik mańyzy aıryqsha bolatyn. Budan soń Abylaı hannyń 1770 jylǵy qyrǵyz ulysyn qıratqan soǵy­syna belsene qatysqany anyq. Úsh alash birdeı maı­dan­ǵa túsken «Shańdy joryq» – 1771 jylǵy torǵaýyt soǵysynan da tys qalmaýǵa tıis».
Jazýshy Muhtar Maǵaýın aǵamyz osylaı dep pikir bildirgen.
Jaraıdy, bul bizdiń zamanda týǵan qalamgerdiń oı-ustanymy bolsyn delik. Al, batyrdyń óz zamanynda ony óz kózi­men kórgen ári aralasqan, erligine qanyq adam­dardyń tarıhı jazbalary bar ma? Bar!
Naqty jazba derek batyr ómiriniń soń­­ǵy kezeńi – 1783-1786 jyldarǵa tus­pa-tus keledi. Orys áskeriniń ofıseri, tarıhshy ári etnograf Ivan Grıgorevıch An­dreev «Qyrǵyz-qaısaqtyń Orta júzi­niń sıpattamasy» degen eńbeginde batyr týraly keńirek toqtalyp ketedi. «Sha­nysh­qyly rýynyń aǵasy Berdiqoja 1783 jyldyń 13 ııýli kúni alǵash ret Semeı qa­lasyna keldi, – dep jazady I.Andreev. – Orys shekarasyna alǵash shyǵýy eken, buryn qonysy shalǵaı bolǵan. Orys qol­basylarynyń laıyqty qabyl­da­ǵany­na rıza boldy. Qamalǵa kelis maqsaty – Reseı shekarasyn kórý, orys ás­kerbasy­laryn, jalpy orystardy kórý eken…»
Orys ofıseriniń tarıhı jazbalarynda batyrdyń birqatar erlik shaıqastary, sol kezdegi isteri jan-jaqty qamtylǵan. «Berdiqoja bastaǵan shanyshqyly malǵa baı, jylqysy kóp, uzyn sany úsh júz sha­ńyraq», – dep jazady I.Andreev. Shy­ǵan­dap kóshý sebebi – syrt jaýlarmen so­ǵysta úlken bedelge ıe bolǵan batyr óz rýynyń toǵyshar baılarymen birlikke kele almaǵan sııaqty. Nemese, basqa da saldary bar bolýy múmkin. Máshhúr Júsipten qalǵan áńgime osyǵan meńzeıtin tárizdi, biraq arǵy túbinde shaıqastan áb­den sharshap, kezinde han Abylaıdyń shúr­shitterge qarsy soǵysqa daıyndalý úshin tańdaǵan Arqanyń eń bir shuraıly jeri – Qarqaraly men Aıagóz, Shubartaý shektesetin jaıylymǵa kelip qonystan­ǵanǵa uqsaıdy. Qalaı desek te, qazaq halqy úshin bar kúshin sarp etken batyrǵa alashtyń kez kelgen jeri meken-jaı bolatyny aıdan anyq.
Osy oraıda HVIII ǵasyrdyń 80-jyl­daryndaǵy qazaq dalasynyń saıası ahýalyna toqtala ketsek. 1781 jyly kók­tem­de Abylaı han qaıtys boldy. Sol jyly kúzde bolǵan úsh júzdiń ókilderi qatys­qan quryltaıynda han saılanǵan Ýálı, shyny kerek, Orta júzdiń hany retinde ǵana tanyldy. Al qazaq eliniń shyǵysyn bılep otyrǵan Ábilfeıiz dúnıeden ozyp, onyń ornyna kelgen Hanqojanyń qo­lyn­da naqty bılik bolmaǵany ras. Batys jaq­ta da er minezdi Nuraly handy patsha ókimeti jaqtyrmaı, aqyry ornynan taıdyryp, Eraly atty qýyrshaq handy otyr­ǵyzǵan edi. Osylaısha birtutas Qazaq eli jeke-jeke ulystarǵa bólshektene bas­tady. El bılegen hanynan kóz jazyp qal­ǵan halyq daǵdarysqa tústi. Degenmen, áli de bolsa ulttyq namys, ulttyq rýh joǵary bolatyn. Sondyqtan, ár rý­dyń bıligi jekelegen sultandar men minezdi batyrlardyń qolyna kóshken-di. Berdiqojanyń bir top eldi bastap, sonyń múddesimen Semeıge kelý sapary da sol bir zamannyń aýyrtpalyǵyn kórsetse kerek.
Osy rette shanyshqyly rýy týraly az-kem maǵlumat bere keteıik. Qazaqtyń eldik muratyn túgendep ketken shejire-jazýshy Aqseleý Seıdimbektiń «Qazaq­tyń aýyzsha tarıhy» atty qundy kita­byn­da mynadaı málimet kórsetilgen: «Uly júz quramyndaǵy irgeli rýlardyń biri shanyshqyly. Shejire derekterdiń birinde Uly júz Aqarystan taraǵan ur­paq­tarynyń biri Keıki bı, odan – Tóbeı taraıdy, Tóbeıden – Maıqy, Qoǵam, Mekire, Quıyldyr týǵan, osylardyń Qo­ǵamynan – Qańly men shanyshqyly týyp edi deıdi» (247 bet). Bul rýdyń qonysy Arys pen Talas ózenderiniń boıy, Qa­rataýdyń mal jaıylatyn shuraıly jer­leri, ári ketsek, Tashkent pen Shyrshyq aınalasy. Tarıhı derek Berdiqojanyń týǵan jyly 1708 jyldary dep shamalaıdy, ıaǵnı, ol Shyrshyq mańynda Syrdarııa men Keles ózenderiniń aralyǵynda dúnıege kelgen. Ákesi Aryq óz zamannyń dýaly aýyzdy shesheni ári surmergeni bolyp, dúıim jurtty jaýdan da, juttan da qorǵap otyrǵan desedi.
Joǵaryda aıtyp ketkendeı, batyr súıegin egjeı-tegjeıli zerttep, ǵylymı qorytyndy jasaǵan, álemge áıgili antropolog M.Gerasımovtyń shákirti, reseılik ǵalym Tatıana Balýevanyń pikirinshe, «Onyń boıy shamamen 177 santımetr qu­raıdy, ózi zamandastarynan deneli bol­ǵan». Ol keń ıyqty, jaýyryndy, de­ne­sinde artyq eti joq, bulshyq etteri bilemdi jáne oń qoly óte myqty bolǵan, ıaǵnı únemi joryq ústinde qylysh pen naıza ustaǵan. Jambasy men bel súıekteriniń iriligi atqa myǵym otyryp, kúshti shabatynyn, anaý-mynaý soqqyǵa shydas be­re­tindigin aıǵaq­taıdy. Ǵalymnyń sózinshe, ol jastaıynan sadaq pen sýyq qarýlardy meılinshe meńgergen. Moıny jýan ári uzyn kelgen. Mańdaıy keń, bas súıegi tas­taı qatty bolypty. Kózi ótkir, shashy qalyń bolǵan eken. Bul batyr babamyzǵa búgingi orys ǵalymnyń bergen ǵylymı túsiniktemesi.
Bizdiń aldymyzda Berdiqojany qa­pııa­da óltirgen qyrǵyzdardyń shejiresi jatyr. «Alymbektiń shejiresi» atty kita­bynda olar bylaı dep jazypty: «Esen­qul, Qashyke, Kebek jarlyq shyǵaryp, dúıim elge: «Qazaqtar munymen toq­ta­maıdy, qarap qalmaıdy, saq júrelik. О́zgesi bolmasa da, qazyq moıyn qazaq tynysh jatpaıdy deısiń be?» – degen eken. Esenqul batyrdyń «qazyq moıyn qazaq» degeni shanyshqyly Berdiqoja batyr eken desedi, onyń moıny uzyn eken. Esenqul batyr aıtqandaı, Berdiqoja attanǵanyn almaı qoımaǵan desedi burynǵylar. Taǵy bir derek Berdiqojanyń ońaı shaǵylatyn batyr emes ekenin kórsetedi. Jaýynyń ózi onyń syrtynan, atynan záresi qalmaı qorqyp otyrǵan. Demek, Berdekeń qazaq­tyń kóp batyrynyń biri emes, biregeıi dese de bolǵandaı…
«Qazaqstan» ulttyq ensıklopedııasynda berilgen málimette: «Berdiqoja (shamamen 1690-1770 j.j.) – jońǵarlarǵa qarsy shaıqasta qol bastaǵan aǵa batyr. Uly júz qolbasylary Berdiqojasyz keńes ótkiz­begen, joryqqa da shyqpaǵan. Ony Uly júz­de Tóle bıden keıingi úlken saıası qaı­ratker, uly qolbasshy márte­be­sin­de qur­mettegen. Berdiqoja Ulytaý óńi­rin­degi, Bulanty, Bileýti jáne Bal­qash­tyń ońtústik jaǵasyndaǵy Ańyraqaı shaıqasynda, Ile basyndaǵy Talqy, Ebi, Alakól, Altaıdaǵy Ulansý, Mamyrsý, Shar, Shorǵa urys­ta­rynda, t.b. shaıqas­tar­da Uly júz jasaq­tary­na basshylyq etken», dep jazylǵan.
Tý ustap, qol bastaǵan áıgili batyrlar Abylaıdyń aınalasyna toptalyp, qazaq halqyn «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama» qasiretinen aman alyp qalýǵa aıryqsha atsalysqan, jankeshti erligimen kózge túsken, «tý túbinen tý alǵan, jaýdy kórip qýanǵan» erdiń biri – shanyshqyly Berdiqoja batyr edi. Qarakereı Qaban­baı, qanjyǵaly Bógenbaı, kereı er Jáni­bek, kókjarly Baraq syndy áıgili batyrlarmen úzeńgiles seriktes bolyp, qazaqtyń jerin basyp alǵan qalmaqtarǵa, shúrshit­terge, qyrǵyzdarǵa búıideı tıgen.
Halqymyzdyń shejire-darııasy Másh­húr Júsip:
Taýynyń Arqar degen aty Qulja,
Jigitter, atqa túıe tegin olja
«Han Abylaı attandy», degendi estip,
Kelipti shanyshqylydan Berdiqoja! –
degen qas batyr osy!..
Qazaqtyń tarıhyn aqtaryp otyrsań Berdiqoja sekildi batyrlar tek jerdi qorǵaǵan batyr emes, sondaı-aq, shekaralas Qytaı, Jońǵarııa memleketteriniń basshylarymen kelissóz júrgizgen mámi­le­ger ne elshilik qyzmetterdi qosa atqar­ǵan. Belgili ǵalym, professor Klara Ha­fızovanyń Berdiqojanyń biz bilmeıtin basqa tustaryna túren salǵany qyzyq­ty­rady. Qytaı derekkózderi men muraǵat qu­jattaryna súıene otyryp, Sın ımperııa­symen kelissóz júrgizip, alǵash ret baılanys ornatqan «Hoszı – Boergen» atty batyrdyń osy Berdiqoja ekenin dáleldep beredi. Qazirgi Pekın /burynǵy aty – Hanbalyq/ qalasynyń memlekettik ortalyq murajaıynda Sın ımperatoryna qazaqtardyń elshilikpen kelýi jáne oǵan mol syı-sııapatpen qosa qazaqtyń sáıgúlik jylqylaryn syılaǵan sapary qylqalammen beınelengen kartınasy ilýli tur. Mine, sol polotnodaǵy aldyń­ǵy kezekte turǵan ári Abylaıdyń amanatymen bir top qazaqty bastap barǵan Berdiqoja batyr ekendigi aıqyndalyp otyr.
Qazaqtyń kórnekti jazýshysy Qabdesh Jumadilovtiń «Abylaıdyń aqyrǵy batyry» kólemdi maqalasynda babamyzdyń Qytaıǵa barǵan elshilik sapary baıandalady: «…1758 jyly Abylaı han atynan Qytaıǵa elshilikke bara jatqanda tipti anyq kórgen-aý. Qytaı ımperatoryna syı­lyqqa dep: elý aq boz at, elý meńsiz qara at alyp, júırik tazy men qyran búrkittiń neshe túrin qolǵa qondyryp, qymbat ań terileri men taǵy basqa syılyqtardy neshe túıege artyp, saýyn bıeleri men soıys malyn qosa aıdap, ózderi bir salqar kóshteı bolyp, asa zor saltanatpen attanyp edi-aý!»
Onyń ústine 1743 jyly Abylaıdy qalmaqtyń qolynan tutqynnan shyǵaryp alýǵa ataqty Malaısary batyrmen 35 jastaǵy Berdiqojanyń ere barýy kóp jaıtty aıǵaqtaıdy. Demek, bul ony jas­taıynan elshiliktiń qyr-syryn erkin meńgergen kánigi dıplomat dep aıtýy­myz­ǵa tolyq derek. Qytaı tarıhshysy Ýan Chılýnniń kórsetýine qaraǵanda, Pekınge 1757-1809 jyldar aralyǵynda 27 qazaq elshiligi kelgen. Elshilikter jer, shekara, saýda-sattyq máselelerin qozǵaǵan. Sondaı tamasha elshiniń biri Berdiqoja batyr bolǵan. Tipti, Berdiqoja qazaq dıplo­ma­tııasynyń negizin qalaǵan tuńǵysh el­shi­lerdiń biri retinde tereń zerttelýi qajet. Bul – zertteýshilerdiń enshisindegi sharýa desek te, batyrdyń halyq bilmeıtin beı­málim tustary áli de jetkilikti. Ony alda­ǵy ýaqyttyń enshisine qaldyra turalyq…
Berdiqojanyń 100-den astam joryqqa qatysqany dáleldenip otyr. Máselen, 1723 jyly Qazaq eliniń basyna kún týǵan aýyr kezeńde batyrlarymyz óz rýlastarynan jasaq quryp, otan qorǵaýǵa attanady. Sol kezde han ordasy – Túrkistan­dy qorǵaýǵa shyqqan Elshibek, О́tegen, Ti­leýke, Shinet, Rysbek, Bógenbaı, Qaban­baı, Baraq, Malaısary, Er Jánibek, Sámen batyrlardyń qataryna Tashkent mańynda turatyn Qoıgeldi, Berdiqoja sııaqty jas arlandar jasaq alyp, urysqa keleshek batyrlarmen qatar soǵysady.
1723-1725 jyldar aralyǵynda qazaq jeriniń Shyǵysy men Jetisýdy, Syrda­rııa­nyń orta aǵysyna deıingi jerdi basyp alǵan jońǵarlarǵa qarsy kúreste Berdi­qo­janyń jasaqtary erligimen kózge túsedi.
1726 jyly Ordabasy taýynda halyq quryltaıy úsh júzdiń ókilderi: handar, bıler, batyrlar, rýbasylary bas qosqan uly jıyn ótedi. Osy jıynda Tóle bı, Qazybek bı, Áıteke bı halyqty birlikke shaqyryp, jerimizdi jaýdan tazartýǵa uran tastaıdy. Bas qolbasshy bolyp Ábil­qaıyr sultan saılanady. Osy shaı­qasta Qoıgeldi, Berdiqoja óz jasaq­tary­men Shubar teńizi mańynda qalmaqtarmen shaıqasyp, jeńiske jetedi.
1729 jyly mamyr-maýsym aılarynda Balqashtyń ońtústik jaǵasynan 120 sha­qyrym jerde Ańyraqaı shaıqasynda Ábilqaıyr qolbasshylyq etken qazaq qoly jaýdy oısyrata jeńedi. Bul joly da Berdiqoja jasaǵymen kózge túsedi. Sondaı-aq, 1735 jyly Jetisý, Shý, Talas, Arys boılaryndaǵy urystarda, 1739 jyly Qarataý men Alataý óńirin jaılaǵan jońǵarlarǵa qarsy shaıqasta, 1740 jyly Tashkentti azat etýde, 1741 jylǵy qazaq pen qalmaq arasyndaǵy keskilesken maıdanda, 1745 jyly jońǵarlarmen aqyrǵy urystarda Berdiqojanyń batyrlyq beı­ne­si tulǵalana túsedi. Han men halyq batyr ekendigin shyn moıyndaı bastaıdy.
1750 jyldary qazaq batyrlary qal­maq­tardan óz jerin tazartýǵa kirisedi. Han­geldi bastaǵan jasaqtar toby Ileden qalmaqtar­dy Shelek pen Sharyn ózen­deriniń arǵy betine qýyp shyǵady. Al odan keıin Naýryzbaı bastaǵan múıizdi О́tegen, Berdiqoja batyrlar Úshalmaty, Úshqońyr jáne Qordaıdan arǵy jerlerdi azat etýge kúsh salady. Árıne, ár rý óziniń qol bastaǵan batyrlaryn maqtan etken. Degenmen, batyrlar jaýǵa qarsy qaı kezde de tastúıin bolyp, birigip, jumyla qımyldaǵan. Alban Raıymbek bastaǵan qol Kegen, Narynqol, Súmbege deıin jońǵarlardy yǵystyryp tastaǵan. Aıtalyq, «Qabanbaı – halyq batyry» degen uzaq tolǵaýdaǵy:
Qabanbaı, er Bógenbaı batysta edi,
Olar da qalmaqpenen atysta edi.
Shaıqasyp Jetisýda jatyr edi,
Aıqasy barlyǵynyń qatysty edi.
Qazybek, Berdiqoja, Raıymbek,
Osylardyń barlyǵy ár tusta edi, – degen jyr joldary sol kezeńdegi shaı­qas­tyń, ondaǵy batyrlardyń jankesh­ti­li­gin kórsetedi.
1752 jyly Orta júzdiń jáne Uly júz­diń batyrlary birigip, Shymkent, Saıram jáne Syr boıyndaǵy basqa da qala­lar­dy jaýdan tazartyp, Tashkentke Tóle bıdiń bılik basyna kelýine kómektesedi. Osy urysta da Berdiqoja erekshe kózge túsedi.
Ǵalym Jandos Áýbákir jınap, qu­rastyrǵan Abaıdyń zamandasy, aqyn Kókbaı Janataıulynyń «Abylaı han» dastanyndaǵy:
Kereıden joldas qyldy Jánibekti,
Shetinen osaly joq bári myqty.
Ol qolda kúshi basym esh adam joq,
Tas júrek bota qara Tynybekten.

Ne qylsa turady eken hanǵa qarap,
Ań aýlap ketedi eken tarap-tarap.
Shanyshqyly Berdiqoja taǵy da bar,
Qalmaǵan han artynan kókjal Baraq, – degen joldar da batyrdyń bir qyryn kórsetedi.
Úlken júrekti ólketanýshy, tarıhshy-ǵalym Úmitken Búrkitbaevanyń jazýyna qaraǵanda, qalmaqtar qazaq jerinen ketke­sin qyr­ǵyz­darmen jer daýy bastalady. Qyrǵyz­dar qalmaqtar súrilgenge deıingi zamanda jaılap júrgen Ileniń basyn, Úsharaldy ber dese qazaqtar kónbeıdi. «Ta­lastan Shym­kentke deıin buryn qyr­ǵyz jaılap júrgen» dese, qazaqtar: «Ol bizdiń kóne Úısin jeri», dep kelispeıdi. Olar endi qa­zaqtarmen soǵysý úshin Talastyń aıa­ǵyn­daǵy Qapqa degen jerge qol jınaıdy. Qyrǵyzdyń Sadyr batyry qol qurap, sol jerdegi qazaqtardy shaýyp, Shymkentke yǵystyrady. Qyrǵyzdar Ileniń basyn­daǵy qazaqtarǵa tıise bastaıdy. Shý men Talas, Qarataý men Jetisýdiń kóp bóligin qyrǵyzdar shaýyp, halyqqa oısyrata qyrǵyn ákeledi. Bul týraly qyrǵyz­dar­dyń «Alymbektiń shejiresin­de» tolyq jazylǵan. Sadyrdyń: «Kók­jar­ly Baraq­ty aldym, jalǵyz kózdi qa­raq­ty aldym», dep maqtanǵan sózin she­ji­rede aıtyp ketken. Qazaq batyrlary zy­ǵyr­dany qaınap, Abylaıǵa urys bastaý úshin kelisim berýin ótinedi. Botbaı – Qo­ra­las – Jaýǵash ba­tyrdy basshy etip hanǵa jiberedi. Kók­jal Baraq, shapyrashty Qaý­men, Jápek, botbaı Jaısan ba­tyrlardyń qyrǵyzdyń qolynan ólgenin aıtyp, atys-shabysty toqtatýyn suraıdy. El ara­syn­daǵy daýlar men barymtaǵa aralasqysy kelmeı han kónbeı otyryp alady. Aqyry rý basshylary aqyldasyp, Buqar jyraýdy ortaǵa salady. Sonda Buqardyń:
Eı, Abylaı hanym,
Qyrǵyz kókjarly Baraqty aldy,
Sartbek qazaqty aldy,
Sholaqqorǵan, Sozaqty aldy,
Seni almaǵyna az-aq qaldy», – dep salmaq sala, jan batyra jyr tógedi. Osylaısha Abylaı Arqadan 4 myń ásker jıyp, Sarysý boıymen keledi de Tashkent, Túrkistan, Shymkent jaqtaǵy qazaq­tar­dyń jerlerin qyrǵyzdardan bosatady. Qyrǵyz shejiresinde Abylaıdyń áskeri úsh qanatqa bólinip, soǵysqa kirgeni aıtylady. Abylaıdyń jalpy qolyn basqar­ǵan shanyshqyly Berdiqoja, taraqty Baı­ǵozy, qarakesek Jarlyǵap, Jaýǵash batyrlar. Birinshi qolǵa basshylyq etken Berdiqoja soıqan, qanypezer Sadyrdy birden basyp alady. Baıǵozy Áýlıeatany bosatady. Qyrǵyzdyń kóp batyrlary men sarbazdary qolǵa túsedi. Osy so­ǵys­ta sheıit bolǵan qyrǵyzdardyń súıekteri Jaıyl mola­sy­nyń janyna jerlenip, bul qorym «Jaıylym mazary» dep atalady. Qyrǵyzdar osylaısha jeńilis tabady. Sol jolǵy soǵys­tyń surapyl bolǵany sonsha, qazaq pen qyrǵyz arasynda «Jaıyl qyrǵyny» degen atpen saqtalǵan. Abylaıdyń ámirimen tutqynǵa túsken kóp qyrǵyzdardy el qazaq rýlarymen sińistirip jiberedi.
Qyrǵyz-qazaq shaıqasy aıaqtalǵan soń, eki eldiń shekara máselesi boıynsha 1780 jyly kelissózder júrgiziledi. Eki jaq ortaq kelisimge keledi. Abylaı hannyń qyrǵyzdarmen aradaǵy bitimi boıynsha qazaqtar – Alataýdan Ilege deıin, qyr­ǵyzdar – Ystyqkólden Shýǵa deıingi jerdi alatyn bolady. Osydan keıin qyr­ǵyzdar Ile boıyn qaldyryp, kóship kete­di. Abylaı hannyń qyrǵyzǵa qarsy 1765-1779 jyldardaǵy joıqyn joryq­ta­ry ata­­las bolsa da, arýaǵy bólek qyrǵyz aǵaı­yndy Alataýdan qaıta asyryp, eki eldiń búginge jetken shekarasyn belgileıdi.
Berdiqoja bastaǵan bir qaýym sha­nyshqylynyń Shyrshyqtan Jetisýǵa ótýi­ne (Aıagóz boıyna) osy joryq se­bepshi bolsa kerek. Balqash kóliniń shy­ǵys jaǵyn qystap, jaz aılarynda Jıdesý mańaıyn jaılaǵan. Al keıin, 1911 jyly Lepsi oıazynyń jerine statıstıkalyq zertteý júrgizgen orys ofıseri ári ǵalymy P.Rýmıansev dereginde: «Jyldy taý (Jylandy taý) jotasynyń ońtústik betkeıin aınalsa, «Berdiqoja qonysy» dep atalatyn shatqal bar», dep ja­zyl­ǵan. Bul derek Berdiqoja qonysynyń Aıagóz mańynda bolǵanyn rastaıdy. 1964 jyly Almatyda Qazaq KSR Ǵylym aka­demııasynyń baspasynan shyqqan Shoqan Ýálıhanovtyń 5 tomdyq shyǵarmalary­nyń 3-shi tomynda qazaqtyń ataqty ǵa­lymy Berdiqoja batyrdyń qonys tepken jeri Aıagóz ben Qarqaralynyń ortasy ekenin sıpattap ketedi. Qazaqtyń ejel­gi jer-sý ataýlaryn, taý-kól attaryn kóp jyldan beri zerttep, soǵan sáıkes jeke aımaqtyń kartasyn jasap júrgen ǵalym-geolog Moldııar Serikbaevtyń zertteýi boıynsha Aıagóz ózeniniń boıynda Ber­di­qoja toǵaıy jáne Marqakól mańaıynda Shanyshqyly asýy, Zaısan janynda Ber­di­qoja qystaýy degen attar áli kúnge halyq arasynda aıtylyp keledi. Oǵan qosa Qazaqstan Respýblıkasynyń Jer re­sýrstaryn basqarý agenttigi daıyndap, 2004 jyly Almatydaǵy bas­padan shy­ǵarǵan «Geografııalyq ataýlar memle­kettik katalogynyń» Shyǵys Qa­zaq­stan oblysyna arnalǵan 5-shi to­my­nyń 118­-­betinde Aıagóz aýmaǵynda Ber­di­qo­ja molasy men Berdiqoja ańǵary bar dep taıǵa tańba basqandaı anyq kórsetken.
1781 jyly Abylaı han qaıtys bolady. Han ólgesin Ile boıynda otyrǵan qyrǵyzdar Ádil sultan ıeligindegi qazaq jerine qaıtadan kóz alartyp, jerin, malyn tartyp alyp, halyqty qyrǵynǵa ushyratady. Mine, osy oraıda shaý tartsa da Aıagóz mańynda otyrǵan Berdiqoja batyr qolyna qarý alyp, qaıtadan atqa qonady. Ol kezde úlken urys bolmaǵan, tıip, qashqan, qytyqqa tıer shaıqastar ótip jatqan. 1785 jyly Tyz sultan men shanyshqyly Berdiqoja batyrdyń qoly qyrǵyzdarǵa joryq jasap, kóptegen qyrǵyzdy tutqynǵa túsiredi. Osydan soń batyr Aıagóz mańynda otyrǵan rýlarǵa qol ushyn bermediń dep ókpelep, aýylyn qazirgi Qarqaraly men Shyńǵystaý, Shu­bar­taýmen túıiser tus Dýana taýlarynyń janyna kóshirip keledi. Orys ofıseri I.Andreevke jolyǵyp, áńgimelesetin kezi  osy kezeń. Alaıda óshtesken qyrǵyzdar batyrdy qolǵa túsirip, kegin alýdy oılas­tyra bastaıdy. Aqyry degenine jetedi. Araǵa jansyz jiberip, sonyń kómegimen shaǵyn qolmen qapysyz jatqan batyrdy sarbazdarmen qosa shabady.
I.Andreevtiń «Qyrǵyz-qaısaqtyń Orta júziniń sıpattamasy» eńbeginde batyr­dyń ólimi bylaı sýretteledi: «Qyr­ǵyz­dyń jasaǵy, shamamen 80 adam, qos tigip beıqam jatqan qazaqtardyń ústinen tú­sedi. Olar Berdiqojany ustap, basyn shaýyp, aıaq-qolyn kesip, qarnyn jaryp, osy bólshektengen múshelerin ishine tyǵyp, keń dalaǵa tastap ketipti. Mundaı sum­dyqty kórgen qazaqtardyń artynan kelgen bóligi qyrǵyzdardyń sońynan qýa shyǵyp, urysta onyń qarymtasyna Esen­qul manaptyń ulyn tutqynǵa túsiripti. Batyrdyń súıegin alyp, elge qaıtady. Berdiqoja batyrdyń qazasy – 1786 jyly qańtarda, ıaǵnı máıiti buzylmaıtyn qys kezinde eken. Aýylǵa jetip, qaraly habardy estirtken soń, borshalanǵan deneni kórgen Berdiqojanyń áıelderi tutqynǵa tús­ken Esenquldyń ulyn pyshaqtap óltiredi. Batyrdyń artynda inisi Sekloıan jáne tórt ul qaldy, úlkeni Lepes, endi biri – Shoq, qalǵanynyń esimderi belgisiz…»
Qazaqtyń kórnekti memleket qaırat­ke­ri, jazýshy Ábish Kekilbaev óziniń «Ta­laıǵy Taraz» kitabynda batyrdyń ólimi týraly da júıelep baıandaıdy: «Qyrǵyz aǵaıyndar Abylaı qaıtys bolysymen-aq ósh alýǵa kirisken. Saryarqaǵa qoly jet­pegesin irgedegi Uly júzge qol sozǵan. Malyn aıdap áketip, janyna da zaqym salypty. Shabylǵan jaq ta qarap qal­map­ty. Olardyń basshylary 2500 jylqysyn aıdap ketken Berdiqoja batyr jarty myń­daı óz jigitterin ertip, ústine qytaı­lar­dyń 1500 áskerin surap alyp, 1785 jyly qyrǵyzdy shapqan. Oǵan buryn­ǵy­dan da óshige túsken qyrǵyzdar 1786 jyly Berdiqojanyń uıqydaǵy aýylyna tıisip, óziniń qol-aıaǵyn baılap elderine alyp ketken. Jol-jónekeı Berdiqoja ózin óńgerip bara jatqan adamdy mert etken. Bul qylyǵy úshin onyń basyn, aıaq-qolyn kesip, qarynyn qyrnap, álginiń bárin sonda tyqqan».
Batyrdyń súıegin bir jyl boıy osy zamanǵy zerthanada zerttep, oǵan an­tro­pologııalyq rekonstrýksııalaý júrgizgen reseılik ǵalym T.S.Balýevanyń piki­rin­she, Berdiqoja aýyr jaraqat saldarynan qaıtys bolǵan. Zıratta jatqan súıektiń basy, eki qoly, aıaǵy denesinen bólingeni anyq baıqalady. Súıek ótkir qylyshpen shabylǵan. Iyǵy men basynda aýyr soq­qynyń izi saqtalǵan. Sondyqtan, antropolog ǵalym batyrdy azaptap, qınap baryp óltirilgen degen tujyrym jasaıdy.
Batyr ólgennen keıin onyń sońynan ergen shanyshqyly rýynyń bir bóligi qazirgi Shyǵys Qazaqstan oblysynyń je­rinde qalyp, naıman, kereı rýlarymen irgeles ómir súredi. Solardyń búgingi keıbir urpaqtary ózderin arýaqty Berdi­qojanyń áýletimiz deıdi eken. Bir toby Qytaıǵa kóshse, al bir toby baıyrǵy qonysy Tashkent, Arys pen Keles ózen­deriniń boıyna turaqtaıdy.
Jazýshy Muhtar Maǵaýın batyr týraly derekterdi kóz maıyn taýysyp, izdep júrip, aqyry jerlengen jerin tabady. Bul 1999 jyldyń ishi. Ol batyrdyń kúmbezin óz kózimen kórip bylaı dep sıpattaıdy: «Kúmbez doǵal tórtburyshty eken. Bul ómirde men kórmegen úlgi. Qa­byr­ǵalarynyń uzyndyǵy shamamen 8 metr­deı. Zamanynda asa zor bolǵan sııaqty».
Keıingi jyldary batyrdyń tikeleı urpaǵy, ulttyq tarıh, etnografııa, arheologııa salalaryn zertteýshi ǵalym Baqtybaı Qasymbekov Berdiqoja batyr týraly kóptegen derekter men maǵ­lu­mat­tar jınap, sony bir izge túsirip, ǵylymı saraptamadan ótkizip, tarıhı dáıektiligin izdestirip júrgeni úlken is. Ol Máshhúr Júsip jazyp ketken batyrdyń beıiti tur degen jerdiń azamattaryna suraý salyp, izdestire bastaıdy. «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 2007 jylǵy 25 shildedegi nómi­rinde jarııalanǵan «Alashtyń aldaspany» atty maqalasynda bylaı dep jazady: «Berdiqoja babamyzdyń eski mazary Qarqaralydan 250 shaqyrym qashyq­tyq­taǵy Temirshi aýylynan 45 shaqyrym jer­de, Máshekeń jazǵan Kókshetaý men Dýana taýlary aralyǵyn­daǵy Daǵandeli ózeniniń jaǵasynda bıik jerinde tur eken. Osydan eki jarym ǵasyr buryn tur­ǵyzylǵan batyr beıitiniń qabyrǵasy qulap, kesekteri jan-jaqqa shashylyp ja­tyr. Kúmbezdiń jartysy ǵana saqta­lypty… Kezinde bul mańaıda irgedegi Daǵandeli ózeni boıynda batyr babaǵa qarasty aýyldar qonys tepken kórinedi.
Batyr jerlengen jerdiń ereksheligi – bul jaı ǵana jer emes. Tarıhı meken! «Taýarıh hamsada» jazylǵanyndaı, Abylaı han jońǵarlar men shúrshitterge qarsy qol jınap, soǵysqa attanarda dál osy ózenniń boıyna ordasyn tigedi eken. Kóz ushynda munartyp turǵan Kókshe­taý­dyń eteginde Qunanbaı qajy ákesi О́s­ken­baıǵa úsh júzge saýyn aıtyp, ulan-asyr as bergen. Qozy-Kórpesh – Baıan sulý jy­ryndaǵy Jorǵa taýynyń aralyǵyndaǵy Ashy men Kókshe sýlarynyń quıylysy Daǵandeli ózeniniń bastaýy, oń qabaq jerde tur. Saryarqanyń osyndaı shuraıly, keń alqap tósin alashtyń has batyry, qazaqtyń qaısar uly Berdiqoja da te­ginnen-tegin tańdamasa kerek», – dep óz oıyn túıindeıdi.
*  *  *
…Táýelsiz elimizdiń keshegisi men búgingisine kóz jibersek, qalyń qazaqqa qorǵan bolǵan, óskeleń urpaqty otan­shyldyqqa, memleketshildikke bastaıtyn Berdiqoja sekildi ulttyq batyrlardyń ómirin, isin, murasyn, jasaǵan tirligin únemi jańǵyrtyp, zamannyń talaptarymen ushtastyra júrgizýimiz qajet. Sonda ǵana urpaqtar arasyndaǵy baılanystyń altyn jibiniń arqaýy úzilmeı, bekı túsedi…

Marat DÁDIKBAI,
jýrnalıst.