EREÝILShILERDIŃ OILAǴANDARY NE?

– Kenjebek Nııazuly, siz jańa ereýil bastalǵan alǵashqy kúnnen bastap qarsylyq aksııalary tań­ǵalarlyqtaı jıi bolyp jatqan Jańaózen qalasynda turyp ke­lesiz. Qazir onda ne bolyp jatyr? – “О́zenmunaıgaz” О́F-niń 20-30 adamynan turatyn toptyń bastamasymen 1 naýryzda aýy­symdy jumysshylardyń munaı óndirisine shyǵýy bir saǵatqa derlik, 2 naýryzda – 20 mınótke, 3-i kúni taǵy bir saǵatqa keshik­tirildi. 4 naýryzda aýysymdaǵy jumysshylardyń jartysynan astamy jáne 800 birlikten astam arnaýly tehnıka jumysqa shyq­qan joq. 4 naýryz ben 8 naýryz aralyǵynda kún saıyn fılıal­dyń negizinen uńǵy qorlaryna qyz­met kórsetýmen jáne kólikti qamtamasyz etýmen aınalysatyn bir jarym myńnan úsh myńǵa deıingi jumysshylary kún saıyn jumysqa shyqpaı qalyp otyrdy. Sonymen birge “О́zenmunaıgaz” О́F-te munaı óndirý isiniń toq­ta­maǵanyn atap ótkim keledi. Úzi­lissiz munaı óndirisin qamtamasyz etetin ınjener-tehnık qyzmet­ker­ler men kezekshi personal óz ju­mys oryndarynda boldy. Taıaý­da О́MG jumysshylaryna ózge de jergilikti merdiger kásip­oryn­dar­dyń ókilderi qosyldy. – Ereýilge qatysýshylardyń talaptary qandaı? – Qarsylyq aksııasyn al­ǵashqy kúni de, zań talap etetindeı aldyn ala da eshkim naqty ta­lap­tar qoıǵan joq. Degenmen, kás­ip­oryn ákimshiligi árıne, máseleniń mán-jaıyn túsinýge tyrysyp baqty. Sóıtse, ereýilge shyǵýǵa osy­ǵan deıingi ereýilderde jumys­shylardyń ózderi talap etken ujym­dyq kelisim-shartqa engi­zil­gen ózgerister sebepker bolypty. Tańǵalarlyq jáıt, biraq shynyn­da da solaı jáne aksııaǵa qatysý­shylardyń ózderi de ony túsine bastady. Osynyń bárine qol qoıý úshin jumysshylarǵa usynylǵan qulaq­tandyrý túrtki bolǵan. Onda per­so­nalǵa kompanııada úsh aıdan as­tam ýaqyttan beri talqylanyp ke­le jatqan eńbekke aqy tóleý júıesine ózgerister engiziletindigi eskertilgen. Bul jańalyqtar eńbek zańdylyǵyndaǵy ózgeris­terdi beıneleıdi jáne jumysshy­lardyń materıaldyq jaǵdaılaryn jaqsartýǵa baǵyttalǵan. Atap aıtqanda, eń bir “saqaldy” prob­lema – eńbekaqynyń turaqty jáne ózgermeli bólikteriniń ara-qatynasy sheshimin tapqan. Eger buryn ol shamamen 45 paıyzǵa 55 paıyzdy qurasa, endi 23 paıyzǵa 77 paıyzdy quraıtyn boldy. Eńbekaqynyń ózgermeli, ıaǵnı syı­aqylyq bóligi óndiristik jos­pardyń oryndalýyna baılanysty bolǵandyqtan, bul, sóz joq, ju­mysshylar úshin tıimdi. Keıde má­selen, qolaısyz aýa raıy jaǵdaı­lary sııaqty obektıvti sebep­ter­ge de baılanysty jospar barlyq ýaqytta birdeı oryndala ber­meı­di. Buryn mundaı kezde jumys­shylar óz eńbekaqylarynyń bir bóliginen qaǵylatyn. Onyń syrtynda “aýmaqtyq koeffısıent” jáne ósirýshi koef­fısıentter dep atalatyn má­se­leler sheshimin tapty. Eńbek­aqy­ǵa ústeme qosýdyń bul túri so­naý keńestik kezden qalǵan bo­la­tyn. Olar qazaqstandyq eńbek zań­namalarynda qarastyryl­ma­ǵandyqtan bul koeffısıentterdi jekeleı tóleý búginde múmkin emes. Jumysshylar úshin osy tó­lemderdi saqtaý maqsatynda olar aı saıynǵy okladqa, ıaǵnı jumys­shy óndiristik jospardyń oryn­dal­ǵan-oryndalmaǵanyna qara­mas­tan alyp turatyn eńbekaqy bóligine qosylǵan. Is júzinde ok­ladty ulǵaıtý esebinen jumysshy­nyń ortasha jyldyq eńbekaqysy orta eseppen 1-3 paıyzǵa ósedi. Biraq osy ózgeristerden habar­dar ekendikterin óz qoldarymen kýálandyrý jóninde ótinish ja­sal­ǵan kezde munaıshylardyń aı­tarlyqtaı bóligi qol qoıýdan úzildi-kesildi bas tartyp qana qoımaı, sonymen birge jumysqa da shyqpaı qalǵan. Mundaı minez-qulyq, sypaıy­lap aıtqanda, tańǵalýǵa turarlyq. Birinshiden, olardyń ózderi osy­laı bolǵanyn qalady jáne 2008 jyl­dan bastap oryn alǵan qarsylyq aksııalarynyń bárinde de osyny talap etip keldi. Bul ózgeristerdi ujym atynan engizýge “О́zenmunaıgaz” О́F qyzmetker­leriniń kásipodaqtary bastamashy boldy. Sóıtip, 2009 jyldyń 10 qarashasynda bul ózgerister ujymdyq kelisim-shartqa engizildi. Qarasha aıynan naýryz aıyna deıin eńbek ujymdarynda, ká­sipodaqtarda, barlyq bólimshe­ler­de talqylaýlar júrgizilgendikten, jumysshylardyń bári de mundaı ózgeristerdiń daıyndalyp jatqan­dyǵynan, olardyń máninen ha­bar­dar bolatyn. Ekinshiden, atalǵan ózgerister árbir jumysker óziniń eńbek kelisim-shartyna qosymsha kelisimge qol qoıǵannan keıin ǵana kúshine enetindikten, joǵa­ry­da aıtylǵan qol qoıý olardy eshteńege mindetteı almaıdy. – Sizder ony aksııaǵa qaty­sýshylarǵa túsindirdińizder me? – Ereýildiń birinshi kúninen-aq biz bul ózgerister týraly birneshe ret aıttyq, jańa júıeniń О́MG-niń árbir qyzmetkeri úshin artyq­shylyqtaryn naqty mysal­darmen kórsettik. Biz olarǵa ereý­ilshi­ler­diń, is júzinde ózderiniń 2009 jyl­dyń kúzinde qoıǵan talaptaryn oryndaý turǵysynda qabyldanǵan sheshimderdiń kúshin joıýdy talap etip otyrǵanyn túsindirdik. Endi aksııaǵa qatysýshylar bas­qa talaptar qoıýda. Jalpy, ót­ken kúnderde ol tizimderdiń únemi ózgerip turǵanyn, sol sııaqty ak­sııaǵa qatysýshylardyń syndarly kelissózder júrgizýge bolatyndaı olardyń múddelerin bildiretin “stachkom” dep atalatyn resmı topty qura almaǵanyn atap ótkim keledi. Búginde aksııaǵa qatysýshylar basqa talaptarmen birge fılıalǵa 1997 jylǵy “О́zenmunaıgaz” AQ mártebesin qaıtarýdy, óndiristik fılıal men QMG BО́ basshyly­ǵyn aýystyrýdy, О́MG kásipodaq­tary tóraǵasyn qyzmetinen bos­a­týdy talap etýde. Osynyń bári de­mokratııany ústirt túsinýdiń jáne eńbek ujymdaryndaǵy jalpylama bıliktiń saldarynan kóptegen kásiporyndar ereýil jaǵdaıynda toqtap qalǵan gorbachevtik qaıta qurý dáýirin eske túsiredi. Búginde olar eńbekke aqy tó­leýdiń jańa júıesine kóshýdi jáne jumysqa qabyldaýdyń konkýrs­tyq júıesin joıýdy, jyldyq óndiristik jospardy tómendetýdi, aýmaqtyq koeffısıenttiń jeke­le­gen tólemin zańdastyrýdy talap etýde. Bul máselelerdiń kóbi ót­ken jyldyń qarashasy men bıyl­ǵy jyldyń aqpany arasynda bi­tistirýshi komıssııada talqylandy, komıssııa birqatar talaptardyń eń­bek daýy retinde qaralmaı­tynyn atap kórsetti. – Eńbek kodeksinde ereýil jarııalaýdyń arnaıy tártibi qarastyrylǵan. Bul eńbek daýla­ryn bitistirý prosedýralary arqyly sheshýdiń reti kelmegen jaǵdaıda ǵana jumyskerler bara alatyn eń aqyrǵy shara. Ereýil týraly ol bastalardan kem degende on bes kún buryn habarlaý kerek, sondaı-aq onyń uzaqtyǵyn jáne ereýildi jarııalaý týraly sheshimniń mazmunyn da zań retteıdi. О́MG-degi qarsylyq aksııasyna qaty­sýshy­lar osylaı jasady ma? – Osy joly da, buǵan deıingi ereýilderde de bul aıtylǵan­dar­dyń birde-biri jasalǵan joq. Árı­ne, daǵdarys alańdatqan adamdar­dy óz sońdaryna ertkisi kelgen jasandy “kósemderdiń” zańnyń bul talaptaryn bilmeýi múmkin emes. Biraq olar bul jóninde Ja­ńaózen munaıshylaryna habar­laýdy qajet dep tappaıdy. Jáne ákimshilikpen eshqandaı kelis­sózder, eshqandaı jınalystar, eshqandaı talqylaýlar bolǵan joq. Birden ereýildiń bastalǵanyn bildiretin jumysqa shyqpaı qalý jaǵdaılary oryn alyp otyr. Osyndaı ahýalda oǵan muryn­dyq bolýshylardyń ózderiniń jazalanbaıtyndyqtaryn sezinýi de óte mańyzdy faktor. Osyǵan deıingi ereýilderde kompanııa qarsylyq aksııasyna qatysý­shy­lar men eńbek tártibin buzý­shy­larǵa qarsy bir ret te ákimshilik sharalar qoldanǵan joq. Biraq my­nadaı jaǵdaıda jasalǵan ereýil zańsyz ári kez kelgen oǵan qa­ty­sýshyny jaýapkershilikke tartýǵa bolady. Másele tek aksııany uı­ymdastyrý tártibiniń burmala­ný­yn­da ǵana emes. QMG О́B fı­lı­aldary tótenshe jaǵdaılardyń týyndaý táýekeli joǵary óner­kásiptik kásiporyndar qataryna jatady, al tótenshe jaǵdaılar táý­ekelin jáne úshinshi bir adam­darǵa zııan keltirý qaterin týyn­datatyn ereýilder zańsyz bolyp tanylady. Is júzinde ákimshilik osyndaı zańsyz ereýilderge qatysýshylar­men aradaǵy eńbek kelisim-shart­taryn buzýǵa deıingi tártiptik jazalaý sharalaryn qoldanýǵa quqyly. Biraq biz bul jerde ahýal anaǵu­r­lym kúrdeli dep oılaımyz. О́MG jumysshylary Jańa­ózen­degi áleýmettik shıelenisti únemi ýshyqtyryp júretin jaýapsyz adamdardyń yqpalyna túsip otyr. Jańa qarsylyq aksııasynyń paıda bolý tarıhyna taldaý jasaı otyryp, áldekimderdiń jumysshy­lardy meılinshe shatastyrǵanyn, olardy eshqandaı sebepsiz zańsyz aksııalar ótkizýge shaqyrǵanyn túsinesiń. Sóıtip, ereýil tek ereýil úshin ǵana bolyp otyr. – Sizdiń bulaısha oılaýyńyzǵa ne sebep? – Taza ekonomıkalyq talap­tarǵa tez arada ekonomıkadan tys sıpattaǵy, eńbek sharttary sheń­berinen tym alys jatqan talaptar aralasqan kezde muny túsiný qı­yn­ǵa túspeıdi. Quramyna “О́zen­munaıgaz” óndiristik fılıaly kiretin “QazMunaıGaz” Barlaý О́ndirý” AQ-ty memleket men­shi­gine qaıtarasyzdar nemese biz sheksiz ereýil men ashtyq jarııa­laı beremiz degen talap Jańa­ózende osymen ekinshi ret qoıylyp otyr. Basqasha aıtqanda, áńgime biz­diń memleketimizdiń búkil eko­no­mıkalyq saıasatyn qaıta qaraý, elimiz jıyrma jylǵa jýyq ýaqyt boıy ustanyp kele jatqan ba­ǵytty revızııalaý jóninde bolyp otyr. QMG BО́-niń 63 paıyz aksııa­sy “QazMunaıGaz” ulttyq kom­pa­nııasynyń qolynda bolǵandyqtan, kompanııada qatań memlekettik ba­qylaý ornatylǵan, demek ony na­sıonalızasııalaý týraly talaptyń ózi óreskel. Jalpy, ereýildeýshiler bul úde­risti kózge qalaı elestetedi? Arasynda qazaqstandyq zeınetaqy qorlary, tórt mıllıonnan astam artyqshylyqty aksııalary ózde­ri­ne jatatyn 30 myńǵa jýyq QMG BО́-niń burynǵy jáne qazirgi óz jumyskerleri bar aksıonerlerge aqshany qaı baǵa boıynsha qaı­tarý kerek? Ashyq rynokta satyp ala otyryp BО́-niń aksııalaryna óz aqshalaryn salǵan sheteldik ınvestorlardyń jaǵdaıy qalaı bolmaq? Eger olarǵa qundy qa­ǵazdardy keri qaıtarý týraly usy­nys jasar bolsaq, úlken sot pro­sesteri bastalyp, Qazaqstannyń tóńireginde halyqaralyq janjal burq ete túspek. Ereýilshiler mundaı jaǵdaıdan shyǵýdyń joly qandaı dep oılaıdy eken? Bul rıtorıkalyq saýal, óıt­keni olar bul týraly oılamaıdy da. Oılaýy múmkin de emes. О́ıt­keni, olar “bógdeniń daýysyna ún qosyp”, týra maǵynasynda da, aýyspaly maǵynada da aıtqanda eńbek daýlaryn ýshyqtyryp, oǵan saıası reńk berý arqyly óz dıvıdentterin alýǵa talpynyp júrgenderge erip álek. – Endi ne isteý kerek? – Biz qaıtken kúnde de syn­darly oıdyń saltanat quratyny­na, bizdiń áriptesterimiz – ón­dirisshilerdiń eńbekke aqy tóleýge tikeleı qatysy joq qııaldan talaptardan bas tartatynyna burynǵysha senimdimiz. Onyń ústine QMG BО́ basshylyǵy eńbek ujymynyń ustanymdaryn qaraýǵa jáne olarǵa qoldaý kórsetýge daı­yn ekenin áldeqashan aıǵaqtaǵan. Biz tek bizdiń kásipornymyz ál­dekimderdiń saıası oıyndary­nyń arenasyna jáne kásibı ere­ýil­shilerdiń paıda bolar ornyna aınalyp kete me degennen qaýip­tenemiz. Ahýal bulaısha órbigen jaǵdaıda QMG BО́ ǵana emes, búkil Jańaózen qalasynyń damýyna qater tónedi. Sondyqtan biz ón­diristik fılıal ujymyn jaýap­ker­shilik tanytýǵa, ahýaldy syndarly arnaǵa aýystyrýǵa, sóıtip, barlyq problemalardy kelissózder joly­men sheshýge shaqyramyz. Áńgimelesken Seıfolla ShAIYNǴAZY