Aıtýǵa tyıym salynǵan aqıqat

Beısenbi, 6 jeltoqsan 2012 7:35

HH ǵasyr Qazaq halqy úshin taýqymeti mol, qarama-qaıshylyǵy kóp, zertteýdi, zerdeleýdi qajet etetin tarıhı kezeń. Uly qazan tóńkerisiniń alasapyran quıyndary, kollektıvtendirý keziniń lańy, malynan aıyrylǵan eldiń alapat ashtyqqa ushyraýy, 37-niń qyrǵyny… odan keıingi soǵystyń… – mine, túgel termelemeı-aq bas-aıaǵy

Beısenbi, 6 jeltoqsan 2012 7:35

HH ǵasyr Qazaq halqy úshin taýqymeti mol, qarama-qaıshylyǵy kóp, zertteýdi, zerdeleýdi qajet etetin tarıhı kezeń. Uly qazan tóńkerisiniń alasapyran quıyndary, kollektıvtendirý keziniń lańy, malynan aıyrylǵan eldiń alapat ashtyqqa ushyraýy, 37-niń qyrǵyny… odan keıingi soǵystyń… – mine, túgel termelemeı-aq bas-aıaǵy

70 jyldyń ishindegi osy tragedııalardyń ózi-aq bir halyq úshin úlken náýbet, bastan ótken taýqymet ekeni anyq. Qyryq jyl qyrǵynnan beter qazaq halqynyń úshten ekisin jýsatyp salǵan alapat ashtyq tragedııasy táýelsizdik jyldary ashyq aıtylyp, jazylyp, zerttele bastady.

Kóp ýaqyt «jabýly qazan», «óte qupııa», «aıtýǵa tyıym salynǵan» bolyp kelgen bul taqyryp áli óz zertteýshilerin kútip jatyr. 1921-1922 jyldardaǵy ashtyq kezinde Keńes ókimetiniń alyp kelgen qasiretinen zardap shekken halyq sany men statıstıkalyq málimetter, sebepteri men saldarlary, ekonomıkalyq reformalardyń kemshilikteri tolyq aıtylmady. Ortalyqtyń basymshylyǵy otandyq tarıhnamada baǵasyn alatyn kez jetti.

Dál sol kezde Túrkistandaǵy ashtyq týraly aıtý múmkin bolmady. Soǵan qaramastan, shetelde júrgen M. Shoqaı keńestik totalıtarlyq júıe uıymdastyrǵan ashtyqtyń qasiretin eýropalyq merzimdi basylymda jarııa etti. Ártúrli gazet betterinde jarııalanǵan maqalalaryna kóz júgirtkende, sol kezdiń aıanyshty sýretteri kóz aldymyzǵa kelgendeı bolady.

Mustafa Shoqaı baıandaǵan 1921-1922 jylǵy ashtyq qazaq halqy úshin jańa ókimet ornaǵannan soń qyzyl qyrǵynnyń bastamasy bolatyn. Tómende M. Shoqaıdyń Parıjdegi muraǵatynda saqtalǵan, 1923-1927 jyldarda «Dnı», «Poslednıe novostı» basylymdarynda shyqqan jarııalanymdary berilip otyr. Qaıratker óz jarııalanymdarynda negizgi derek kózin keńestik merzimdi basylymdardan alatynyn jasyrmaıdy.

M.Shoqaı Túrkistandy otarlaǵan bolshevıkterge suraqty tótesinen qoıa­dy: «Bolshevık myrzalar, aıtyńyz­dar­shy, Syrdarııa oblysyndaǵy qazaqtar­dyń ashtyqqa ushyraýyna kim kináli? Túrkistanda ashtyqty uıymdastyrǵan kináliler bir ret te bolsa sottalý­shy­nyń oryndyǵyna nege otyrǵyzylǵan joq?». Bul shekaranyń arǵy jaǵynda shyryldaǵan halyqtyń janashyr uly­nyń jan aıqaıy dep bilemiz.

M. Shoqaı basynan bastap bolshevıkter Túrkistanǵa eshbir jaqsylyq jasamaıdy, bul terrordyń basy dedi. Rasynda da, bul jyldar uzaqqa sozylǵan halyq qasiretiniń bastamasy boldy.

Túrkistandaǵy ashtyq jáne bolshevıkterdiń ashtyq saıasaty

О́tken jyldyń jaz aıynyń basynda Túrkistannan Ferǵana oblysyndaǵy ash­­­tyq týraly sybystar jete bastady. Bul málimetterdiń qanshalyqty shyn­dyq­qa janasatyndyǵyn bilý óte qıyn is boldy. Keńes ókimeti Ferǵanada ashtyq­tyń oryn alǵany týraly lám demedi. Reseıdegi ashtyqqa ushyraǵandarǵa shet­el­dik kómekter, tipti jeke adamdar ji­bergen posylkalardy qabyldaý Orynbormen shekteldi. Budan Túrkistannyń jaǵdaıy salystyrmaly túrde anaǵur­lym jaqsy, ashtyq bolsa da egindi jınap alǵanda tolyǵymen joıylǵan degen uıǵarym jasaýǵa bolady.

Biraq shyn máninde jaǵdaı óte aýyr bolyp shyqty. Tashkentten kelgen gazetter (1922 jyldyń maýsym-jeltoqsan aı­laryndaǵy tolyq emes toptamasy) men hattarda (sońǵy datasy 1923 jyl­dyń 3 aqpany) 1918 jylǵy alapat ash­tyqty eske túsiretin ashtyqtyń úreıli kórinisi baıqalady. Tipti keńestik Más­keý óziniń únsizdigin buzyp, Ferǵana­da­ǵy ashtyq týraly birneshe aıǵaqtardy «Ekonomıcheskaıa jızn» betterinde aı­tý­ǵa májbúr boldy.

Túrkistan bolshevıkteriniń «Qyzyl Baıraq» («Krasnoe Znamıa») memlekettik organy 1922 jylǵy 29 maýsymdaǵy nó­mirinde Qoqan ýeziniń birneshe bolysy­nyń asharshylyqqa ushyraǵan turǵyn­da­ry basqa ýezderge kóshkeni týraly ha­bar­laǵan, al 1922 jylǵy 6 shildedegi nómirinde Qoqan ýezinen basqa Ferǵana oblysynyń Andıjan, Namanǵan jáne Osh ýezderin «alapat ashtyq» jaılaǵany týraly aıtylady. Gazette «asharshy­lyq­qa ushyraǵandar arasynda epıde­mıo­logııalyq aýrýlar kúsheıýde, al dá­rigerlik kómek joq» degen joldar bar.

Sonymen qatar, hattar Ferǵanada 1921 jyly da ashtyq bolǵan, biraq ol jóninde «Reseıdiń ashtyq jaılaǵan gýbernııalarynan orys sharýalaryn Túr­ki­s­tanǵa qonys aýdarýǵa kedergi jasamaý úshin jazýǵa tyıym salynǵan» dep tolyqtyrady.

Tashkenttiń «Túrkistan» gazetiniń (1922 jyldyń 13 qyrkúıeginen bastap «Qyzyl Baıraqtyń» ornyna shyǵady) 1922 jylǵy 16 jeltoqsandaǵy nómirin­de keltirilgen qysqasha sıfrlar deregi 1921 jylǵy Ferǵanadaǵy bolshevıkter jasyrǵan alapat ashtyqtyń sumdyq kórinisi. «Túrkistan» deregi – oblystyń «basqa aýdandarymen salystyrǵanda az-kem zııan shekken» bir ǵana Namanǵan ýezine qatysty. Bul sıfrlar mynadaı: ýezdiń halqy 1920 jyly 230 880 adam (1914 jyly – 303 790 adam) bolady, al 1922 jyly barlyǵy 190 675 ǵana adam esepteldi. Budan shyǵatyn qorytyndy 1921 jyly halyq 40 205 adamǵa azaı­ǵa­­­­­ny aıqyndalady.

Astyqsyz ashyqqan halyq maldardy jappaı soıýdyń saldarynan 1920 jyly Namanǵan ýezinde 31 574 bas jylqy men ógiz (1914 jyly – 86 866 bas), al 1922 jyly 26 177 bas qalǵan. 1921 jylǵy shyǵyn 5397 basty quraıdy.

1922 jylǵy ashtyqtyń nátıjesi jóninde derek áli joq. Biraq Túrkistan keńesiniń HI seziniń (1922 jylǵy jel­toqsan) esebi jáne Túrkistan kompar­tııa­synyń VII konferensııasyndaǵy Túr­ki­­­­stan OAK múshesi Rýdzýtaktyń baıandamasy boıynsha (Reseımen salystyr­­ǵan­da Túrkistandaǵy jalpy jaǵdaı 10 esege nashar) Ferǵana oblysynda uzaqqa so­zylǵan qazirgi ashtyqtyń aqyrynyń sumdyq bolatynyn baıqaýǵa bolady.

Asharshylyqqa ushyraǵan musylman halqyna eshqandaı kómek joq.

«Ashyqqandarǵa birneshe ınternattar men ashanalar ashyldy. Biraq olar ashyqqandar tamaqtanýdan qashatyndaı etip uıymdastyrylǵan. Qashpaǵandar (sirá, keńestik ashanalarǵa baratyndar bolar! – M.Sh.) ólýde» dep habarlaıdy «Túrkistan» sol nómirinde».

«Medısınalyq kómek joq dep aı­tý­ǵa bolady. Qyshlaqtarda (aýyldarda) em­ha­­­­­nalar joq. Sondyqtan aýrýlar úshin bir ǵana jol – bul ólim» dep jazady gazet.

Qyrylyp bitýge aınalǵan Ferǵana­dan normadan tys 105% kóleminde zattaı salyq (1922 jyldyń jeltoqsa­nyn­­­­­da) jınaǵan. «Ferǵanada salyq jınaý 120%-ǵa jetedi degen úmit bar» (Túrki­­­­­­­stan Halyq komıssarlar keńesiniń tór­­aǵasy joldas Paskýskııdiń Túrkistan keńesiniń HI sezindegi baıandamasynan).

Ashyqqandarǵa kómek kórsetý jónin­­­degi jańa ǵana kelip túsken «Túrkis­tan­nyń» resmı habarlamasy osynshama kólemde jınalǵan salyqtyń qyrylyp jatqan musylman halqynyń ómirin saq­taýǵa jumsalady dep aıtýǵa negiz bolmaıdy. Bul salyqtyń «ekonomıkalyq paıdasyn» uǵý úshin, «Qyzyl Baıraq­tyń» (1922 jylǵy 6 shildedegi nómi­rinde) habarlaǵanyndaı «Ferǵana oblysynda egis naýqany 1922 jyly 50%-ǵa ǵana oryndalǵanyn» eskerý qajet.

«Bizde Keńes ókimetiniń salyq talaptaryn qanaǵattandyrý úshin astyq jetpeı qaldy, sondyqtan jastyq, kórpe, artyq ydystardy jáne maldyń qalǵa­nyn satýǵa týra keldi», – dep jazady maǵan Andıjannan (1923 jyldyń qań­tarynda).

Asharshylyqqa ushyraǵan musylman turǵyndaryna qatysty Keńes ókimetiniń sumdyq salyq salý talaptary (egis baǵ­darlamasy 50%-ǵa ǵana oryndalǵanda 120% salyq jınaýy) Túrkistandaǵy bol­­shevıkterdiń «ashtyq saıasaty­nda­ǵy» sol bir salyq epızodyn eriksiz eske salady.

Tashkentte 1919 jyly 12 aqpanda Túr­kistan respýblıkasynyń Joǵarǵy Revolıýsııalyq Keńesi men Ortalyq at­qarý komıtetiniń birlesken májilisi boldy. Onda aıryqsha «ashtyqpen kúres jónindegi komıssııanyń» tóraǵasy T. Rys­qulov (qyrǵyz-bolshevık, qazir Túr­ki­stan Halyq komıssarlar keńesiniń tór­aǵasy) «ashtyqqa ushyraǵan musyl­man turǵyndarynyń jaǵdaıy týraly» baıandama jasady. Rysqulov (Túrkistan bolshevıkteriniń organy «Nasha gaze­ta­nyń» № 31 sanynda jarııalanǵan esep­­ten alyp otyrmyn. –M.Sh.): «ashar­shy­lyqqa ushyraǵandardyń tirkeýge alyn­ǵany bir mıllıon, al tirkelmegeni budan da kóp. Sonymen ólkeniń búkil hal­qynyń jartysy asharshylyqqa ushy­raǵan dep oılaýǵa bolady» deıdi. Rys­qulov joldas ashtyqpen kúres isine jáne komıssııalardyń is-sharalaryna Tash­kentti qosa alǵandaǵy keńes depý­tattarynyń jergilikti atqarýshy komı­tetteri tarapynan nemquraılylyqty atap kórsetti, ólkede ultyna qaramastan dáýletti taptarǵa belgilengen tártipte otbasynyń jyldyq qajettiliginen ar­tyq mólsherine jappaı salyq salý týraly dekret shyǵarýdy, ashyqqandar qo­ry­na: azyq-túlikpen, kıimmen, taýarlarmen jáne basqa da zattarmen qamtamasyz etý­di usyndy. Tóraǵalyq etýshi joldas Kazakov salymǵa úzildi-kesildi qarsyly­ǵyn, buny qýǵyn dep qaraıtynyn, artyq jaý tappas úshin qazir ony engizý múmkin emestigin aıtty.

Joǵarǵy Revolıýsııalyq Keńes pen Ortalyq atqarý komıtetti Kazakov jol­­daspen kelisti: salyq jobasy qa­byl­dan­­­bady, ashyqqandardyń isi keńester­diń at­qa­rýshy komıtetterine (ıaǵnı, osy iske nem­quraılylyqpen qaraǵandarǵa) berildi.

Bul «ashtyq saıasatynyń» nátıjesi 1.114.000 ólgenderdiń (musylman) jan­túr­shigerlik sıfrynda kórsetildi.

Sol dáýirdegi Túrkistandyq keńes bıligine Máskeý de narazy boldy. Ony dáýletti taptyń múddelerin qorǵaıtyn «ólermen otarshyldar» bıligi dep atady. Sodan beri Túrkistandy naǵyz pro­le­tarlyq Keńes ókimeti basqaryp keledi, ol kedeılerdi de aıamaıdy, shetel múd­desi úshin (astyq túrinde jınalǵan sa­lyq shetelge jiberiledi) kópshik-kórpe­le­rin, ydys­taryn satýǵa májbúrlep otyr.

Búgingi bılikke onyń óz ataýyn – bol­shevıktik keńes bıligi degendi qýa­na-qýana qaldyramyz. Biraq budan túr­kistandyq musylmandarǵa jeńildik joq: dáýlettiler múddelerin qorǵaýshy «óler­men otarshyldar» rejıminde de, kedeı­lerdiń kópshik-kórpelerin jáne ydystaryn tartyp alatyn patenttelgen bolshevıkter rejıminde de olar birdeı ólýde…

Berlın. 22 naýryz 1923 jyl

«Dnı» gazeti, № 120

Túrkistannyń ashy shyndyǵy

Tastar sóıleı bastady… Túrkistan­daǵy aýyr jaǵdaı týraly bizder álde­qashan jazǵanbyz, endi Túrkistan Or­talyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy Hıdyr-Alıev sııaqty resmı tulǵa muny rastaıdy. Onyń 1 qarashada VSIK-tiń úshinshi sessııasyndaǵy baıandamasy qor­qynysh uıalatady. Túrkistanda quldy­raǵan sharýashylyq jáne ashtyq. Ashtyq Ferǵanada erekshe qatty seziledi, 1915 jyly 886 myń gektar egilgen bolsa, bıylǵy jyly 270 myń ǵana egildi. Ferǵanada 280 000 adam eginsiz qaldy. Keńes qyzmetshilerin 95 000-nan 16 000 adamǵa deıin qysqartty. Jergilikti qar­jyǵa berilgen 3000 emdik orynnyń bi­reýi de jumys istemeıdi. Mektep jasyn­daǵy 700 000 jergilikti balalardyń Túr­­­kistan boıynsha mektepterde 31 000, ıaǵnı jıyrmadan bir bóligi ǵana oqıdy.

Hıdyr-Alıev kómek kórsetýdi surady.

1923 jyl 9 qarasha

«Dnı» gazeti, № 312

Ashtyq

Aqmoladan úreıli habarlar kelýde: búkil ýezdi ashtyq jaılaǵan, – dep jazady Túrkistannan. Ashtyqqa ushyra­ǵan­dar­dyń sany, onyń kópshiligi qazaqtar, 30-40 myńǵa jetip jyǵylady. Tamaq iz­degen myńdaǵan adamdar týǵan jerlerin tastap, jan-jaqqa bosyp ketti. Balasyz ata-analar, ata-anasyz balalar… Budan ári: «О́zderiniń qylmystyq árekette­ri­men asharshylyq óktemdigine jol bergen memlekettik bılikten ne kútýge bolady?»

Shyndyǵynda, qazaq jerindegi jáne sonyń ishinde Aqmola oblysyndaǵy jaǵ­daıdy biletinder úshin, 1921 jyldan beri, bul ashtyq kezdeısoq emes. 1921 jyly oblys ishki Reseıden aǵylǵan ash bosqyndarmen toldy. Oǵan qosa egin shyqpaı qaldy. Ashtyqtyń sheginde tur­ǵan qazaq halqyna Keńes ókimetiniń qa­laı qaraǵanyn Azyq-túlik halyq komıs­sarıatynyń (qazaqtardan) salyq retin­de shoshqa talap etkeninen kórýge bolady. Bıliktiń jandaıshaptary shoshqa­nyń ornyna qoı, eshkilerdi ala bastady… Salyqty jınap aldy. Ile-shala 1922 jyly ashtyq bastaldy. «Bostan­dyq týy» men «Qazaq tili» gazetteri sol kezde ashtyqqa ushyraǵandardyń sany 445-450 myń ekendigin anyqtady. Osy gazetter derekterine súıensek, memle­ket­­­tik kómek joǵaryda keltirilgen san­nyń nebári 6 myń adamdy ǵana qamtyǵan.

1922 jyldyń naýryzynda qazaqtyń belgili qoǵam qaıratkerleri ortalyq Ke­ńes ókimetine «Kómek komıtetin» qurýǵa ruqsat suraıdy. О́tinish qabyldanbady, sondyqtan olar ashyqqandarǵa kómekti uıymdastyrý jónindegi keńestik komıssııalarmen yntymaqtasty. Solardyń ar­qasynda ǵana kómek kórsetý uıym­dary ornyqty. Al «Qazaq» Keńes ókimetiniń qyzmeti ashtyq jaılaǵan aýdandarǵa «qazaq halqynyń ómirin, salt-dástúrin jáne tilin zerdeleý… úshin qyzyl ke­rýen» jiberýmen shekteldi («Eńbekshil qazaq» gazeti, 1922 jyl № 23).

1923 jyly Aqmola oblysynda taǵy da qýańshylyq. Álsiz jáne onsyz da ótken jyldan eginsiz, ashtyqtan ábden tıtyqtaǵan sharýashylyqqa aýyr salyq­tar aralasty.

1924 jyly egin naýqanyn qamtama­syz etip, tuqymmen, azyq-túlikpen jáne qural-saımandarmen qoldaý kórsetýdiń ornyna… Bul jyly da (1924) egin jarym-jartylaı sebildi jáne ashtyq…

Qazirgi qazaq Keńes ókimeti kómek uıymdastyrýǵa qajetti ýaqytty Berlınde keńestik syrtqy saýdadaǵy timis­kiniń aqyryn talqylaýmen ketirdi… Sonan soń «lenındik saılaý» kelip jetti… Sonan soń syrdarııalyq jáne jetisýlyq qazaqtardy Qazaq respýblıkasyna birik­tirý týraly joba jáne osy álemdik ma­ńyzdy máselege qatysty komıssarlyq oryndardy bólý… Odan ári aǵylshyn jumysshy úkimetiniń saıasatyn talqy­laý­men aınalysý kerek boldy: orys halqynyń jaǵdaıyn jeńildetýge qara­jat izdestirý… Jáne qazaq Keńes ókime­tinen jedel jaýap kútetin álemdik saıa­sattyń aǵymdaǵy basqa da ondaǵan máseleleri. Ashtyq týraly oılanýǵa murshasy bolmady.

Ashtyqqa ushyraǵandar dalada jem­tik­pen, mysyqpen, ıtpen korektenip ke­zip júr. Keńes ókimeti ashyqqandarǵa qa­jetti mólsherde kómek kórsetetin jaǵ­daı­da bolmasa da, Reseıge astyq jiberý­men aınalysýda…

1924 jyl 5 shilde

«Dnı» gazeti, № 503

Túrkistanǵa ashtyq qaýpi tónip tur

Túrkistannan úreıli málimetter kelýde: «elge ashtyq qaýpi tónip tur. Keńes gazetteri ıtalıandyq anarhıster Sakko men Vansettı isterimen, qytaı oqıǵa­lary jáne Úndidegi ash balalardy sa­naý­men aınalysýda, arakidik Túrkistan musylmandaryna tónip kele jatqan qaýip týraly habarlaıdy. Bolshevık ekonomısteri muqııat túrde aldaǵy ýa­qyt­taǵy álemdegi astyq túsimin, mal azyǵyn esepteıdi; Keńester Odaǵynda besjyldyqtaǵy maqta men astyq ónimi­niń eń naqty sıfrlaryn beredi; bes jylǵa aldyn ala qaǵaz smetalar ǵana jasalmaıdy, aýqymdy shtaty bar mekemeler qurylýda; bes jylǵa sharýa­shy­lyqtyń barlyq túri boıynsha Reseıden mamandar shaqyrady… О́zbek, qazaq, túrkimen kommýnısteri «keńes sharýa­shy­lyǵynyń besjyldyq sońyndaǵy jetistikteri» dep qol qoıady.

Jáne bul el ashtyqtyń sheginde turǵan ýaqyt…

Túrkistandyq gazetterdi muqııat qarap otyramyn. Onda bári jaqsy. Sý jetkilikti, astyq ta jetkilikti sebilgen; egin de jaqsy shyǵýǵa tıis; Reseıden astyq ta jetkizilýde.

Bolshevıkter bıyl Túrkistanda berekeli jyl bolady dep jazdy. Kenet, aspannan jaı túskendeı, Túrkistannyń árbir túkpirinen qurǵaqshylyq, sýdyń jetispeýi, Reseıden astyq jetkizý jaǵdaıynyń jetkiliksizdigi, tipti ashtyq týraly málimetter qardaı borady.

Mine, Túrkistan gazetterinen birne­she maqalalar.

Tashkenttiń «Pravda Vostoka» gazeti 14 tamyzda «О́zbekstanda astyqtyń» shyq­paı qalǵany týraly habarlaıdy. Osy gazettiń málimeti boıynsha О́zbek­standa qýańshylyqtan jáne sý tapshy­lyǵynan 109,935 desıatına egistik zardap shekken…

Aǵymdaǵy jyldyń jalpy túsimi burynǵy jyldarmen salystyrǵanda 30-40%-ǵa tómen, – dep jazady gazet. Aǵym­daǵy jyly astyqtyń shyqpaı qa­lýy egin jınaı almaı qalǵan 1925 jyldan da asyp tur.

1925 jyly О́zbekstan men Qazaq­stan­nyń bir bóligi ashtyqqa ushyraǵan.

Tashkent gazeti, astyqtyń shyqpaı qalýy saldarynan Samarqand okrýginde – 7,708 sharýashylyqqa, Zerafshan okrý­ginde – 9,925 sharýashylyqqa, Hodjent okrýgi boıynsha – 152 sharýashylyqqa jedel kómek qajet, – dep óz anyq­tamasyn jalǵastyrady.

Sýhandarııa jáne Qashqandarııa ok­rýg­­teri boıynsha kómekti qajet etetin sharýa­shylyqtardyń sany kórsetil­me­gen…

Bul – О́zbekstanǵa qatysty málimet­ter.

Túrkistanda shyn máninde ashtyq bas­­­taldy.

Sol Tashkent gazetinde (basqa nómi­rinde) Tashkent aýdanyndaǵy ashtyq jáne ashtyqqa ushyraǵan túrkimen tur­ǵyndaryna astyq berile bastaǵany týraly habarlaıdy…

«Eńbekshil qazaq» gazeti Syrdarııa gýbernııasyna jedel túrde bes mıllı­on­ǵa jýyq put astyq qajet, – dep jazady…

Týrkmenııadan «Mýrgabe ózenindegi jaǵdaı áli de qanaǵattanarlyqsyz kúıde qalýda. Sýdyń azdyǵy sonshalyq, maqta­ny eki-aq ret sýarýǵa ǵana jetýi múmkin».

Osy qysqa ǵana habarlamadan Mýrgab aýdanynda egistikti sýarýǵa sýdyń múldem bolmaıtynyn uǵýǵa bolady.

Al myna «Pravda Vostoka» gazetiniń (11 tamyzdaǵy) málimeti astyq daıyn­daý­ǵa qatysty.

«Astyq daıyndaý nashar júrýde. Maý­sym boıy 844 myń put bıdaı, arpa – 638 myń put daıyndalǵan, bul josparǵa shaqqanda 17, 97 jáne 74, 12… bolady».

Osy úzdik-sozdyq derekterden Túr­kis­tanǵa tóngen ashtyqtyń qaýpi anyq…

Túrkistandaǵy ashtyq Keńes ókime­ti­niń kóleńkesi sııaqty. Bılik basyna bolshevıkter kelgen sátten Túrkis­tan­nyń basynan ashtyq ketpeı qoıdy.

«Ienı Túrkistannyń» ótken sanynda men Keńes ókimetiniń «ashtyq saıasaty» týraly jazdym. Qazir men bolshevık­terdiń bizdiń eldi kúni buryn ashtyqta ómir súrýge májbúr etetin, Túrkistandy máskeýlik ókimet pen onyń tyńshy­la­rynyń qaıyr-sadaqasyna táýeldi etetin saıasaty, Túrkistandaǵy ekonomıkalyq saıasaty týraly birer sóz aıtqym keledi.

Túrkistandaǵy keńestik ekonomıka­lyq saıasat maqta sharýashylyǵyn keńi­nen damytýǵa negizdelgen bolýy múmkin. Mine osy jylǵy birneshe sıfr. «Qyzyl О́zbekstannyń» (1927 jyl 28 maýsym) deregi boıynsha bıylǵy jyldyń 10 maý­symynda О́zbekstanda 544, 043 desıatına, Túrkimenstanda – 89,091 desıatına tirkelgen. Osylaısha, Túrkistannyń eki maqta sharýashylyǵymen aınalysatyn aýdanynda nebári 633,134 desıatına maqta sebilgen. Osyǵan Qyrǵyzstan men Qazaqstannyń maqta egetin aýdandaryn qosyńyz, sonda Siz keńes bıligi kezinde maqta sebý qanshalyqty tym úlken mólsherge jetkizilgenin kóresiz. Túrki­­standaǵy halyq sharýashylyǵynyń bas­qa salasyn, mysaly, búkil Túrkistan sharýashylyǵynyń eń basty túriniń birin quraıtyn mal sharýashylyǵy áske­rı normaǵa deıingi 70%-ǵa ǵana jetkenin eskersek, onda maqta sharýashylyǵyn osylaısha damytýdaǵy olqylyq birden kózge túsedi. Túrkistandy tiriltetin jer sýarý júıesi, keńes derekteri boıynsha, áskerı normanyń shamamen 80%-yn jýyqtaǵan.

Osyndaı jaǵdaıdaǵy Orta Azııadaǵy maqta sharýashylyǵy óndirisiniń qazirgi jaı-kúıi – naǵyz ashtyqtyń qaýpin bildiredi.

Keńes ókimetiniń Reseıden astyq jetkizý jónindegi ózderiniń mindetterin talapqa saı oryndamaýy jaǵdaıdy odan ári ýshyqtyryp otyr.

Keńes bıligi ótken jyly jaı ǵana gazettiń (4 myń rýblge jýyq) aqshasyn jep qoıǵany úshin bir tatardy atyp tas­tady. Keńes ókimeti keńestik tártipten sál aýytqyǵan adamdardy óte qatań túrde jazalaıdy. Biraq Túrkistandaǵy ashtyqty uıymdastyrǵan aıyptylar­dyń jaýapqa tartylǵany jóninde birde-bir oqıǵa bolǵan joq. Kerisinshe ash­tyqtyń odan ári órshýine yqpal jasaǵan adamdar (Tobolın, Kazakov) nemese tipten ashtyqty ádeıi uıymdastyrýǵa qatysqandar (Paskýskıı) el aldyndaǵy qylmysy úshin jazalanýdyń ornyna qyzmeti boıynsha kóterildi.

Qylmystyń jazasyzdyǵy jańa qyl­mysqa aparyp soǵady.

Keńes ókimetiniń maqta saıasatyna ke­letin bolsaq, eldi asyraıtyn astyq jet­kilikti nemese ony ýaqytynda jet­ki­zý múm­kindigine senimdi bolǵan jaǵdaıda ǵana maqta Túrkistan úshin paıdaly bolady.

Astyq Túrkistannyń ózinde jetki­likti mólsherde joq jáne astyq egiletin jerdi maqta egýge májbúrlep jatqanda, onyń bolýy múmkin de emes.

Májbúrlep maqta ekkizýdiń aıǵaǵy jetkilikti.

Ferǵana dıqandary bıdaılarynyń sýsyz qalǵandaryna shaǵymdanady, se­bebi sý maqta sýarýǵa kúshpen áketiledi.

Bolshevıkterdiń maqta organdary dı­qandarmen jasasqan kelisim-shartta­ryn­da maqta egilgen dala dándi daqyl­dar­dan (aryq aǵysy boıynsha) tómen orna­las­qan bolsa da sý birinshi kezekte maqta egilgen dalaǵa beriledi dep aıtylǵan.

«Eńbekshi qazaq» gazeti, eger de jer o basta maqta egýge arnalǵan bolsa, sol maqta egilmegen árbir desıatına jer úshin maqta komıteti 3 rýblden aıyp­pul salatynyn habarlaıdy…

Osy jyldyń jazynda Máskeýde bol­ǵan maqtashylar keńesi astyq daqyl­da­ry esebinen maqta sebetin aýmaqty ulǵaı­tý qajet dep uıǵardy.

Keńes ókimetiniń osy saıasatyn dú­nıe­júzilik sosıalıstik tártip jolyn­daǵy kúresine О́zbekstannyń qatysý nyshany dep túsindirgen ózbek kommýnısi Kamıld­jan («Ienı Týrkestan» gazeti­niń al­dyńǵy nómirin qarańyz) sııaqty máskeý­lik bolshevıkterdiń quly bolý kerek.

Kamıldjannyń faktiler tilindegi revolıýsııalyq sózderine qarasań, más­keýlik josparlar úshin ózbekter jáne basqa túrkistandyq túrikter ashtyq ólimmen qyrylýy kerek sııaqty.

Biz maqta óndirisine qarsy emespiz. Biraq biz onyń tıimdi damýyn qalaımyz. Maqta Túrkistandy orystardan ákeline­tin astyǵyna táýeldi qylmaýy kerek. Bizdiń uǵymymyzda Túrkistan sharýa­shy­lyǵynyń basty mindeti ózin ózi as­tyǵymen qamtamasyz etý bolyp tabylady. Biz Túrkistandy máskeýlik josparlar úshin qurban etkimiz kelmeıdi. Biz Túrkistandy basynan bastap saıası, eko­nomıkalyq táýelsiz etip qurýdy qalaı­myz. Túrkistandy basqa álemnen bólip-jarýdan aýlaqpyz. Joq. Ol bárinen buryn óziniń baılyǵyna toıynǵan ıesi sııaqty toq, sonymen qatar, basqa eldermen ár sala boıynsha teń ekonomıkalyq qatynasta bolýy kerek.

Sondyqtan da biz qazirgi oıǵa syımaıtyn shamadan tys maqta egýdi da­mytýdyń ornyna astyq egisin ulǵaıtýdy qalaımyz.

Máskeýdiń qazirgi basshylary da Túrkistandaǵy maqta óndirisi qalypsyz jolmen júrip jatqanyn, onyń túrki­­stan­dyq turǵyndardy orys astyǵyna táýeldi etýi ómirlik múddelerine sonsha­lyqty zııan ekenin ózderi aıtyp otyr. Bolshevık ekonomıst myrzalar memle­kettik bıliktiń róli qoldaryna tıgen soń túrkistandyq dıqandardy sol baıaǵy qanaý saıasatyna alyp keldi. Olar Túrkistandy, ózbek kommýnısi Kamıld­jan rastaǵanyndaı, qyzyl Máskeýdiń otaryna aınaldyrdy («Ienı Týrke­stan» gazetiniń №2-3 qarańyz). Eń soraqysy sol máskeýlik ókimet ózderiniń májbúrleıtin maqta saıasatymen túrki­stan­dyqtardyń taǵdyryn óz qolda­rynda ustap otyr.

О́tken jyldar buny naqty dálel­deıdi.

Qazirgi Túrkistannyń basyna tóngen ashtyq – sonyń dáleli.

Túrkistandyqtar máskeýlik bılikten azat bolyp, óz eliniń tolyq ıesi bolǵan soń ǵana toq bolady.

Túrkistannyń táýelsizdigi úshin kúres – ol óz nanyń úshin kúresý, ol osy baı eldiń sharýashylyǵynyń tıimdi damýy úshin kúresý degen sóz.

Eń birinshi nan. Sosyn baryp maqta.

Buǵan biz eldi, túrkistandyqtar, óz­de­rimiz basqarǵan kezde ǵana qolymyz jetedi.

Olaı bolmaǵan jaǵdaıda, biz «más­keýlik ashtyqtan» eshqashanda shyǵa almaımyz.

 [1927 jyl]

Mustafa Shoqaıdyń shetel basylymdarynda

ár kezeńderde jaryq kórgen maqa­lalar

toptamasyn qazaq­shaǵa aýdaryp,

usynǵan Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi

Aqparat jáne muraǵat komıtetiniń muraǵat­­tar

men qujattama basqarmasynyń bas­tyǵy

Ǵazıza ISAHAN.