Ala taqtada alaman aıqas

Beısenbi, 5 shilde 2012 7:41

Astanada tuńǵysh ret jedel shahmattan (rapıd) jáne blıs boıynsha álem chempıonattary ótýde

Qurmetti dostar!

Serpindi damyp kele jatqan Astana qalasynda ótip jat­qan jedel shahmat pen blıs boıynsha álem chem­­­pıo­natynyń barlyq qaty­sýshy­laryn, uıymdastyrýshylary men qonaq­ta­ryn Halyqaralyq shahmat federa­sııa­sy (FIDE) atynan shyn júrekten quttyqtaımyn!

Osy múmkindikti paıdalana otyryp, Astananyń barlyq tur­ǵyn­da­­­ry men qo­­­naqtaryn qala kúnimen quttyqtaımyn!

Bul týrnırdiń ótkizilýi qala kúnine oraılasty­ryl­ǵa­ny­na qýanyshtymyn. Astana shahmat tarıhyna jedel shahmat boıynsha tuńǵysh álem chempıonaty ótkizilgen qala retinde kiredi. FIDE-niń osy jyldyń shilde aıynan bastap rapıd jáne blıs boıynsha kórsetkishterdi jarııalaı bastaýy chempıonatqa úlken qyzyǵýshylyq týdyratyny anyq.

Astanada shahmat áleminiń bar zııaly qaýymy: álemdik kórsetkishtiń kóshbasshysy Magnýs Karlsen (Norvegııa), álem­niń eks-chempıony Veselın Topalov (Bolgarııa), álem­niń vıse-chempıony Borıs Gelfand (Izraıl), álem kýbo­gynyń jeńimpazy Petr Svıdler (Reseı), Ázerbaıjan, Ýkraına, Reseı jáne Moldova quramalarynyń kóshbasshylary – Teımýr Radjabov, Shahrııar Mamedıarov, Vasılıı Ivanchýk, Sergeı Karıakın, Aleksandr Grıshýk, Aleksandr Morozevıch, Vıorel Bologan, sondaı-aq biliktilik týrnırleriniń úsh jeńimpazy qatysýda.

Sondaı-aq, týrnırge tanymal qazaqstandyq shahmatshylar Murtas Qajyǵalıev jáne Ánýar Esmaǵambetov (jedel shahmat), Pavel Kosýr men Rınat Jumabaev (blıs) baq synasýda.

Qazaqstan Respýblıkasynyń basshylyǵyna, Nur­sul­tan Ábishuly Nazarbaevtyń jeke ózine, Úkimetke, uıymdasty­rý­shy­lyq komıtetke, Áset О́rentaıuly Isekeshev bastaǵan Qazaq­stan Respýblıkasynyń Shahmat federasııasyna, qoldaý­shylarǵa, BAQ ókilderine, sondaı-aq osy týrnırdiń joǵary deńgeıde ótýine jáne uıymdastyrýǵa úles qosqan barlyq azamattarǵa alǵysymdy bildiremin!

Barshańyzǵa sáttilik, densaýlyq tileımin, eń myqtysy jeńsin! Gens una sumus! – Biz bir otbasymyz!

Kırsan ILIýMJINOV, Halyqaralyq shahmat  federasııasynyń prezıdenti (FIDE).

Qadirli dostar!

Astanada jedel shahmat pen blıs boıynsha ótip jatqan álem chempıonatyna qatysýshylarǵa, match qo­naq­tary men barlyq áýesqoılarǵa Qa­zaq­­­stan Respýblıkasy Shahmat fede­rasııasynyń atynan jáne jeke ózim­niń atymnan qosh kelipsizder deımin! Qazaqstan FIDE Halyqaralyq shahmat federasııasymen birlesip jáne álemdik grossmeısterlerdiń qatysý­y­men osymen ekinshi ret osyndaı joǵary deńgeıdegi shahmat týrnırin ótkizýde. Bul sharanyń basty ereksheligi sol, shahmat tarıhynda tuńǵysh ret jedel shahmattan chempıonat ótýde. Bul shara, sózsiz, shahmat tarıhynda qalady.

Osynaý shahmat merekesin uıymdastyryp otyrǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Shahmat federasııasyna, FIDE Halyqaralyq shahmat federasııasy men uıymdy 17 jyl boıy basqaryp kele jatqan onyń prezıdenti Kırsan Ilıýmjınovqa, sondaı-aq bas demeýshi – «Sat&Company» kompanııasyna shyn júrekten alǵysymdy bildiremin.

Jarysqa qatysýshylarǵa – sáttilik, al jankúıerlerge – tartysty oıyndar tileımin!

Áset ISEKEShEV,

Qazaqstan Respýblıkasy  Shahmat federasııasynyń prezıdenti.

Maqtanatyn tustarymyz jeterlik

Elimizdegi shahmat qozǵalysy res­pýblıkanyń alǵashqy birinshi­li­gi­nen, basqasha aıtsaq, sol kez­degi res­mı ataýy Búkilqazaq­stan­dyq shah­­­­mat týrnırinen keıin Aı­maq­tyq shahmat-doıby týrnıri dep aýys­tyrylǵan jarystan bastalady. Ol týrnır 1934 jyldyń 26 naýryzy men 4 sáýiri aralyǵynda Almaty qalasynda ótken bolatyn. Sonaý Keńester Odaǵy kezinde de Qazaq­stan shahmatshylary úlken jeńis­terge qol jetkizgen. Mysal­ǵa, Mýhın men Lebovıch oqýshylar arasynda KSRO chempıondary atanǵan.

Táýelsizdik jyldarynda Qazaq­standa shahmat qarqyndy damýǵa bet aldy. 1993 jyly erler qura­ma­sy Azııa chempıony atansa, 1999 jyly ekinshi orynǵa qol jetkizdi. 1997 jyly ulttyq komanda Azııa­daǵy eń úzdik atanyp, Shveısarııada ótken komandalyq álem chempıonatyna joldama aldy, sol arqyly álemdegi eń úzdik komandalardyń ondyǵynan tabyldy. Al jastar quramasy 1997 jyly Argentınada ótken álem chempıonatynda myqty komandalardyń biri bolyp sanal­ǵan Reseı shahmat­shylarynyń aldyn orap, kúmis júl­deni ıelendi. Pavlodar qala­sy­nyń quramasy bolsa, qalalar arasynda ótken Azııa chempıonatynda úsh ret je­ńimpaz atandy (1998, 2000 jáne 2008 jyldary).

Sońǵy Dúnıejúzilik shahmat olım­pıadasynda (Hanty-Mansıısk, 2010 j., 140-tan astam komanda qa­tys­qan) Qazaqstan Res­­­pýblıkasy­nyń qyzdar quramasy 29-shy oryndy, erler quramasy 27-shi oryndy ıelendi, bul sońǵy 20 jyldaǵy eń jaqsy kórsetkish bolyp tabylady.

Shahmatshylarymyzdyń jeke sa­nattaǵy jetistikteri de álem boıynsha oń baǵaǵa ıe. Osy rette, jas shah­matshylardyń álem jáne Azııa chem­­­pıonattaryndaǵy jeńis­teri qomaq­ty. Bul jattyqty­rý­shy­lar mekte­bi­niń jaqsy dárejede eke­nin jáne qa­zaq jeri jas ta­lant­tarǵa baı ekenin kórsetedi. Borıs Avrýh (Qaraǵandy) 12 jasqa deı­in­gi balalar arasyn­da­ǵy álem chempıo­natynda altyn me­­dalǵa ıe bolsa, Dármen Sádýaqasov (Astana) 20 jasqa deıingi jastar arasyndaǵy álem chempıonatynda altynnan alqa taqty. Jansaıa Ábdi­málik (Almaty) 8, 10 jáne 14 jasqa deıingi qyz balalar ara­syn­­­­da álem­niń tórt dúrkin chempıony atansa, Bıbisara Asaýbaeva (As­ta­na) 8 jas­­­­qa deıingi qyzdar arasynda álem­niń qazirgi chempıony bolyp otyr.

Brazılııada ótken álemniń soń­ǵy chempıonatynda elimizdiń balalar quramasy medal sany boıynsha álem moıyndaǵan komandalardy shań qaptyra otyryp, jalpy­ko­mandalyq esepte ekinshi orynǵa ıe boldy. Bıbisara Asaýbaeva 8 jasqa deıingi qyzdar arasynda álem chempıony atansa, Jansaıa Áb­dimálik 14 jasqa deıingi qyz­dar­dyń barlyǵyn jeńip shyqty. Álibek Egembergenov (Oral) 16 jasqa deıingi jasóspirimder arasynda qola medalǵa ıe boldy.

Eresekter quramasyndaǵy jas­tarymyz da halyqaralyq arenada úlken jeńisterge qol jetkizip júr. Murtas Qajyǵalıev Azııa oıynda­rynyń qazirgi chempıony, Ánýar Esmaǵambetov stýdentter arasyn­daǵy álem chempıonatynyń kúmis júldegeri, Pavel Kosýr Reseı Kýbogy fınalynyń jeńimpazy, Evgenıı Vladımırov, Petr Kostenko, Rýslan Erjanov, Rınat Jumabaev, Rýstam Hýsnýtdınov úlken halyq­a­ralyq týrnırlerdiń jeńimpaz­dary. Flıýra Hasanova – 20 jasqa deıingi qyzdar arasynda álem chempıony, áıelder arasynda álem chem­pıony úshin ótken irikteý jarystaryna qatysýshy. Marat Jú­nisov – kózi nashar kóretin sportshylar arasyndaǵy álem chempıo­na­tynyń eki dúrkin chempıony. Gú­lishan Nahbaeva, Gúlmıra Dáýle­tova men Mádına Daýletbaeva joǵary deń­geıdegi halyqaralyq týrnırlardyń jeńimpazdary men júldegerleri.

Al Astanada tuńǵysh ret ala taqta tarıhynda jedel shahmat jáne blıs boıynsha ótip jatqan álem chempıonatyn úlken oqıǵa dep bilemin. Bul – Ha­lyq­aralyq shahmat federasııasynyń bizdiń elimizge degen zor senimi.

Qazirgi tańda elimiz boıynsha 3000-ǵa jýyq adam kásibı turǵyda shahmatpen aınalysady, onyń ish­in­de 1500 bala bar. Elimizde halyq­tyń basym bóligi shahmat oınaı alady.

Ejelden kele jatqan sporttyń osy túriniń damyp, tanylýyna kó­mektesip otyrǵan Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Shahmat federa­sııa­sy Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstri Áset Iseke­shev­tiń basshylyǵymen oıdaǵydaı jumys atqaryp keledi.

Dáýlet TOIKENOV, Qazaqstan Respýblıkasy Shahmat federasııasynyń

atqarýshy dırektory.

Namysty qoldan bermeıdi

Astanada qala kúni qarsańynda shahmattan úlken jarys bastaldy. Bul jarys buryn-sońdy shahmat tarıhynda bolmaǵan jarys. Qazir búkil álem tuńǵysh ret jedel shahmat (rapıd) pen blıs boıynsha ótip jatqan álem chempıonatyna kóz tigýde.

Bul synǵa jer júzinen 16 grossmeıster qatysýda. Onyń ishinde Magnýs Karlsen (Norvegııa), Sergeı Karıakın, Alekseı Grıshýk, Aleksandr Morozevıch, Petr Svıdler (bári de Reseıden), Borıs Gelfand (Izraıl), Veselın Topalov (Bolgarııa), Vasılıı Ivanchýk (Ýkraına), Teımýr Radjabov, Shahrııar Mamedıarov (ekeýi de Ázerbaı­jan­nan), Vıorel Bologan (Moldova) sııaqty shahmat sheberlerimen birge, bizdiń eldiń grossmeısterleri Murtas Qajyǵalıev, Rınat Jumabaev, Pavel Kosýr, Ánýar Es­maǵambetov, Dınara Sádýa­qasova bar.

Olardyń bári bolmasa da kóbi Olımpıada jáne álem chempıondary, birneshe iri halyqaralyq týrnırlerdiń jeńimpazdary. Sonyń ishinde norveg shahmatshysy Magnýs Karlsen álem chempıonatynyń basty qona­ǵy bolyp sanalady. Ol – 2009 jyly blıs boıynsha álemdik tájdi jeńip alǵan shahmatshy. Odan buryn 2008 jyly beıresmı Live Rating-te 17 jasynda birinshi orynnan kórindi. Bıylǵy qańtar aıynda 22 jastaǵy norvegııalyq shahmatshynyń kórsetkishi 2835 baldy qurady. Bul – reıtıng tarı­hyndaǵy ekinshi nátıje.

Álem chempıonatynyń ekinshi bir basty keıipkeri ızraıldik ala taqta sheberi Borıs Gelfand bolyp sanalady. Ol Keńes Odaǵynda týǵanymen, keıin Izraılge qonys aýdaryp, sonda turaqtap qalǵan. Jaqynda ol qazirgi álem chempıony Vıshvanatan Anandpen shahmat táji úshin baq synasyp, taı-breıkte ǵana utyldy. Sóıtip, ol bıylǵy álem chempıony ataǵy úshin úmitker ǵana bolyp qaldy. Buǵan deıin Gelfand Reseıdiń Hanty-Mansıısk qalasynda ótken álem kýbogyn jeńip alǵan bolatyn.

Álem chempıonatynda FIDE boıynsha álemniń altynshy chempıony bolgarııalyq Veselın Topalovtyń da múmkindikteri joǵa­ry baǵalanýda. 1989 jyly jastar arasynda álem chempıony atanyp, 2005 jyly álem chempıonynyń tájin basyna ólshep kórgen shahmatshynyń bıylǵy jarystan da úmiti zor.

Osy jarysqa qatysyp jatqan taǵy bir shahmatshy – reseılik Sergeı Karıakın 2004 jyly Ýkraına quramynda Olımpıada chempıony bolǵan. Keıin, 2007 jyly álem chempıonatynyń jartylaı fınalyna shyq­qan. Jalpy, Karıakın FIDE-niń eń úzdik oıynshylarynyń qataryna kiredi jáne bolashaǵynan zor úmit kúttiretin shahmat­shy­lardyń biri bolyp sanalady.

Onyń álem chempıonatyna qatysyp jatqan burynǵy otandasy ýkraınalyq Vasılıı Ivanchýk ta osal emes. 2007 jyly blıs boıynsha chempıon atanǵan mamannyń bıylǵy jarystan da dámesi zor. Bul jigit Ýkraına quramynda Olımpıada chempıony, 2004 jyly Eýropa chempıony atanǵan.

Al Reseı quramyndaǵy Aleksandr Grıshýk – 2006 jyly álem chempıony, 2000 jáne 2002 jyldary Olımpıada, 2009 jyly Reseı chempıony bolǵan shahmatshy. Joǵaryda Sergeı Karıakındi aıttyq. Sol sııaqty Aleksandr Morozevıch Olımpıada chempıony atanyp, 2005, 2010 jyldary Reseı quramynda toptyq álem chempıo­nat­ta­rynyń eki márte chempıony bolǵan. Petr Svıdler de Olımpıada chempıony, 2005 jylǵy álem chempıonatynyń júldegeri, 1997 jylǵy toptyq álem jáne 2007 jylǵy Eýropa chempıonatynyń chempıony.

Bıylǵy synǵa Ázerbaıjannan Teımýr Radjabov pen Shahrııar Mamedıarov qaty­sýda. Ekeýi de osal shahmatshy emes. Alǵash­qysy jastar arasyndaǵy Eýropa chempıony bolsa, sońǵysy jastar arasyndaǵy úsh dúrkin álem chempıony. Moldovalyq shahmatshy Vıorel Bologan týraly da jaqsy pikir aıtýǵa bolady.

Mine, osy ala taqtanyń sheberlerimen bizdiń grossmeısterler Murtas Qajyǵa­lıev, Rınat Jumabaev, Pavel Kosýr, Ánýar Esmaǵambetov, Dınara Sádýaqasova 10 shildege deıin baq synasatyn bolady. Qazir álem chempıonatynyń jedel shahmat jáne blıs boıynsha irikteý týrnırleri ótýde. Bul syndarda qaı oıynshynyń aty ozatyny aldaǵy kúnderde belgili bolady.

Degenmen, aıta ketetin bir nárse, bizdiń shahmatshylarymyz jedel shahmattan búkil dúnıe júzi boıynsha tuńǵysh ret ótip jatqan álem chempıonatynda elimizdiń namysyn qoldan bermeıtini anyq.

Tóreshiler túgel bolsa, tóbedegi keledi

Álem chempıonatynda bas tóreshimen birge onyń orynbasary jáne alty tóreshi qyzmet etýde.

Sonyń ishinde tórelik jasap jatqan eki áıel bar. Onyń bireýi FIDE halyq­aralyq tóreshisi Anastasıa Sorokına bolsa, ekinshisi Rımma Antonova.

Al chempıonattyń bas tóreshisi qyzmetin Andjeı Fılıpovıch (Polsha) atqarýda. Ol halyqaralyq deńgeıdegi tóreshi, halyqaralyq sheber, Polsha quramasynyń sapynda jeti Olımpıadaǵa qatysqan.

Chempıonatta bas tóreshiniń orynbasary qyzmeti bizdiń otandasymyz halyqaralyq deńgeıdegi tóreshi,  Shahmat federasııasynyń biliktilik jáne qazylyq alqasy komıssııasynyń tóraǵasy Sergeı Iýrovskııge júktelgen. Endi taqta aınalasynda júretin tóreshilerdiń ózderine kelsek, jarysta bizdiń elden eki qazy tórelik etýde. Birinshisi, Serikbaı Temirbaev, ekinshisi Sergeı Kım. Sekeń – halyqaralyq grossmeıster, Qazaqstan quramasynyń Dúnıejúzilik shahmat olımpıadalaryna san márte qatysqan múshesi. Al Kımniń ulttyq tóreshi degen ataǵy bar. Ol FIDE sheberi, qazir Shahmat federasııasynyń etıka jónindegi komıssııa tóraǵasy, Almaty shahmatshylar odaǵynyń atqarýshy dırektory qyzmetin atqarýda. Bulardan basqa Ázerbaıjan Shahmat federasııasynyń vıse-prezıdenti Faık Gasanov, Vıshvanatan Anand pen Borıs Gelfand arasyndaǵy álem chempıony ataǵy úshin ótken jarystyń tóreshisi bolǵan armenııalyq Ashot Vardapetıan, Reseı stýdentter quramasynyń aǵa jattyqtyrýshysy Maksım Ivahın, О́zbekstan Shahmat federasııasy tóraǵasynyń orynbasary, FIDE-niń Ortalyq Azııa elderi boıynsha prezıdenti Hýsan Týrdalıev chempıonatta tórelik etýde. Olardyń bári halyqaralyq deńgeıdegi mamandar.

Áli de armandarym bar

– Astanada jedel shahmattan jáne blısten álem chempıonatynyń ótip jatqa­ny, árıne, kóńil ósiredi. Bul jarys Astana kúniniń qarsa­ńynda shetelder men elimiz­diń jer-jerinen qonaqtar kelip jatqanda uıymdasty­ry­lyp otyr. Aldaǵy kezde men de osy synǵa qatysyp, baǵymdy synasam deımin.

Jaqynda Indonezııa, Reseı jáne Ýkraınadaǵy ja­rys­tardy utyp, úsh normany oryndaǵannan keıin álemdegi eń jas grossmeıster atandym.Iаǵnı, grossmeıster ata­ný­dyń sharty – belgilengen úsh normany laıyqty oryndap shyǵý. Meniń endigi armanym – áıel­der arasyndaǵy rekordty ja­ńartý. Qazir sondaı jarys­­tyń birine daıyndalyp jatyrmyn. Bul jarys 1 tamyz kúni Afınada ótedi. Onda 20 jas­­­qa deıingi shahmatshylar álem chempıonatyna jınalady.

P.S. Jansaıa Ábdimálik qazir Sıngapýrdaǵy shahmat akademııasynda oqyp jatqa­nyn da aıtty. Oqýy jaıynda suraǵanymyzda:

– Maǵan ol jaq unaıdy. Fızıkalyq jattyǵýlarmen aınalysamyn, sýda júzemin, – dedi grossmeıster.

Jas shahmatshyny Sıngapýrda Aleksandr Nıkıtın jattyqtyrady.

Týystarynyń aıtýynsha, J.Ábdimálik mektep baǵdar­la­masyn da jaqsy ıgerip keledi. Ol vırtýaldy túrde «sabaqqa barady».

– Maǵan sabaq tapsyrmalary ınternet arqyly kele­di. Men jaýaptaryn jazyp jiberemin. Bárine de úlgerip jatyrmyn, – deıdi ol.

Jas shahmatshy Brazılııada ótken álem chempıonatynda jeńiske jetip, tórt dúrkin álem chempıony atan­ǵan edi. Buǵan deıin Qazaq-brıtan teh­nıkalyq ýnıver­sı­teti shahmat­­shy qyzǵa tegin grant usyndy.

Jansaıa ÁBDIMÁLIK,

álemdegi eń jas grossmeıster, jasóspirimder arasyndaǵy tórt dúrkin álem chempıony.

Shahmat shejiresi

Ejelden qalǵan ańyzdar boıynsha, shahmatty eń alǵash bolyp biz­diń eramyzǵa deıingi 1000-shy jyly úndistandyq matematık oılap taýypty. Al, keıbir derekter boıynsha, shahmat bizdiń dáýiri­mizge deıin­gi II-III ǵasyrlarda Mysyr, Irak jáne Úndistanda paıda bolǵan.

Alaıda, bul oıyn týraly dá­leldi naqty aqparat bolmaǵan­dyq­tan, kóptegen tarıhshylar shah­mat­­tyń tarıhyn bizdiń dáýirimiz­den keıingi 570 jyldan bastalady degen toqtamǵa kelip júr. Shahmat týraly parsy dastandarynda osy dáýirdiń 600-shi jyldarynda Ún­di­s­tanda paıda bolǵan dep jazyl­ǵan. Ǵasyrlar boıy elge asa tanymal bolǵan shahmattan resmı álem chempıonaty 1886 jyly ótti. Odan beri 14 shahmatshy ǵana joǵary dárejeli ataqty ıelendi.

Dańqty chempıondar degende birinshi bolyp aýyzǵa Steınıs pen Lasker, Kapablanka men Alehın jáne Botvınnık ilinedi.

Ǵasyrlar kóshine ilesip, órk­e­nıetti basyp ozyp kele jatqan shah­mattyń tarıhy árkimdi-aq qy­zyq­tyrary sózsiz.

Arheologııalyq jádigerlerge qarap bizdiń dáýirimizge deıingi III-IV ǵasyrlarda Assırııa, Mesopotamııa jáne Mysyrda halyq­tar­dyń taqtaıǵa tas qoıyp oınaǵa­nyn bilemiz. Keıinnen bul oıyn áskerı sıpatqa ıe bolǵan. Áskerı shendegi oıynshylar utysqa adam qanyn sadaqa etken. Mysaly, Ejel­gi Mysyrda (b.d.d 1270 jyly) «taý» oıyny, Grekııada (b.d.d. V ǵasyrda) «petteııa», al Rımde (b.d.d. I-II ǵasyrlarda) «latrýnkýlı» degen qumarlyq oıyny bolǵan.

Tarıhshylardyń din kópshiligi shahmattyń erejesi Úndistanda shyq­qan degenmen keliskenimen, keıbiri onyń tarıhyn Qytaı jáne Mesopotamııamen baılanystyryp júr.

Arabtardyń Persııany jaýlap alýy ıslam áleminiń osy oıyndy jete meńgerýine jol ashty. Alaıda, arabtar atalmysh oıyndy «shatrandj» dep atady.

VIII-IX ǵasyrlarda Arab Halıfatynda «shatrandj» keńinen taraldy. Alaıda, Islam dini taqtaı betindegi tasta adam men jan-ja­nýarlar músininiń salynýyna tyıym salǵan. Dinı qaqtyǵysqa jol bermeý úshin sáýletshiler shahmat fıgýralaryn belgisiz beınelermen almastyrdy. ­

Batys Eýropada shahmat XI ǵasyrdan bastalady delingenmen, ol budan eki ǵasyr buryn belgili boldy. XI-XII ǵasyrlarda feodaldar arasynda tanyldy. Aqshalaı utysty Batys Eýropa sharyqtatyp jibergen. Rım katolık shirkeýi oıynǵa qansha tyıym salǵanymen, esh nátıje bermedi. Keıinnen 1400 jyly tyıym múldem alynyp tas­taldy.

Kastılııa men Leonnyń koroli Alfons X danagóı buıryǵymen Ispanııada 1283 jyly «Oıyn kitaby» atty 1 tomdyq qoljazba jaryq kórdi. Onda shahmattyń 103 tapsyrmasy kórsetilgen.

Shahmat fıgýrasyn qalyptas­tyrýshylardyń biri Sessoles óz zamanynda: «Shahmat taqtaısha­syn­daǵy árbir tastyń ómirdegi atqa­ratyn quqyǵymen qatar, min­detteri bar»,  degen eken.

1947 jyly Ispanııada Franseska Vısentanyń «1 495 100 tapsyrma» jáne Lýıs Ramıres Lýsen­nyń «Shahmat óneriniń qupııa­la­ry» atty kitaptary alǵash ret bas­pahanadan shyǵaryldy.

Tipti, XVI ǵasyrda Eýropada Mark Ieronım «Shahmattyń túr­ler» atty dastan jazyp qaldyr­ǵan.

1575 jyly Madrıdte korol Fılıpp II-niń han saraıynda ıspandyq Rıýı Lopes pen Alfons Seronanyń ıtalıandyq Djovannı Leonardo men Paolo Boı arasyn­daǵy ótken sheshýshi oıyn tarıhta alǵashqy halyqaralyq týrnır bolyp sanalady. Onda ıspandyq shahmatshylar jeńiske jetken.

1836 jyly Labýrdonnede álem boıynsha shahmat týraly «Palamed» degen jýrnal shyǵaryldy. Ke­ıinnen, 1837 jyly Ulybrı­ta­nııada jáne 1846 jyly Germanııada osy tektes jýrnal jaryqqa shyqty.

1851 jyly Londonda tuńǵysh ret halyqaralyq týrnır ótkizildi. Onda Andersen degen shahmat­shy­nyń juldyzy ońynan týyp, je­ńim­­paz atandy. Tipti, ol ekinshi ha­­lyq­aralyq týrnırdi de baǵyn­dyr­ǵan. 1867 jyly Parıjde ót­ken úsh­­­inshi dodada Kolısh jeńim­paz bolsa, match­ta alǵa shyqqan Steınıs al­ǵash­qy álem chempıony atandy.

Nurlan YBYRAEV,

Qazaqstan Respýblıkasynyń  shahmattan memlekettik jattyqtyrýshysy.

Betti daıyndaǵan Dastan KENJALIN, Sýretti túsirgen Erlan OMAROV,

«Egemen Qazaqstan».