Janashyrdyń janaıqaıy
Qyzylorda-Astana baǵytymen ushaqqa otyrdym. Sodan ushaq mejeli jerge qonǵanda qos jolaýshy áýe qyzmetkerlerine kóńili tolmaǵan keıippen suraq qoıyp jatty... Aman-esen jetip, ushaqtyń bıik baspaldaǵymen kóppen birge túsip kettim. Ile avtobýsqa jaıǵasyp, kóliktiń terezesinen ushaqtan túsip jatqan jolaýshylarǵa kóz tastadym. Eki adam eki jaǵynan, taǵy bir adam aldynan arbadaǵy ájeni kótergen kúıi tómen túsip jatty. Avtobýsqa entigip jetken álgiler birge mingen ushaq qyzmetkerlerine dúrse qoıa berdi. «Sizder aldyn ala habarlasqanda ushaqta da, avtobýsta da, áýejaıdan ushaqqa deıin de pandýs problemasy bolmaıtynyn aıtqansyzdar. Bulaı bolaryn bilgende basqa ushaqqa bılet alýshy edik. Osy qyzmet úshin artyq aqsha tóledik emes pe?», dep shyryldady. Áýelde keshteý kelgendikten baıqamaǵanmyn. Demek, olar minerde de týra osylaı mashaqattanǵan. Pandýs problemasy – biz oılaǵandaı, tek arbadaǵy adamdardyń emes, olardy kútetin qyzmetkerler men jaqyndarynyń, toqeteri janashyrlarynyń da janaıqaıy.
Ata-ananyń alańy
Bul túıtkildi taqyryp taǵy kimdi tolǵandyratynyn bilmekke bel býyp, reıdke shyqtyq. Qalanyń kez kelgen jerinen balaly arbasyn ıterip júrgen ata-analardy kórýge bolady. Árıne olardyń basym bóligi – analar, ájeler. Solardyń birin sózge tarttyq. Elorda turǵyny Dana Toıjanova: «Men sol jaǵalaýda turamyn. Negizgi kóshelerde, bas ǵımarattarda, jańa úılerde pandýstar bar. Biraq meniń úıimdegi pandýstan bala arbasymen syrǵanap ázer túsemin. О́ıtkeni kafel materıalynan jasalǵan ári tym bıik. Ustaıtyn jaqtaýy taǵy joq. Sondyqtan odan ımanymyzdy úıirip túsemiz», deıdi. Balasymen serýendep júrgen ekinshi bir ana bas qalanyń negizgi kóshelerinde ǵana pandýstar bar ekenin aıtady. «Ortalyq kóshelerden sál oıyssańyz nemese sol jaǵalaýǵa barsańyz, pandýs degendi múlde tappaısyz. Amal joq, bir qolyńmen balany, ekinshi qolyńmen kemi 3-5 kılo tartatyn balanyń arbasyn kóterýge týra keledi», deıdi Aqbota Joljaqsynova. Iá, kóteretindeı bar, sebebi arbany ǵımarattyń aldyna qaldyryp kete almaısyz, ury-qarylar kóp. Al aty-jónin aıtqysy kelmegen ana kishisin arbaǵa salyp, 3-4 jasar qyzyn jetektep kele jatyp: «Tursyn-Astana» turǵyn úı kesheninde, 12-shi jáne 13-shi magıstral boıyndaǵy ǵımarattarda pandýs joq. Eski úılerdi aıtpaı-aq qoıaıyn, jańa úılerdiń ózinde pandýs úıge deıin bolsa, lıftige deıin joq. Arbany kóterý kerek», deıdi.
Avtobýs álegi
Úlken saıabaqta qala turǵyny Dastan Qyzyrbekuly degen azamat sábıimen serýendep júr eken. Ol ózin tanystyryp ári bizdiń suraǵymyzǵa bylaısha jaýap berdi: «Joldasymdy balamen jalǵyz jiberýge qorqamyn. Onyń da syrtta tyndyrýǵa tıis sharýalary bar. Qujattarmen, jeke jumystarymen júgiredi. Sondaıda qoǵamnyń bir múshesi retinde qoǵamdyq kólikti erkin paıdalana almaıdy. Sebebi keı avtobýstar, tipti aıaldamada basqa adamdar bolmasa, arba súıretken analarǵa toqtamaı da ketedi». Onyń aıtýynsha, qoǵamdyq kólikter toqtaǵanmen, pandýs problemasyna kezigedi. Kómektesetin qamqor jandar kezdesse jaqsy, bolmasa balany arbasymen kóterý qajet. Oǵan qosa avtobýstarǵa apparat ornatqaly beri onda júrgizýshiden basqa qyzmetkerdiń de kóbine qarasy kórinbeıdi. «Miný de, túsý de qıyn. Sondyqtan amalsyzdan taksı paıdalanamyz», deıdi álgi azamat.
Balanyń oıyny, álde oıy?..
«Samokat» teýip júrgen oqýshyny býlvardan jolyqtyrdyq. Maqala basynda qoıylǵan suraqqa erkin jaýap bergen Arsen saýaldy túrlendirgen saıyn keńirek oılanýǵa kóshti. «5 jáne 9 qabatty eski úılerden pandýstyń joq ekenin jıi baıqaımyn. Bizdiń 5 qabatty úıdegi úlken ájelerge, tizesi aýyratyn atalarǵa baspaldaqpen kóterilý qıyn. Olardy jetekteımiz. Men «samokatymdy» arqalap minip-túsemin. Onyń ózi 4 kılo tartady. Al velosıpedimdi kótere almaımyn, ol – aýyr. Men birdeńe qylarmyn, ata-ájelerge durys pandýs kerek», deıdi oqýshy.
Oıyn balasy da pandýsqa muqtaj. Alǵashqy oıynan aınyǵanyn ańǵartpas úshin namysqa tyrysyp, ashyq aıtqysy kelmese de aqıqaty – osy. Onda da deni durys pandýsqa zárý. Sebebi Arsenniń aıtýynsha, jańa úılerdegi jáne keıbir ǵımarattardaǵy aty ǵana bar pandýstardyń buryshy 50-60 gradýs bolady. Ondaı pandýstardan jaıaý júrip ótýdiń ózi qorqynyshty. Jol jıegindegi ǵımarattardyń bıik pandýsynan syrǵanasa, jol apatyna túsý qaýpi kútip tur.
«Bizdi umytyp ketpeńizder...»
Osylaı ún qatqan oqyrmandy kózi kórmeıtin jáne nashar kóretinderge arnalǵan arnaıy kitaphanadan keziktirdik. Ataqty ónertapqysh, zaǵıp Lýı Braıl oılap tapqan bederli alfavıt arqyly kitap oqıtyn Tatıana: «Meniń kózim nashar kóredi. Kóp nárseniń tek sulbasyn ǵana kóremin. Kedir-budyry kóp kóshede arnaıy taıaqpen júrýdiń ózi qıyn. Basqasy-basqa, kerek dárimdi alý úshin baratyn dárihanalardyń ózinde pandýs joq. Bizdiń qoǵamda shettetýdi jıi basymnan ótkizemin», deıdi.
Kózi kórmeıtinderge arnalǵan «Kómektes» qaıyrymdylyq qory dırektorynyń orynbasary Maqsut Taıynuly bul edáýir problema ekenin aıtady. «Qazaq soqyrlar qoǵamynyń resmı málimetinshe, Qazaqstanda 20 myńǵa jýyq kózi kórmeıtin jáne nashar kóretinder bar. Biraq men beıresmı derekterge kóbirek senemin. Mundaı adamdar sany elimizde 29 myńdaı», deıdi ol. Zaǵıptar men Tatıanadaı sulbany ǵana kóretinderdiń qalypty adamdardaı alshań basyp júre almaıtynyn umytyp ketpeıik.
Kedergili keńistik
Elimizde jarty mıllıonǵa jýyq múmkindigi shekteýli jandar bar. Sonyń ishinde, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń málimetinshe, balalar men eresekterdi qosqanda 75 myńǵa jýyǵy – 1-toptaǵy múgedekter. Sondaı-aq Statıstıka komıteti kórsetkendeı, jyl saıyn ómirge qalalarda 200 myńdaı sábı keledi. 3 jasqa deıingi qalalyq balalar 600 myńǵa jýyqtaıdy. Olardyń árqaısysyna pandýs qajet. Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń málimetinshe, qalalyq 9332 bala bastaýyshta oqıdy. Bul sanaqqa velosıped tebýshilerdiń belgisiz sany men qalalyq qart kisiler qosylady. Arbadaǵy balalar men júrip-tura almaıtyn jandardy arqalaıtyn adamdardy qalaı qaldyramyz? Shyn esebin alsaq, bul problemamen kezdesetin jandar sany mıllıonnan asyp ketýi múmkin. Osynsha jandy kedergili keńistik qorshap tur. Olaı deýge negiz bar, sebebi reıd kezinde kózimiz jetti: jol boıyn jaǵalaı ornalasqan mekemelerdiń (dárihana, lombard, salondar, dúkender, kafe) 70 paıyzǵa jýyǵynda pandýs joq.
«Theramppeople» portalynyń málimetinshe, Anglııada 2017 jyldyń qańtarynan bastap engizilgen zań boıynsha avtobýstarda jınalmaly pandýstar bolýy kerek. Al AQSh bul máseleni sonaý 1990 jyly ADA (Americans with Disabilities Act), ıaǵnı Amerıkalyq múgedekter týraly zańymen birjaqty etken. Sonyń arqasynda múgedekter ǵana emes, muqtaj jandardyń bári standartqa saı pandýstardyń sharapatyn kórip keledi.
Kúni keshe balaly ana redaksııamyzǵa keldi. Arbasyn syrtta qaldyryp kiripti. Sebebi bizdiń de pandýs talapqa saı kelmeıdi. Alaıda, sal bop qalǵan oqyrmanymyz kelse, qaıtemiz? Ol arbasyn aýlaǵa qoıyp kire almaıdy ǵoı... Bul taqyryp «kedergisiz keńistik» ornatý úshin endi «egemendikterdi» de tolǵandyrady.
