Uly sýretker ulaǵaty

Saǵyndym seni, Alyptar! Ańsadym seni, Aǵalar! Oı ormanyn kezip ketken sátterde ishten shyqqan osy bir sózderde shyǵar kúndeı shyndyq bar. Aqıyq aǵańdy ańsaý… Alyptardy saǵyný… Bul bir meniń ǵana basymdaǵy jaı bolmasa kerek. О́mirdegi keıbir kóleńkeli jaılar kóńilińe qaıaý túsirip, janyń jabyrqaǵan sátterde Tarıh-Ana uzaq tolǵatyp, sırek týatyn som bitimdi sol uly tulǵalar kóz aldyńa keledi. Jıyrmasynshy ǵasyrdaǵy biz kórgen alyptar tobynyń kóshbasshysy, ulttyń uly ustazy Muhtar Omarhanuly Áýezov edi-aý. Sol alyptar tobynda Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Ǵabıden Mustafın syndy kemel oıly kemeńgerler bolǵan-dy. Osy tórt ǵulama qazaq rýhanııatynyń tórt qabyrǵasyn qańyratpaı ustap turǵan tórt dińgek edi. Dara týǵan dana edi olar.

Saǵyndym seni, Alyptar! Ańsadym seni, Aǵalar! Oı ormanyn kezip ketken sátterde ishten shyqqan osy bir sózderde shyǵar kúndeı shyndyq bar. Aqıyq aǵańdy ańsaý… Alyptardy saǵyný… Bul bir meniń ǵana basymdaǵy jaı bolmasa kerek. О́mirdegi keıbir kóleńkeli jaılar kóńilińe qaıaý túsirip, janyń jabyrqaǵan sátterde Tarıh-Ana uzaq tolǵatyp, sırek týatyn som bitimdi sol uly tulǵalar kóz aldyńa keledi. Jıyrmasynshy ǵasyrdaǵy biz kórgen alyptar tobynyń kóshbasshysy, ulttyń uly ustazy Muhtar Omarhanuly Áýezov edi-aý. Sol alyptar tobynda Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Ǵabıden Mustafın syndy kemel oıly kemeńgerler bolǵan-dy. Osy tórt ǵulama qazaq rýhanııatynyń tórt qabyrǵasyn qańyratpaı ustap turǵan tórt dińgek edi. Dara týǵan dana edi olar. Osynaý alyptar tobynyń sózderi de, isteri de iri bolatyn. Oıhoı dúnıe arman-aı, jaryq dúnıe deıtin jalǵan-aı, sondaı som bitimdi tulǵalar endi qaıtyp týar ma?! Elimizdiń erteńi jas­tar dara týǵan danalar jolyn qýar ma?..

Tátti óti­­­­­­­rik­ten ashy shyndyq artyq. Aqıqatyn aıtsaq, kúni keshegi sol alyptar tobynyń shákirtteri – búgingi zııaly qaýym usaqtalyp baramyz. Bul zııaly qaýymnyń kóshbasshysy qalamgerlerge  ǵana emes, bar saladaǵy jaqsy men jaısańdarymyzdyń bárine birdeı qatysty. Muhtar Áýezov bastaǵan alyptar tobynyń deń­geıine kóterilgender saýsaqpen sanarlyq. Ǵylymda Qanysh Sát­baevtyń, Aıtjan Abdýlınniń, Patshaıym Tájibaevanyń óner­de Kúlásh Báıseıitovanyń, Qa­lybek Qýanyshbaevtyń, Serke Qojamqulovtyń, Elýbaı О́mir­zaqovtyń, Qapan Badyrovtyń, Shara Jıenqulovanyń, Roza Baǵlanovanyń, ádebıette Muhtar Áýezovtiń bıigine kóterilgen kimiń bar?! Shyǵarmashylyqty ǵana emes, ult qamyn oılaǵan ulylyqty, adamı asyl qasıetterdi tutas alyp qarasań, alyptar tobynyń orny oısyrap-aq tur. Olardyń jóni bólek, joly basqa.

Taǵdyrdyń maǵan tartqan bir syıy – men sol jóni bólek, joly basqa alyptar tobynyń kóshbasshysy Muhtar Omarhanuly Áýezovtiń kózin kórdim, dárisin tyńdadym.

Uly ustazben alǵashqy ushy­rasý 1959 jyldyń kúzinde bolyp edi. Sol jyly sol kezdegi S.M. Kırov, búginde Ál-Farabı atyndaǵy ulttyq ýnıversıtetke oqýǵa qabyldanǵan bir top jas Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Maqtaaral aýdanynda maqta terip júrgenbiz. Úlbirep turǵan appaq maqtany qaýashaǵynan alyp, belińe baılap alǵan ala qapshyqqa salatyn bul jumys jigittiń qoly emes eken. Eńkeıe-eńkeıe beliń talady, maqtany tez terseń qolyńdy maqta qaýashaǵy jaraqattaıdy, baıaý terseń kúndik normańdy oryndaı almaı, qabyrǵa gazetinde synalyp, kúlkige ushyraısyń. Úlpildegen, salmaqsyz aq maqtadan kúnine pálen kılogramm terý ońaı emes. Maqta terýge jigitterden góri qyz­dar áldeqaıda ıkemdi. Osy qıyn jumysta Qyzylorda oblysynan kelgen Raıa (famılııasyn umyttym) atty aqsary qyz maǵan kóp kómektesti. Raıa maqta tergende qoly qolyna juqpaıdy. Ol óz normasynan artylǵan bir emes, birneshe qapshyq maqtany meniń esebime ótkizip júrdi. Jaqsylyǵyn kóp kórip edim, qazir qaıda eken, ýnıversıtette birge oqyǵan, qaıran Raıa?! Jumys aýyr. Jaǵdaıymyz onsha jaqsy emes. Ýnıversıtetten kelgen bes júz qyryq qyz ben jigit bir qazannan as ishemiz. Tań aldynda turyp, asyǵys tamaqtanyp, kún uıasynan shyqpaı jatyp maqta terýge kirisemiz. Úzilis joq. Túski asty maqtalyqqa ákelip beredi. Sodan qas qaraıyp, kún batqansha damyl joq. Jumys ta jumys. Kún­dik norma – áskerı tártip. Ja­ta­tyn jerimizge kelip, keshki as iship bolǵansha túngi on eki bolady. Tańerteń erte, saǵat altyda turý kerek. Sharshaǵanymyzǵa qaramastan túngi on ekiden keıin bolatyn kınoǵa ne bıge baramyz. Ertesine uıqyly-oıaý júrip tańǵy as iship, taǵy da aýyr jumysqa jegilemiz. Sonyń bárine shydas bergen qaıran jastyq-aı! Sol birsaryndy ótip jatqan kúzdiń sup-sur surǵylt kúnderiniń birinde Alla taǵala bizderge kútpegen qýanysh syılady. Qoınymyzǵa syımaǵan ol qýanysh uly ustaz Muhtar Áýezovpen júz­desý qýanyshy edi.

Ataqty «Abaı joly» roman-epopeıasy álemdi aralap ketken Áýezov endi búgin kún taqyrybyna qalam tartyp, zaman talabyna oraı zamandastar beınesin jasaýǵa bekinipti. «Jańa romanyna jańa keıipkerler izdegen Áýezov ońtústiktiń aýdan, aýyldaryn aralap júr» degen habardy qulaǵymyz shalǵan. Shirkin-aı, Áýezov biz jumys istep jatqan Maqtaaraldyń Kırov bólimshesine kelse ǵoı» dep armandap júrgen kúnderdiń birinde ózimmen birge ýnıversıtettiń bi­­­rinshi kýrsyna qabyldanǵan jer­­­lesim Qoıshyǵara – búgingi belgili qalamger Qoıshyǵara Salǵarın:

– Áne, ana jaqqa qarańdar, – dedi. Birneshe jeńil mashına taspadaı tartylǵan tep-tegis asfalt joldan burylyp, oıqy-shoıqy dala jolymen týra bizge qaraı bettep keledi eken. Alda «Chaıkaǵa» uqsas uzyn qara «zım». «Bular kimder?» dep oılap úlgergenshe jeńil mashınalar legi maqtalyqtyń shetine kelip toqtady. Aldyńǵy mashınadan túsken ortadan joǵary boıly, kereqarys keń mańdaıy kún nurymen shaǵylysqan, etjeńdi, buıra shash kisini jazbaı tanydyq. Ol oıly júzin ózimiz gazetterden jıi kórip júrgen sóz zergeri, oı alyby Muhtar Áýezov edi.

Kútpegen qýanyshqa kez bolǵan bizder júgire basyp Áýezovtiń qar­­sy aldyna kelip kilt toqtadyq ta:

– Assalaýmaǵaleıkým, Muhtar aǵa! – dep japatarmaǵaı jarysa sálem berdik.

Sálemimizdi alyp bizge súısine qaraǵan Áýezov shabyttana sóıledi:

– Páli, ózderiń tórkinderińe kelgen kelindeı qýandyńdar ǵoı. Jón, jón-aq! Men senderdiń tór­kin jurttaryń ýnıversıtetten keldim ǵoı.  Iá, balapandarym, jaǵdaılaryń qalaı? Jumystaryń jeńil emes, árıne. Jatyn oryn­daryń jaıly, as-sýlaryń saıly ma? Eshkim renjitken joq pa, senderdi? Bári durys pa?

– Jaqsy.

– Bári durys.

– Jaqsy, – desip jarysa sóılep jatyrmyz bárimiz.

– Al, munda ýnıversıtet ustaz­darynan kim bar? Basshylaryń kim? – dep surady Áýezov.

– Men barmyn, Muhtar Omar­hanuly, – dedi otyzdyń o jaq, bu jaǵyndaǵy suńǵaq boıly sulýsha kelgen orys jigiti.

– Sálemetsiz be? Aty-jónińiz?

– Plahın.

– Qaı kafedradansyz?

– Áskerı kafedradan.

– Shamasy, jańa kadr bolarsyz? Birazdan beri bolsa bilsem kerek edi, – dedi Áýezov Plahınge barlaı qarap.

– Ýnıversıtetke jumysqa tur­ǵanyma bir-aq jyl boldy, – dedi Plahın marshaldyń aldynda turǵan ofıserdeı tip-tik, ashań denesi symdaı tartylyp.

– Al, Plahın joldas, ne aıtasyz? Stýdentterdiń jaǵ­da­­ıy jaqsy ma? Olardyń eńbe­gi, turmys jaǵdaıyna oraı jer­gilikti basshylarǵa aıtar talap, tilekterińiz bar ma? Qysylmaı baıandańyz.

– Eshqandaı ótinish joq. Bári jaqsy, Muhtar Omarhanuly.

– Bizdiń fılfaktan, jýrfaktan qansha stýdent bar munda?

– Fılfaktan otyz, jýrfaktan jıyrma.

– E, meniń leksııamdy tyńdaı­tyndar elý eken ǵoı.

– Elý degen de bir qaýym el, – dep qaldy Plahın.

– Kórip tursyzdar ǵoı, – dedi Áýezov endi bir sát arqa tusynda turǵan jol serikterine moıyn buryp – bul tustan zý etip óte shyq­­paı qyryq shaqyrym keri júrip kelgen eńbegimiz eselep qaıt­ty emes pe? Balapandarymnyń qýan­ǵanyn kórmeısińder me? Adamnyń adamǵa qýanysh syılaýynan asqan baqyt bar ma?!

– Durys aıtasyz, Muqa! Stý­dentter ǵana emes, siz ózińiz de tolqyp ta, qýanyp ta tursyz. Bul jastar bizdiń bolashaǵymyz.

– О́zińizdeı uly ustazdan tálim alatyn bul jastar baqytty ǵoı, – dep áńgimege aralasty Áýezovtiń taǵy bir jolserigi.

– Iá, oǵan sóz bar ma? – dep qos­taı ketti taǵy biri.

– Bizge atbasyn burǵanyńyzǵa rahmet! Sizge myń márte taǵzym, – dedi ortamyzdaǵy bizderden bes-alty jas úlken Shafqat atty stýdent.

– Rahmet degen uly sóz, – dedi Áýezov oń qolymen murynyn saý­malap. – Bizdiń qyryq shaqyrym beri burylyp, qyryq shaqyrym keri qaıtatyn uzyn-yrǵasy seksennen aspaıtyn az eńbegimizge budan artyq baǵa bolmasa kerek. Solaı emes pe, joldastar.

– Iá, solaı.

– Durys aıtasyz.

– Dál solaı, – desti Áýezovtiń jol serikteri.

– Al, jas dostarym, Almatyda, ýnıversıtette kezdeskenshe. Jo­lyqqansha jol jaqsy, kóris­­kenshe kún jaqsy bolsyn! – dep stýdentterge meıirlene qarady Áýezov. Sol sát oıly, muńly janary tańǵy shyqtaı móldirep, nur tógilgen Áýezovtiń júzinen onyń jan dúnıe ıirimderin kórgendeı boldyq.

– Jolaqysy júrse bitedi. Al, endi júrelik, – dedi Áýezov jolserikterine.

Bizder – sol jyly stýdent atanǵan jastar kedir-budyr dala jolynda shaıqalyp bara jatqan jeńil mashınalarǵa qadala qarap biraz turyp qaldyq.

– Qap, fotoapparattyń bol­maǵany-aı, – dedi О́tejan Nur­ǵalıev – Áýezovtiń ózimen sýretke tústik dep maqtanyp júretin ek.

Sol kúngi sol bir qýanysh áli este…

Iá, bári este. Ońtústikten aman-saý oralyp, sabaqqa da ki­ristik. Biz, biz degenim kýrstas­tarym Qoıshyǵara Salǵarın, О́tejan Nurǵalıev, О́zbek Kesik­­baev, Nurjamal Botabaeva, Tur­synzada Esimjanov, Abdýlhamıt Marhabaev, Muhammet Mezgilbaev, Ǵazızbek Táshimbaev, t.b. jýrnalıster daıarlaıtyn fakýltet­ke qabyldanǵanbyz. Keıbir lek­sııalarǵa barmaı qalatyn biz­der – bolashaq jýrnalıster Áýezovtiń dárisin tyńdaýǵa yn­tyqpyz. Endi qaıtpek kerek. Ara­myzdaǵy bizderden birer jas úlken Muhammed onyń da jolyn tapty. Fılologııa fakýltetinde Áýezovtiń dáris oqıtyn ýaqyty men aýdıtorııasyn bilip alamyz da, sol jerge fılologtardan buryn baryp, otyryp alamyz. Esikten kirgennen shyǵyp bara jatqanǵa deıin sóılep, tolymdy oılar tolǵaıtyn ár sózi kórkem, árbir sóılemi kósem Áýezovteı sheshen ǵulamany tyńdaý baqyty buıyrǵan urpaqpyz biz!..

Áli esimde, 1960 jyly ýnı­­versıtettiń sol kezdegi Kırov pen Panfılov kóshesindegi ǵı­maratynyń úlken zalynda Muhtar Áýezovpen kezdesý boldy. Zal toly halyqqa qydyrta kóz tastap, sál oılanǵan Áýezov qulaqqa jaǵymdy qońyr únmen sóılep ketti. Alǵash sóz bastaǵanda tusaýly tulpardaı kibirtiktep, kidire kedir-budyrlaý sóılegen ǵulama bes-alty mınýttan soń kósile kórkem sóılep, teńizdeı tereń oılar aıtty. Sol kúni erekshe bir shabytpen she­shile sóılegen sheshenniń sol kezdegi jas qalamgerler Tumanbaı Moldaǵalıev, Saǵı Jıenbaev, Qadyr Myrzalıev, t.b. qarata olardyń shyǵarmashylyǵynan «Jyl kelgendeı jańalyq sezemin» deı kelip talantqa qoıar talap kemimesin degen oımen aıtqan: «Tolyspaǵan Tolstoılar, shala Shekspırler» degeni ilezde qanatty sózge aınalyp ketti.

Sol bir kúngi tarıhı sózinde Áýezov: «Obraz bolmaı oıdyń da qasıeti bolmaıdy. Jurt aıtyp júrgen oıdy siz de aıtasyz. Jurt aıtpaǵan oıdy aıtý – anda-sanda bir ushyrasatyn baqyt, ol yrys… Oıdyń kópshiligi jurt aıtqan oı bolýy múmkin, biraq sony basqasha túrde aıta bilýdiń ózi baqyt» deı kelip, «Jastar osy bastan birneshe ádetten saq bolý» jaıyn atalyq qamqorlyqpen eskertken tusta kórkem sóz, kósem oımen kósildi-aý jaryqtyq Muqań. Aq óleń bolyp aǵytylǵan sol bir aqyl, naqyl sózder arada elý jyl ótse de áli eskergen joq. Myna bir úzik úzindi soǵan aıqyn aıǵaq: «Eń aldymen, jaqsy eken dep asqaqtamaý kerek, týmaı turyp toldym, jazbaı jatyp boldym deýden qashý kerek. Bul minez adamdy jaman nársege aparyp uryndyrady. Araq ishý, mas­taný osydan týady. Uly Lenınniń, Gorkııdiń kishipeıildik sııaqty jaqsy dástúri bar. Osyny úırene bilý kerek. Mastaný degendi kórmeı júrgen joqsyzdar, bolyp qaldym eken dep aldyńǵyny múıizdep, shyntaǵymen qaqqylap, ózine-ózi ǵashyq bo­lýshylyq – bul adamnyń úlken sory. Bul eń aldymen, ózimshildikti kúnshildikti týǵyzady. Mádenıeti az ádebıetterde bul úlken sordyń biri.

Ekinshiden, jaqsy eńbek jazdym, tanylmady dep qoryqpańdar, tanylmaǵan Shekspır men tanyl­maǵan Tolstoı kóp bola beredi dep oılamańyzdar. Olar dúnıede bireý-aq. Olar kóringenge mysal emes. Shala Shekspırler, tolyspaǵan Tolstoılar tanylmaı júre bersin. Odan keler-keter az ǵana. О́ńiri tabylmaǵan taý, tereńi tanylmaǵan ózen bar ma, bizdiń ómirimizde baǵa berilmeı qalǵan qasıet bar ma? Baǵaly-baǵalanbaı kelgen qasıet joq. Sovettiń adal syny, ádil baǵasy qumnyń túkpirindegi Kerbabaevty da tanydy, tapty da ǵoı. Kishkentaı chýkchanyń Rytheýin, tývanyń Salchak To­kasyn tanydy da, tapty ǵoı. Aqyn­­­dyq jaqsylyǵym tanylmaıdy dep oılamańyzdar». Bul uly ǵulamanyń jazyp alyp oqyǵan sózi emes, aýyzsha aǵytylǵan aqıyq, aqıyq tirkester edi, al jazǵan kezde jaýhardaı jarqyratýshy edi, jaryqtyq.

Asa joǵary baǵalaǵan parasatty pikirlerdi Mıhaıl Sholohov ta, Aleksandr Fadeev te, Andre Stıl de, Nıkolaı Tıhonov ta, Aleksandr Korneıchýk ta, Berdi Kerbabaev ta, Mustaı Kárim de, Rasýl Ǵam­zatov ta, Benjamen Matıp te, ózi­­­mizdiń Ǵabıt Músirepov te, talaı eldiń talaı tarlanbozdary aıtypty. Solardyń biri – Nıkolaı Pogodınniń: «Qazaqstan úshin Áýezov ekinshi Abaı, biz úshin shy­ǵystyń Sholohovy» degen sóziniń ekinshi bóligine baqıǵa attanǵan sátte aıtylǵan sóz uly sýretker tulǵasyn ashýda kemel emes, kem soǵyp otyr. Uly ustaz Muhtar Áýezov ult ádebıetin ǵana emes, álem mádenıetin de jańa bıikke kótergen uly sýretker. Kórkemsóz ben kemeńger oıdyń alyby ol!

Tarıh – Ana uzaq tolǵatyp, sırek týatyn uly tulǵalar bir halyqta ǵana emes, bar halyqta da bar. Olar bir ulttyń ǵana emes, barlyq ult, barsha halyqtyń maqtanyshy. Álemdik asyl qazynaǵa olar qosqan jaýharlar adamzattyń ortaq ıgiligi. Kórkemsóz ben kemeńger oı alyby Muhtar Omarhanuly Áýezov osy sanattaǵy sańlaq. Ol ótken – jıyrmasynshy ǵasyrdaǵy alyptar tobynyń kóshbasshysy. Muhtar Áýezov syndy uly tulǵalar aq  bas shyndary alqarakók aspanmen talasqan asqar taýlar sekildi qashyqtan qarasań aıbyndy, susty, keıde tipti, sýyq bolyp kórinedi. Al, sol alystan aıbyndy kóringen asqar taýlardyń janyna jaqyn kelseń, ózgeshe bir jylylyq, tartymdylyq tabasyń.

Ákelerimiz ulttyń rýhanı ustazy, oıly Abaıdy, muńly Maǵjandy, otty Mahambetti kórgen joq. Bizdiń urpaqtyń mań­daıyna ult kósemderi Álı­han Bókeıhanovty, Ahmet Baı­tursynovty, Mirjaqyp Dýlatovty kórýdi jazbady. Sáken, Beıimbet, Ilııas syndy suńqarlardy da kórmedik biz. Esesine bizge sol ulylardyń muragerleri Muhtar Áýezov, Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Ǵabıden Mustafın syndy dara týǵan danalarmen zamandas qana emes, syılas, syrlas bolý baqytyn syılady Alla taǵala. Osynaý alyptar ózgeshe jaratylǵan erekshe jandar edi. Sózderi qandaı kórkem bolsa, ózderi de sondaı kórkem edi. Iri edi sózderi de, ózderi de.

Jastardy aıtamyz, zııaly atalyp júrgen myna bizder de Sizderdeı iri bola almadyq, Alyptar! Ony aıtasyz, zııaly qaýym zııandy qaýymǵa aınalyp bara jatyr ma dep qorqamyn. Ulymyzdan ultymyzdy joǵary qoıa almaǵan ózimshildigimiz óz aldyna jer men júzdiń shylaýynda shyrmatylyp júrmiz áli. Jarq ete qalsa bir juldyz qol­damaımyz, etekten tartyp, jala jaýyp qorlaımyz. Tym bol­masa kúnshildikten de qutyla almadyq. Qyzǵanyshtyń qyzyl ıti qappaǵan qaı jaqsyń bar, aıtshy, káne, qazaǵym! Az boldy ma sodan tart­qan azabyń?!

Biz Senderdeı bola almadyq keshirińder, Alyptar! Sońymyzda bizge sengen halyq bar. Sony oılaıyq, zamandas. Alyptardaı bolmasaq ta usaqtyqtan arylyp, aldymyzdaǵy aǵalardaı iri bolýǵa tyrysaıyq.

Alyptar eske túskende júrek shirkin saǵynyshtan syzdap sala beredi. Alystaǵan saıyn bıikteı beretin Alyptardy bir biz ǵana emes, keler urpaq, kemel tarıh ańsaıdy áli.

Ańsadym seni, Aǵalar!

Saǵyndym seni, Alyptar!

Sábıt DOSANOV,

Memlekettik syılyqtyń laýreaty.