Kaıf

Shegebaı – úlken qalanyń shet­keri mól­tek aýdanyndaǵy bıik úılerdiń bir jertólesine ornalasqan aıadaı ǵana dúńgirshek ıesi, ıaǵnı etikshi. Erteńgilik ádettegi qalypty tirshilikten sál qıystaý, bul mańaı abyr-sabyr kúı keshedi. Kireberistegi temir esikte de bir tynym joq, ashylyp-jabylǵan sa­ıyn maılanbaǵan topsasy «oıbaıyn» salyp, mıyńdy kemiredi.

Shegebaı – úlken qalanyń shet­keri mól­tek aýdanyndaǵy bıik úılerdiń bir jertólesine ornalasqan aıadaı ǵana dúńgirshek ıesi, ıaǵnı etikshi. Erteńgilik ádettegi qalypty tirshilikten sál qıystaý, bul mańaı abyr-sabyr kúı keshedi. Kireberistegi temir esikte de bir tynym joq, ashylyp-jabylǵan sa­ıyn maılanbaǵan topsasy «oıbaıyn» salyp, mıyńdy kemiredi.

Tuıyq kósheniń arǵy buryshynan jylt etip kóringen eski «Moskvıch» jaılap keledi de, dúńgirshektiń aldyna dik etip toqtaıdy. Apyrmaı, aǵysqa qarsy júzgen kókserkeden aýsaıshy! Adam degen bylaı, ortaǵa beıimdeler bolmas pa. Jurt aıaǵy basylyp, tóńi­rek tynysh­tal­ǵan soń-aq kelýine bolady ǵoı Shegebaı­dyń, nemese Shegebaı etikshiniń. Qaı ju­mysynan qalyp barady. Shegebaıdyń ornyn tartyp al­ǵysy kelip, syrtynan baqylap, baqta­lasyp júrgen bireý bar ma. Shlagbaýmnan júrdek poıyzdy bel­gi­lengen mınýtynda, sekýndynda ótkizip jiberetin kánigi temirjolshydaı Shegebaı dál tańǵy toǵyzda osy mańnan tabylady. Jáne kúnde osy. Oý, jumyr basty pen­deńiz tokqa qosylsa bitti, zyr qa­ǵyp júıtkı jóneletin oıynshyq má­shı­ne emes qoı. Basy aýyrady, baltyry syzdaıdy. Tipti, dýmandy keshten kóńil­direk oralyp, artyq ishilgen «soma­pal­dyń» áserinen aıyǵa almaı, tústen ke­ıin, ne jumysqa shyqpaı qalsa da Shegebaıdy sharq uryp izdeıtin kim bar?! Jóndeýge bergen aıaq kıimder ıelerine búgin tapsyrylmasa, erteń-aq qoldary­na tıedi. Keńirdekten alatyndaı ol ne qylǵan asyǵystyq?

«Tań azannan dirdektep nem bar. Shirkin, Shegebaı bolsam jatar edim shal­jıyp, tóbege shyrt-shyrt túkirip. Aı-haı, dúnıe-aı!» – Balkondarynan eń­ke­­ıip tómen qaraǵan eki-úsh qartań kisi Shegebaıdyń qyzyl «Moskvıchin» kór­gende amandyq-saýlyqtan buryn: «Du­rys, dál ýaqytynda. Jumystan keshik­ken joq, ústeme jalaqyńyzdy daıyndaı berińiz» degendeı bir-birine kóz qysy­syp, jymyń-jymyń kúledi. Odan árige tereńdeý, bir túrli olar úshin de uıat ám qylmys. Keshegi «kommýnızm elesinen» ázer qutylsa da bú­gingi kommersııalyq kapıtalızm ále­ýetine «bir kirpish bop» qalana almaı, ózderin quddy qos me­ken­di tirlik ıesin­deı sezinetin myna bıik balkondaǵy kisiler Shegebaıdy jaqsy tanıdy. Bes saýsaqtaı biledi. Onyń sol aıaǵynyń jýan sannan ne úshin kesil­gendigin, Aýǵan soǵysynan tapqan kesel emes­tigin eske túsirý degeniń bergi jaǵy ǵoı ánsheıin; Shegebaıdyń etikshilikten túsetin tabysyna qosa un-jarma kombınatynan bir aılyq járdem aqsha alatyny, úsh birdeı qyz tárbıelep otyr­ǵany, aldynyń ınstıtýtta oqıtyny, otbasymen yntymaqty ómir súretini, áıeliniń eń bolmasa bir ul týyp bere almadym-aý dep Shegebaıdyń aldynda kináli kisideı qysylatyny, jastary birazǵa kelip qal­sa da shańyraqqa ıe bolatyn perzent súıýden áli de úmitteri barlyǵy, erli-zaıyptylardyń esepsiz dúnıe shashpaıtyn máttaqandyǵy, tipti gıps jańalaý úshin Shegebaıdyń bes jylda bir ret Germanııaǵa baryp qaı­tatyny… bári-bári kóz aldarynda jazýly hattaı saırap tur.

Eski «Moskvıchtiń» ám aıaq kıim jón­deıtin «Altyn taǵa» dúńgirshek ıe­sin al myqty bolsańyz kemsitip kóri­ńiz! Múge­dek, múgedektigin kimnen jasyrady. О́mirbaıany álgideı. Jalpaq taba­nymen taltańdap jer basyp júr­genderdiń de qyryp tastaǵany belgili ǵoı. Shegebaı­dyń janynda olardyń bir de bireýi jip ese almaıdy. Shege­baı­dyń kez kelgen tirligi atqan oqtaı. Úne­mi ondyqqa dóp tıedi. Dúńgir­shek­tiń ishi de qustyń uıasyn­daı, jyp-jy­ly. Osyndaıda eski túsi­nikti jymysqy oılar aldymen omyraý­laıdy-aı. Biraq ony Shegebaıǵa telı kór­meńiz, túptiń túbin­de ózińiz abyroısyz­dyqqa qala­syz.

Etikshiler týraly el ne demeıdi. Biz­diń qalada da solaı, etikshilerdiń deni múgedek kisiler, ne mylqaýlar. Árıne, bárin bir uǵymnyń qaýyzyna syıǵyzýǵa bolmas. Degenmen, deni ishedi. Keshqurym dúńgirshek jabylarda kóp­shiliginiń bas­tary bulǵaqtap, bir nárse suraıyn de­seń betińe qarap yrja­laq­tap, basqa álem, basqa áýeniń yrǵaǵyna túsip, óz­derinshe rahatty kúı keshedi. Meıli ǵoı, mundaıǵa kópshiliktiń kózi úırengen. Má­selen, osy móltek aýdan­daǵy bir etik­shi qara jerge tórtta­ǵan­dap tik turǵyz­baǵan taǵdyryna nalyp, ózin ózgelerden kem sanap, osylarǵa kelgende tym keń­peıildik tanytatyn qudaıdy da qarǵap-silep, qazir ólip ketse de ókinbeıtindigin aıtyp, birde jýan daýysymen baryldap, birde jy­lap-syqtap, sholtaq aıaǵyna kıgen aǵash gıpsi bir buryshta, ózi tar kó­shede kól­deneń túsip jatyp alsa da tiri jan úndemeıdi. Elemeıdi, eleń qyl­maıdy. Qý araqtyń ýy ǵoı deıdi ári ket­kende. Aıaýshylyq sezimder tus-tus­tan tópe­leıdi. Túnemelikke qalatyndaı bolsa áldekimder qoltyqtan demep, shań­daq kıimderin rettep, dúńgirshek al­dyn­da­ǵy jaıdaq oryndyqqa ákep jaı­ǵas­tyrady.

– Áıelińizge habarlaıyq, telefonyn aıtyńyz, alyp ketsin.

Manadan beri aıtylǵan myń-san aqyl­dyń bir de birine qulaq aspaǵan etik­shi «áıel» degende tok soqqandaı ti­ti­r­kenip, bylshyqtanǵan janarymen tó­ńiregine tiktelip qaraıdy: – Ata­ma­ńyz, áıeli qurysyn!

Bul bálkim, úırenshikti, júrdim-bar­dym aıtyla beretin qaljyńy da bolar. Etikshiniń áıeli tap siz oıla­ǵandaı jarymjan kúıeýine tóbeden qaraıtyn, kún saıyn mólsherli tıyn-tebendi alaqanǵa salyp turmasa taban astynan urys shyǵaratyn tákáppar kisi de bolmaýy múmkin ǵoı. Jalpy myl­qaýlar men múgedekterdi qandaı júrek jutqan da jónge salamyn dep ýáde bere almas. О́jet qoı shetterinen. Bastarynan bir sóz asyrmaıdy jáne bir sózdi keshire almaıdy. Qalyń qamys ishindegi jolbarystaı únemi atyla ketýge daıyn turady. Álim jete me, ju­dyryqtasýdyń jeti atasyn meńgergen bireý bolsa ákemdi tanytar, odan quı­ryǵymdy qysyp tynysh otyraıyn degen saqtyq, qorqý, úreı­le­n­ý sezimderi mylqaýlar men múgedek­terdiń boılarynan kóp ushyrasa ber­meıdi. Múldem ólip qalǵan. Álde… gýmanıstik, izgilik, adamgershilik týra­syndaǵy zań ataý­lynyń bári jınalyp kelgende solar­dyń múddelerin qor­ǵaı­tyn bolǵan soń, soǵan arqa súıeı me?! Áıteýir, aqyl-esi bútin adam jarymjandarmen ja­ǵalaspaıdy. Iiledi, synatyn jerde synady. Jazataıym ashýlandyryp alsa da jazyqty bolǵandaı ar­qasynan qa­ǵyp, jik-japar kúı keshedi. Janjal shyqsa jeńiske jetetin solar. Al is shynymen nasyrǵa shapqandaı bol­sa, júıkesi juqalary aıaǵyndaǵy gıp­sin julyp alyp, qaq mańdaıdan qon­jı­tady eken degendi de estigenimiz bar.

Munyń bir de biriniń Shegebaıǵa qatysy joq. Shegebaıdyń tula boıynan ıbalyqtyń ıisi ańqıdy. Klıent­te­rimen ylǵı da kúlip amandasady. Ju­myr basyna paıdasy joq, bósteki áńg­i­­­­­­­­me­lerge aralaspaıdy. Ákim-qaralar­dyń jer-jebirine jetip jamandaıtyn, iship qoı­dy men jep qoıdynyń kórigin qyz­dyratyn, saıasattan sala qulash «tol­ǵaý» soǵatyn, «jurttyń bári jaman da tek ózderi ǵana jaqsylardy» Shegebaı sanaly túrde janyna jýytpaıdy. Bolǵan talaılar. Erteli-kesh aıadaı dúńgir­shek­ten qarys súıem attamaıtyn, etik jamap, ókshelerge nál qa­ǵyp, kús-kús alaqa­ny­nan qalaqtaı bal­ǵanyń saby ajyramaıtyn Shegebaıdy aıap, syrttaı bolsa da zııaly qaýymnyń ortasyna tartqansyp, etikshiniń «saýatyn» ashqysy keletin suńqyldaqtar «Altyn taǵany» tóńirek­teýin tóńirek­tegen. Biraq olardyń bir de birine Shegebaı yńǵaı tanytpady. Yńǵaı tanytsa utylady. Beliniń qýaty, bileginiń kúshi bola tura jan qınap jumys iste­gisi kelmeıtin, odan góri bazar jaǵalap, eki-úsheýi «sabraz» jasap, arzanqol shólmekti aýyzdan-aýyzǵa ja­ǵalatyp, burysh-buryshty buqpantaı­lap pana tutatyndar azdap jylynyp alý úshin Shegebaıdyń dúńgirshegine de ádeıilep soǵar edi. Qyryq jylǵy qu­dasyn kór­gendeı qushaq jaıa umtylar edi. Oıdan-qyrdan júdemeletip áńgime soǵar edi. О́zge etikshilerdiń ózim degen kisilerge qol ushyn berýge ázer turatyn jomart minezderin mysalǵa keltirer edi.

Temir tóske balǵa shaq etip tıedi. Shegebaı germanııalyq gıps aıaǵyn er­kindeý sozyp, birnárse aıtqysy kelgendeı tamaǵyn keneıdi. Jutqynshaǵy jybyrlaıdy. Temir tóske tıgen balǵa­nyń daýysy shaqar.

– Boldyńdar ma, boılaryńdy jy­lytqan shyǵarsyńdar. Endi osy toı­ǵan­­daryńa rıza bolyńdar! Shagom marsh!

– Oý, Shegebaı-aý, úıge kirgen jy­lannyń basyna aq quıyp shyǵarmaýshy ma edi?

– Sen nemene, neńe jetisip áki­reńdeısiń, a?!

– Ákireńdep turǵanym joq, maǵan jumys isteýge múmkindik berińder.

– Ne?! Seniń qolyńnan balǵańdy tartyp alǵaly jatqan bireý bar ma?!

– Balǵany tartyp alý ma senderge, arttaryńa qarańdar!

– Biz kóppiz, kózi adyraıǵan kók­saý Shege­baıdyń keýdesine suq saý­saǵyn qadaıdy. – Aspandama, aqsaq!

– Shyr biteıin degen eken…

– Kózińe kók shybyn úımeletý túk emes biz úshin… Sen sekildi talaı aq­saq­tyń asaýlyǵyn jónge túsirgenbiz bir sátte.

– Qoldaryńnan eki kelse birin qylyńdar.

– Ústińnen aýdandyq máslıhatqa aryz túsirsek erteń-aq bizdiń aldymyzda qurdaı jorǵalarsyń!

– Oıbaı-aý, aýdandyq máslıhatty qaıtesińder, jazdyń eken, mańdaıdy parlamentke bir-aq tireńder.

– Al biz, kimge jáne ne jazatyn­dyǵymyzdy jaqsy bilemiz, aqyl úı­ret­pe! Halyqqa jóndi qyzmet jasaı almaıtyn etikshiniń keregi ne?! Dó­reki…

– Arymyzǵa til tıgizdi deńder bir jerinde…

– Ony ózimiz bilemiz.

– Meıli, al qazir dereý taban­da­ryńdy jaltyratyńdar!

– Eger jaltyratpasaq…

– Onda óz obaldaryń ózderińe!

Shegebaıdyń jarymjan aıaǵymen qalaı ornynan ushyp turǵandyǵyn eshbiri baıqamaı qaldy. «Dúleı ǵoı myna aqsaǵyń!» Kók jelkeden tıgen gúr­zideı judyryq alǵashqy ekeýin qo­sa­­qabat syrtqa atyp jiberdi. Úshin­shisiniń namysy oıanyp qarsy umtyl­maqshy edi, gıps aıaq týra oń búıirine qadaldy. Qısalańdap ol ketti. Tórtin­shisiniń kózi jypylyqtap, tutqynnan qutylǵandaı qos qolyn tóbesine qo­ıyp, Shegebaıdyń art jaǵymen mysyqtabandap jyljydy. Tysqa shyqqan soń tisin qaırady: – Bul bassyzdyǵyń úshin tıisti organ­darǵa jaýap beresiń Shegebaı, bul – adam pravasyn taptaý! Biz demokratııalyq elde ómir súrip jatyrmyz…

– Qoldaryńnan kelse kesip alyń­dar!

– Neńdi kesemiz, ekinshi aıaǵyńdy ma?!

Aryz bir adamnyń atynan jazylsa kelistirýge, bitistirýge, tipti jaýyp tastaýǵa da bolar edi. «Altyn taǵa» dúń­girshek ıesiniń ústinen jazylǵan qara­laý aryzdyń sońyna anaý-mynaý emes, tórt aza­mat qol qoıǵan. Tór­teýi de azamattyq quqymyz jermen-jeksen boldy dep zar ıleıdi. Jáne jazýlary qandaı, mirdiń oǵyndaı! Saýatty. Zań-zakonnyń kózinen tizgende akade­mıkti jańylystyrar. Jaýap kútemiz dep artyn salmaqtaıdy. Talap aryz eki-úsh quzyrly mekemege qatar jiberilgen. Ne isteý kerek? Ákimdiktegilerdiń ábden bastary qatty.

***

Shegebaıdyń kúndegisi osy, bir ja­ǵynan munysyna da shúkirshilik. Aq­saqtyǵyn araǵa tyqpalap, erteńdi-kesh oshaq bu­tyn kúzetip, úıden qarǵy adym shyǵa almaıtyndaı kúıge ushyrasa, ishýdiń kó­kesin áne, sonda keziktirer. Oý, bári­nen buryn «qoı, jumysqa baraıyn» dep, esik jaqtaýyndaǵy kıim­derin kıip, te­mir garajdyń ishinde kúı­beńdep júretin tirligine ne jetedi! Qyzyl «Moskvıchi» jarap tur ázirge. Qaqaǵan qara sýyǵyńa qaramaı, kiltti burap kep jibergen sátte dar ete túse­di. Sheteldik jutynyp tur­ǵan jańasyn alýǵa bir túrli kóńiliniń hoshy joq. Qaı báıgeden qalyp jatyr. Úı men jumys arasyna kidirissiz qaty­nap tursa jaramaı ma. Jáne Shegebaı eski máshıneniń kem-ketigin ózi-aq jóndep alady. Eshkimge jalynbaıdy. Onyń ústine kóz degennen kórdi ǵoı kóresini. Erteńgilik kórshileri biriniń máshı­nesin biri súırelep, ot aldyra almaı áýrege túsip jatqanda aqsaq Shegebaı murtynan kúlip, sheteldik máshıne­simen jandarynan zý ete shyqsa… Báre­keldi! Ondaıda Shegebaıdyń osy kisi­lerdiń ultany jelimnen ajyraǵan aıaq kıimderin asa yjdaǵattylyqpen jamap beretini, pulyn da kóp almaıtyny ári ýádesinde turatyny eskerilmeıdi de, onyń aqsaq aıaǵyn syltaýratyp, bıik úılerdiń arasyna temir garaj qoı­ǵyzyp alǵandyǵy – árbiriniń keýdesin aıaýsyz tyrnalar. Mine, jyly jerde turǵan Shegebaıdyń máshınesi birden gúr ete túspegende qaıtedi?! Oý, bul Shegebaı­diki ne basyný, a?! Eger Aýǵan soǵy­synan múgedek bop oralsa áńgime támám. Jurttyń aýzyn jabýǵa sol jalǵyz derektiń ózi jetip-artylady. Biraq olaı emes qoı, Shegebaı beıbit kúnniń múgedegi. Týrasyna kóshkende un-jarma kombınatynda tehnık bop júrip, júgeri tartatyn agregattyń ál­debir aqaýyn jóndemek bolǵanda tran­sparterge aıaǵyn shaınatyp alǵan. Sol-aq. Osyndaı ká­kir-shúkirdi syltaýratyp, árkim ákı­mat­tan ruqsat alyp kez kelgen jerge qap­tatyp garaj qoıa berse, balalar oınaıtyn alaqandaı alań­nan da aıyrylyp qalar. Shegebaıdyń temir garajyn súr­gizip tastasa qalaı bolar edi. Árıne, mun­daı aram oı árkimniń keýdesinde býlyǵyp júrgen de shyǵar-aý. Biraq gýmanıstik tárbıemen aýyzdanǵan keshe­gi keńes zamanynyń adamdary qalaı degende de izetti ǵoı. Múgedekti ishteı músirkeıdi.

Al Shegebaıdyń úsh qyz tapqan áıeli etikshige qaraǵanda sál aqyl­dy­laý. Oılanyp sóıleıdi, aldy-artyn bez­benge salady. Orynsyz jerge kı­lik­peıdi, kóbine-kóp únsiz qalady. Má­selen, myna jaǵdaıǵa bola Shege­baı­dyń qulaǵyn shýlatýdyń qajeti ne?! Aman-esen júre bersin She­gebaı! Qudaı tileýin berip tórtinshi qur­saq kóteredi eken, Shegebaıdan súıinshi suraýǵa asyqpaıdy. Mán-jaıdy shegine jetkenshe zertteıdi. Bir-eki aıdan soń ÝZI apparatyna túsedi. Ul bolsa talaı túngi arman-maqsatynyń oryndal­ǵany. Eger… jo-joq, o ne degenińiz, Alla asylyq aıtqyzbasyn, kóz­ge kó­ringen úsh qyzyn baǵyp-qaǵyp, qutty oryndaryna qondyrsa da jeter. Eki-úsh kún aýrýhanaǵa jatyp shyǵar azar bolsa…

– Siz bylaı ıkemdelseńizshi ómirge?!

– Ne?!–Shegebaı áldekim jon arqasyn osyp jibergendeı osqy­ry­nady. – Ne aıtpaqsyń munymen?!

– Tyńda, tyńdasań–bizdiki sizge bolysý.

– Al, ııa…

– Elmen jaǵalasyp… Jurt aıaǵy basylǵan soń shyqsańyz da qur qal­massyz úlesten. Kózge túsip… Artyq árekettiń qajeti ne?

– Kimniń qorasyna túsippin?!

– Túspeseńiz de… Máshıneńizdi jyly garajǵa qoıasyz. Eshbir qınal­maı­syz. Al atan jilikti jigitter…

– Nemene, atan jilikti jigitter kerek bolyp júr me saǵan?!

– Tý…ý, bas dese qulaq deısiz. Qyzba mineziń-aı! Eger qajet bolsa áıel­der o jaǵyn da sizden suramaıdy.

– Iá, solaı, solaı eken-aý?! – Amalsyz sheginshekteıdi Shegebaı: «Durys, durys aıtady, áıeldiń qýlyǵyna taıaq boılamas. Garajdyń qujattary túgel. Jer salyǵyn tólegem. Onyń ústine álgi sen aıtqan atan jilikti jigitterdiń aldynan talaı ótkem. Arym taza. Akkýmýlıatorlaryn meniń jyly garajyma kirgizip qoısa birnárseleri kete me? Jalqaý shetterinen. Álde múgedek She­gebaıǵa kiriptar bolǵysy kelmeıdi. Ne deısiń maǵan?! Al men týmysymnan jumysker bop jaratylǵan adammyn. Sondyqtan denim saýda jumystan jarty saǵat keshikkim kelmeıdi. Meıli, taý qoparyp tastamasam da…»

Shegebaı «Moskvıchin» dúńgir­shek­tiń tereze tusyna ákep tirep qoıady. Kabınadan aldymen oń aıaǵyn, sosyn sol aıaǵyn shyǵarady. Mańdaıshadaǵy kish­kene aı­naǵa qarap, qobyraǵan shashyn taraıdy. Jeıdesiniń jaǵasyn túzeıdi. Ústine ıismaı búrkedi. Aqsańdaı basyp eki jerden qulyptalatyn temir esikti jaılap ashady. Áldeneden kúdiktene me qalaı. Osy aradan jelkelep shyǵa­ryp jibergen álgi aıaq-qoldary balǵa­daı tórt azamat Shegebaıǵa ákimshilik tarapynan tıisti jaza qoldanylmady dep jarapazan aıtyp júrgen kórinedi-mis; ol aqsaqtyń áli sazaıyn tarttyramyz dep tisterin qaırap júrgen kóri­nedi-mis. Kim bilsin, osy kúni adamǵa senýge bola ma. Avtobeketke, vokzalǵa, konsert zaldaryna jarylǵysh zat qo­ıyp, olaryn kúni buryn quqyq qorǵaý organdaryna habarlap, aıdyń-kúnniń amanynda eldi dúrliktirip jáne odan lázzat alyp, shyrt-shyrt túkirip júr­genderden bir nárse kútýge bola ma. Olardyń qasynda Shegebaıdyń «Altyn taǵasy» sirińkeniń bir tal shıi ǵoı ánsheıin. Jarq etti de joq boldy. Ornynda bir ýys kúl qalar.

Ishke kirgen boıda birden bylǵary aljapqyshyn beline baılap, tós temir­di dúńkildete jónelmeıdi. Aldymen gúl­derge sý quıady. Qyzyl púlish­pen qap­talǵan dıvannyń shańyn súrtedi. Kerek­ti qaǵazdaryn retteıdi. Salyq komı­tetine, elektr qýatyna jáne son­daılyq kákir-shúkirge tólenetin aqsha­ny seıf­tiń ústińgi tepshegine qattaıdy. Qolyna hosh ıisti krem jaǵady. Áı­eli­niń ápen­diligin kúlki qylǵanymen eptep ishi jylıdy. Shegebaıdyń olpy-solpy júr­­gen­digin ol da qalamaıdy. Boı­jetip qalǵan qyzdarynyń keıbir qylyq­taryna qara­daı qarap qarny ashady, áli bala. Ákeleriniń kúni boıy shanshylyp, balǵa soqqylaǵandyǵymen sharýalary joq, Shegebaı tabaldyryq­tan attasa-aq boldy, moınyna asyla ketedi. Oı, bárekeldi! Sondaıda kú­ıeýiniń ús­tinen jaǵymsyz ıis shyǵyp júrse jaq­sy ma?! Qyzdary túgil ony ózi de unat­paıdy. Aıtqanǵa kónse She­ge­baıdyń ıyǵyna qyl juqtyrǵysy joq.

Aǵash sákidegi qaz-qatar tizilgen aıaq kıimder qatań grafık boıynsha kezegin kútedi. Aınalyp kelgende olar túgeli­men Shegebaıǵa baǵynyshty. Birin-biri basa-kóktep, basyp-janshymaıdy. Er­teń­gi kúni osylar ıesin tapqanda qa­laı-qalaı oınaqtar edi, tipti Shegebaıdy da basyp ozyp, shań qaptyryp keter edi. Aıaǵy saýlarmen jarysqa túse­tin­deı Shegebaıdyń shamasy qaıda. Son­dyqtan árkim qolynan keletin sharýasyna má­tibı. Mynalardy balǵamen tumsyqtan bir-bir nuqyp qoısa da She­gebaıdyń qolyn qaǵatyn tiri jan joq.

Birinshi turǵan buzaýbas báteńke anaý ıntellıgent shaldiki. Árıne, shal deseńiz shalqasynan túser. Áli kúnge deıin syptaı bop ádemi kıinedi. О́mir boıy kreslodan túspegen kisi sál kó­kirekteý, tanymaıtyn adamdaı keıde Shegebaımen de salqyndaý amandasady. Shegebaıdyń oǵan qarap qalǵan nesi bar, jasy úlken bolǵan soń bas ızeıdi. Odan bir nárse dámete me? Aıaq kıimin jóndeýge ákep júrgen kempiri. Oı, onyki baıaǵy oqtaý jutqandaı siresý. Báteńkeni qolyna alyp turdy da keri ysyrdy. Yqylas tanytpady bir túrli. Odan keıingi kezek bastaýysh mektep muǵaliminiń etigi. Bir balasy bar. Bul aýlanyń turǵyndary Shegebaıǵa bes saýsaqtaı belgili. Onyń kúıeýimen qol ustasyp qatar júrgenin kórmepti. Álde baıqamaı qaldy ma. Uzynqulaqtan es­týinshe álgi esersoq kúıeý bireýdiń tur­mysqa shyqpaǵan qyzymen baılanysyp júkti ǵyp qoıǵan tárizdi. Qyzdyń ákesi de áperbaqan bireý bilem, «qolyma tússeń ajalyń menen bolady» deıtin kórinedi. Oý, aıdalaǵa aıbat shekkenshe, odan da qyzyn tárbıelep almas pa?! Muǵalımamen habarlasa ma, habarlaspaı ma, kim bilsin, o jaǵyna tereńdep qaıtedi. Al shyndyǵyna kelgende She­gebaıdyń kókireginen de bir túrli aıaýshylyq sezim oıanady. О́zi de úrip aýyzǵa salǵandaı ádemi. Oqtaýdaı baltyrlary qandaı! Syrmasy synǵan etikti muqııat súrtkileıdi. Qonyshyn qalypqa kıgizedi. О́tkir bákiniń ushy­men sógilgen tusty oıyp alyp, jańadan bylǵary japsyrady. Búgin keshke deıin daıyn etedi buıyrsa. Radıodan terme tyń­daıdy. Syr súleı­leriniń erekshe maham­men aıtylatyn terme-dastan­darynyń dıskisi túgelge derlik osynda. Birinen soń birin tyń­daıdy. Jalyqpaıdy.

***

Mylqaý áıeldiń bir bólmeli úıinde shalqasynan túsip, shyrt uıqyda jat­qan Bıahmet jer asty dúmpýinen shoshyp oıanǵandaı, jastyqtan basyn ju­lyp aldy: – Men… men, qaıda, qaı­damyn, a?!

«Sen, sen aıdasyń!–Kelinshek sylq-sylq kúlip saýsaqtaryn erbeńdetti. Ústól ústindegi jartylaı ishilgen jar­tylyqty nusqady, – bas jaza­my­syń?!»

– Ketshi-eı!–Bıahmet bet-aýzyn tyr­jıtty. Bir staqandy tartyp jiber­se de teris bolmas edi. Biraq óz-ózin tejeýge tyrysty. «Mynaý qaıdan tap bolǵan tyń bastamalar? Ishý eshqaıda qashpas, ishti ǵoı múıiz shyqsa. Apyr-aı, bir nárse kórineıin dep júrgennen saý ma?! Shegebaıdyń túr-tulǵasynan-aq qutyla almaı-aq qoıdy. Kózin tastaı jumsa-aq boldy, júrer jolyn kes-kestep, taltaıyp Shegebaı tura qalady. Mine, menikin kórdiń be degendeı, balaǵyn jýan sanǵa deıin túrip, Germanııadan jasatqan gıps aıaǵyn kórsetedi. Uryp qoıypty ondaı aıaqty! О́zimizdikimen-aq Bıahmet te qatardan qalyp jatqan joq. Eshkimnen kem emes, buıyrsa erteńnen bastap Sa­ryaǵash shıpajaıyna baryp, demalyp qaıt­paqshy.

Bıahmet aqsaq ta osy móltek aýdan­nyń ana basyndaǵy aıaq kıim jóndeıtin dúńgirshek ıesi. Munyki de Aýǵan soǵy­synan tapqan keselden aýlaq. Tóbeles qoıa baıaǵy. Bireýler poıyzdyń tambýrynan laqtyryp jibergen. Jer-jerge túıindemesin jiberip, ózine laıyq qyz­met izdep edi. Tehnıkým bitirgen. Eki-úsh dıplomdy mamandar qyzmet tappaı sandalyp júrgende Bıahmettiki ne aspandaý. Múgedekterge moral­dyq jáne as­qan adamgershilik turǵysynan qaraıtyn bizdiń qoǵam qalaı degende de adal ǵoı. Bıahmetke de ákelik qamqor­lyǵyn aıamady. Eki-úsh aı tegin oqy­typ, dúńgirshek ashyp berdi. Qalǵany Bıahmetke baılanysty.

Jaraǵyr, kóbirek siltep jibergen be nemene?! Tóbe quıqasy qyryq qu­myrsqa kemirip jatqandaı shymyrlaıdy. Ta­maǵy qurǵaıdy. Moıny byl­qyl­dap, eki ıyǵyna alma-kezek qu­laıdy. Osy kelin­shektiń ne pálesi baryn qaıdam, álde araqtyń ishine dári qosyp bere me, áı­teýir úıine kelseń bitti, aı­nalsoqtap tu­zaqqa túskendeı matala­syń da qala­syń. Bıahmetti klıentter kútip júrmesin ana jaqta.

Kózi kirtıip tóńiregine tiktelip qara­dy. О́z sharýasymen árli-berli zyr­laǵan mylqaý kelinshektiń jýan bóksesin ala­qanymen sart etkizdi. Bu­ıymtaıy endi eske tústi: – Bardyń ba, Shegebaıǵa?

«Bardym». – Kelinshek basyn ızedi.

– Mán-jaıdy túsindirdiń be?

«Túsindirdim».

– Ne dedi?

«Ún-túnsiz shyǵaryp saldy».

– Qalaı, qalaısha, jyn qaǵyp ketkennen saý ma Shegebaıdy?! Oý, ol Ger­manııaǵa júrgeli jatqanda osy qa­lanyń bar etikshisi jınalyp, «oramal ton bolmaıdy, jol boladynyń» yrymyn jasap, nıetimizdi bildirgen joq pa edik. Sonyń basy-qasynda ózim júr­gem. Germanııa bolmaǵanmen Saryaǵash ta…

Qabyrǵaǵa súıenip ornynan turdy. Tál­tirektep tysqa shyqty. Búrseńdep ish­­ke qaıta kirdi. Áldenege ashýlan­ǵan­daı qol­dary dirildep, qyrly staqanǵa qu­ıyl­ǵan arzanqol araqty shimir­ken­bes­ten tartyp jiberdi: – A-ha-ha, sen, sen bar-aý, malades! Sezesiń bir ná­r­seni. A-ha-haý, búgin meniń kaıf us­taıtyn kú­nim eken ǵoı. Búgin qasyń­damyn buıyr­sa…

«Erkińiz bilsin!» degendeı kelin­shektiń kózderi kúlimdedi.

Bıahmet eki qolyn taraqtap jel­kesine qoıyp, temir kereýet ústinde er­kin kósildi. Mastyǵy tez tarqady. Kózin jumsa bitti Shegebaıdy kóretin bolǵan soń, odan qutylýdyń joldaryn tere­ńirek jáne jaýapkershilikpen oılastyrdy: «Shegebaıdyń munysy adam­ger­shi­likke jata ma? Bes-on tıynyn bermese artyna tyqsyn! Bıahmetke buıyr­ǵan ne­sibe de turǵan shyǵar bir jerde. Kim-kimdi asyrap júr? Oý, alysqa sapar shek­keli jatyr eken, «Bıahmettiń joly bolsyn, jaqsylap demalyp qaıtsyn» demeı me eń bolmasa. Ún-túnsiz shyǵa­ryp salǵany qalaı? Jáne Bıahmet arnaıy adam jiberip turǵanda…»

Kóz aldynan aýmaly-tókpeli dú­nıe­ler kıno lentasyndaı tizbektelip ótip jatty. Qaladaǵy mylqaýlar men múge­dekter qaýymdastyǵy bas qosý uıym­das­tyrsa bitti, bári jabylyp Shegebaıdy maqtaıdy. Maqtaǵanda da túbin tú­siredi. Aqsaqtyǵyna qaramaı shaǵyn bıznesti durys jolǵa qoıǵan Shegebaı… Tiri jandy sandaltpaı, aýdan­dyq salyq komıtetine ýaqytymen jarnasyn tólep turatyn da Shegebaı… Halyqqa qalt­qysyz qyzmet isteýdiń úlgisin Shegebaıdan úırenińder… Shegebaıdyń tájirı­besin búkil qalaǵa taratamyz… Aıyna bir ret Shege­baı­dyń leksııasyn tyńda­ıyq… Shegebaı master-klass uıymdas­tyrsyn… Oý, son­da bul Shegebaı basa-kóktep qaıda barady?! Shegebaıǵa toq­tam aıtatyn bir adam tabyla ma, samarodnyı sary altyn boldy-aý sonda bul Shegebaı?!.. Shegebaıdyń ıneniń jasýyndaı qyl­mysy joq, tap-taza… Shegebaı qudaı­dyń tapa-tal túsinde tórt birdeı azamatty jelkeden túıgishtep, dúńgir­shek­ten qýyp shyǵady. Sonda da Shege­baıdiki durys. Meıli, ıt te bolsa sol tórteýi ǵoı, Bıahmettiń arǵy-bergi jol shyǵynyn kóterip júrgen. Shegebaı búıtip basqa sekire berse, bir kúni…

***

Shegebaıdyń dúńgirshegi tún jarymynda ot qushaǵyna orandy. Onyń qaı­dan kelgen kesel ekendigin etikshi jaq­sy túsindi. Erteńinde asyqpaı kıindi. Qaıda asyǵady. Gıps aıaǵyn sylap-sıpap qaıta kıdi. Tisteri qyshyr­lady, jaǵy jybyrlady. Sóıtti de mylqaý kelin­shektiń úıine telefon soqty:–Bıahmet, sen sondasyń ǵoı, kút meni. Qazir baryp, jelkeńdi qııamyn, saý aıaǵyńdy syndyramyn!.. Áńgime sol!..

– Kelme, nege kelesiń! Seni shaqyr­ǵan bireý bar ma?! Kaıfty buzasyń, búgin kaıf ustaıtyn kúnim…

Shegebaıdy esik aldynan áıeli kútip aldy:–ÝZI-ge tústim. ÝZI aldamaıdy. Qudaı tilegimizdi berdi, tórtin­shimiz ul eken, Shegebaı…

Etikshi ne ilgeri, ne keıin júrerin bilmeı qalt turyp qaldy.

Qýanysh JIENBAI.