Keńdik pen kemeldik

Esimi – tabıǵı bolmysynyń keńdigin, hám poezııadaǵy shetsiz-sheksiz kókjıegin, al, tegi – ana tiline degen myrzalyǵyn aıqyndap turǵandaı jalqy jaratylys kim eken? Ol – Keńshilik Myrzabekov! Bálkim, Uly Jeńisten sońǵy keńshilik zamannyń bastaýynda týǵasyn solaı yrymdap atasa kerek. 1946 jyldyń 6 shildesi! Aqyndyq álemniń aıdynyna torsyq sheke bir uldy qulaǵynan ustap shyǵara salypty… Pýshkın de eki ǵasyr buryn dál osy kúni dúnıe esigin ashypty.

Esimi – tabıǵı bolmysynyń keńdigin, hám poezııadaǵy shetsiz-sheksiz kókjıegin, al, tegi – ana tiline degen myrzalyǵyn aıqyndap turǵandaı jalqy jaratylys kim eken? Ol – Keńshilik Myrzabekov! Bálkim, Uly Jeńisten sońǵy keńshilik zamannyń bastaýynda týǵasyn solaı yrymdap atasa kerek. 1946 jyldyń 6 shildesi! Aqyndyq álemniń aıdynyna torsyq sheke bir uldy qulaǵynan ustap shyǵara salypty… Pýshkın de eki ǵasyr buryn dál osy kúni dúnıe esigin ashypty. Sóz marjanynyń qazaqy qunaryna kelsek, Maǵjan jasaǵan azdy-kópti qyryqtan asyńqy ǵumyr Keńshiliktiń de mańdaıyna telinipti-aý! Uqsastyqtardyń da uńǵysynda alabóten upaıly, ózgeshe órilgen taǵdyr tylsymdary tunyp jatatyn sekildi… Salystyrýǵa negiz bolǵan soń da sypyrmalyqtan sytylyp, syndarly sezimge quryq salynady. Áıtpese, dánsiz, dáıeksiz nárseden ne syǵymdap alarsyz?

…О́mirdegi, ónerdegi keń tynysty Keńshiliktiki basqa jol! Poezııadaǵy qasqa jol! Onyń dúldúl jyr pyraǵy keńdik sıpatymen, kemeldik turpatymen aıqasqalanyp, tuıaqtaryn ózgeshe tarpyp, tańdaı qaqtyra bastaǵanda… «Tabanym talaı shoq basyp, Qyp-qyzyl otqa kúıdi erin. Tarpań em, taǵdyr noqtasyn, Salǵyzbaı basqa súıredim»,– dep ernin shúıire, kerile túsip, kenet kerdeńdeý kúıge túse qalatyn, keýdesin asqaq ustap, urynbaıtyn jerde «uryna» salatyn Keńshiliktiń jyrlaryn zamannyń jalyna jarmasyp júrip oqý kerek sııaqty.

…Arý Almatyǵa barǵan saıyn, tabanym jerge tıisimen, aldymen asqaq Alataýǵa daýystap sálem berip alam da, yńǵaıy kelip jatsa birden tartyp ketetin, zaýyrqaıyr qol tımeı qalsa sharýanyń ara-arasynda entigip jetip, eligip te egilip turatyn bir ystyq jerim bar. Ol – Abylaı han men Abaı dańǵylynyń qıylysyndaǵy (osy dańǵyldyń 43 A úıi) buryn aqıyq aqyn Qaınekeı Jarmaǵanbetov turǵan úı edi. Osy úıdiń taý betkeıindegi orta tusynda aspanǵa tik shanshylyp, jýandyǵy ólshemge ońaı kelmeıtin dáý de záýlim qaraǵash pańdanyp turar edi. Uzyndyǵynyń tórt qabat úıge jeteles býyny tyqyrlanyp, odan arǵy kókke shanshylǵan ushar basy kári keıýananyń taramys saýsaqtaryndaı tarbıyp, júlgelengen butaqtary salalanyp ketetin. Kóz almaısyń – qaıran qalasyń, tamsanasyń. Bizder oqý ańsap, Almatyǵa kelgen 1965 jyly alǵash kórgen bul alyp aǵash áli kúnge sol synynan ajyramaǵandaı. Bir joly Keńshiliktiń ózi ákelip kórsetken. «Bul úıde Qaınekeıdeı áıdik aqyn turady!» – dep, masattanǵan. Sol kisiniń baı kitaphanasynan Maǵjan degen «halyq jaýynyń» óleńderin (keıin bir ulynyń atyn Maǵjan qoıǵan – Q.Á.) jasyryp oqıtynyn saý kezinde sybyrlap, qyzyp alǵanda aıǵaılap aıtyp, ishine búkken áldene syrdy tyrnalap syrtqa shyǵarǵysy keletin. Sol, qanshama kisi qushaqtasa da qaýsyra oraı almaıtyndaı qaraǵashqa ıyǵyn súıep túsken Keńshiliktiń sýreti keıin kitaptaryna enip, bylaıǵy baspasóz betterinde de jarııalanyp turady. Qaınekeı sal aýrýyna ushyrap, Torǵaıyna máńgilik tynystaǵan soń: «Bul qaraǵashtyń ıesi endi men bolyp qaldym!» – dep qulazıtyn. Qaıran Keńshilik te dám-tuzy taýsylǵanda Keńsaıǵa syımaı óziniń keń Torǵaıyna oraldy… Ekeýi de Torǵaıda týyp, Almatyda qorǵasyndaı jyr qalyptap quıyp, týǵan ólkesinde tynshyp jatyr… Aqyndar aýylda týyp, astanada óledi deýshi edi ǵoı. Sonyń syńaıyna keletin shyǵar. Biraq bular – qos dúldúl óz aýylynyń jeńil torqa topyraǵyn jamylypty-aý!.. Aqtańger aqyndardy saǵynyshpen eske alyp turyp, olar talaı súıenip shabytqa kenelgen alyp qaraǵashty birneshe márte sýretke basyp aldym… Áne, Keńshilik qaraǵashqa súıenip tur… «Topyraǵy – negizi – Baǵy, sory aralas. Tabıǵattyń egizi, Qaıran Aqyn – Qaraǵash…» Sońǵy shýmaǵy? Iá, bylaı aıaqtalatyn: «Quzar basyn muń shalyp, Jyrlaıdy da jylaıdy. Kún artyna kún salyp, Ekeýi de qulaıdy!..».

О́tken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldarynyń bas kezeńi edi. Qostanaıdyń «Týrıst» meımanhanasynda, aıadaı bólmede respýblıkalyq «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń menshikti tilshisi Baıtursyn Ilııas, Almatydan kelgen aqyn Keńshilik Myrzabekov úsheýmiz otyrmyz. Keńshilik terisine sımaıdy. Temekisin saýsaqtarymen shertip, shıyryp tartady. Qımyly ózgeripti. Klassık Ǵabeńdeı (Músirepov) baıaý, sylbyr, erinshekteý. Pańdanyp sóıleıdi. Torǵaı jaqta oqyp, etene bilisken ekeýi bir-birine erkin. Ázil-qaljyńy jarasady. Joq jerden daýlasa ketip, qyp-qyzyl bop aıtysady da lezde bir aýyz sózben tabysa qoıady. Men syrttyq adamsha, qońyltaqsyp otyrmyn. Qamysty aýdanynda oqyp, týǵan elden jyraqtaý júrgenim seziledi. Degenmen, Almatydaǵy tabysqan ystyq kúnderdiń taby sezim úıirip, saǵynyshymyzdy qoıýlata túsedi. Birazdan soń Keńshiliktiń bastapqy keýdemdeý, qytymyrlaý qalpy seıilip, baıaǵy keńkildek sarybalaǵa aınalyp júre berdi. Túsinemiz ony. Aqyndardyń jas perisi! Ýyzdaı 26 jasynda «Ińkár dúnıe» atty tuńǵysh óleńder kitapshasy shyǵyp, osydan birer aı buryn bizge qatynaýshydan berip jibergen edi. Pyshaqtyń qyryndaı ǵana. Qolǵa iligýi qıyn, úlbirep tur. Nebári 32 bet. Alǵashynda qorashsynyp qalǵanbyz. Oqı kele bas almaı qunyqtyq. Keıbir shýmaqtary kókeıge qonyp, jattalyp qaldy. Endi, mine, sóz aýany tikeleı osy kitapshaǵa aýyp, sóz tamyrshysyndaı saıraı jóneldik.

– «Baıqońyr» óleńiń shymyr eken! – dedi kópirme sózden ada, maqtaýǵa sarań Baıtursyn. – Keńshilik, myna jeri tym táýir túıindelgen: «Joq… joq, dalam, shydaǵanyń jón bolǵan, (Dala bizdiń shydamdy ǵoı tańdanban), Dala bizdiń minezi aýyr bolǵanmen, Talaı ǵasyr ushqysy kep qomdanǵan». Kýlmınasııasyn qarashy: «Uıa salǵan zymyran qusy zamannyń, Jasa dala! Qoıdaı jýas qońyr qyr»,– deısiń. Qazaq dalasynyń oıanǵanyn, tehnıkalyq progressiz el damýynyń múmkin emestigin aıtqyń kelipti.

Keńshilik temekisin urtyn sýalta soryp, úrlep jibergen óz tútininen ózi shashalyp:

– Pafostyq óleńniń astaryna úńilshi, Baeke! Orys buǵaýyndaǵy dalanyń bulqyna almasyn da kúırektikke teligendeımin ǵoı! Amalsyz buqpantaılaǵanym ǵoı. «Talaı ǵasyr ushqysy kep qomdanǵan», – degenimmen, «shirkin-aı, Baıqońyr aılaǵyn ózimiz ıgersek…» degen úmit-arman tutana almaı, tunshyǵyp tur-aý! О́zgeniń óńmeńdeýinen áli talaı opyq jermiz, túge… – dedi de pálsapasyn soǵyp ketti. Zymyran básekesinde álem ústemdigine umtylǵan dańǵaıyr memleketter áli talaı kóz suǵyn salady bizge. Aspanymyz amalsyz tútelenedi. Ýlanǵanymyzdy bilmeı qalamyz. Buǵan dalıǵan dalamyzǵa atom energııasyn óndirmekke taptyrmas baza retinde qaraýshylar tabylatynyna ımandaı sene berińiz… Qazaq dalasy keń! Al keńdikti taryltýǵa qumar – qyzǵanympazdar tabylmaı qalmaıdy. Keńdik qasıetiń aldymen óz qyzyǵyńa jumsalsyn…

Baekeń de óz oıynan shyqqan myna túsindirmege razy keıippen jeńil jótkirinip alyp:

– Durys aıttyń, aqynym. Seniń talantyń únemi keń pishilgeni durys. «Teńiz ben dala taǵdyryn oılap turdym men, Qapshaǵaı GES-ten taraǵan qýat sáýleshe», – dep «Qapshaǵaı áseri» óleńińde tapqyr jyrladyń. Dalany sýdan qýratpaı, teńizin qońsy etkenińnen erteńgi gúldengen ómirdiń bolmysy ańǵarylady. Oılantpasa, nesi óleń,– dedi de Keńshilik inisine toımastaı bop súısine qarady.

Keńshilik býsana túsip, jelpinip qaldy. Qaıtadan tanaýrap, júırik attaı tarpynyp, mańaıyna murnyn shúıirip, astamshyl kúıge tústi. Munysyn ersi kórgen Baıtursyn osyǵan maqtaý ótip ketpesin degendeı, shıratyp, keıde atoılap ketetin áýlekileý minezinen saqtandyryp qoıý maqsatymen kitapshany paraqtap, bir jerine tesildi de oqı bastady: «Aınaldyq kúlkilerden, Baqyt pen bal tógilgen. Aınaldyq kúlkilerden, Atqandaı tań tórińnen». Osy shýmaqtyń jeńil uıqastaryna tushynbaıtynyn, mazmuny da qaradúrsindeý ekendigin aıta bastap edi, Keńshilik shoq basqandaı yrshyp tústi de:

– Baekesi, toqtańyz! Sábı kúlkisiniń qudiretin bergim kelgen!– dep ornynan turyp ketti. – Maǵan syn aıtý úshin myqty aqyn bop týý kerek! Muqaǵalılardyń ózi ekpinimnen yǵysa bastaǵanda!..

– Eı, Keńshilik! Syndy tyńdaı bilýge úıren! Biri jaǵyp, biri jaqpasa da ushqarylyqpen dyz ete qalmashy! Sabańa túsip, saralaı bil! Sabyrlylyqty jarty baǵyńdaı esepte, áıtpese… – Baıekeń inisiniń ádeıi mysyn basa tuqyrtty. Jany ashyǵannan jalpaqshesheılikti ysyryp qoıdy. Sylap-sıpaı salýǵa bolar edi. Aýyzdyǵymen alysqan talant tulparyna qajetti jerinde tartyna bilýdi meńzegeni ǵoı.

Retsiz tarpynǵannyń tamyry tereńge ketpeıtinin túsinetin Keńshilikke aǵasynyń bul talaptary tańsyq emes edi. О́zgelerdiń de talaı quqaıyn baıqap júrgen. Kóbine retsizi basymdaý keledi. Al myna eskertpeni lezde oı súzgisinen ótkizip jibergende, rasynda da shýmaqtarynyń shalaǵaılaý sheti túrilip qalǵandaı boldy. Sony túsingen ol ańqyldaqtyǵyna basyp:

– Keshir, aǵa! Túsindim, aǵa! – dedi de inilik izetpen kishireıe túsip, aǵasyn qushaqtap aldy.

– Al myna óleńiń ǵajap qubylys! – dep aǵasy jattap alǵanyn tókpeletip jiberdi: «Bar ma eken seniń esińde, Balqaımaq kúnder shaıqaýsyz. Bultıyp bir zat tósińde, Býlyǵyp ósti baıqaýsyz». Alysqa shabasyń, baýyrym! Mástekshe typyrlama, sáıgúlikshe quıǵyt!

Keńshilik áldene oıǵa shym batyp ketipti… Ne oılady? Al myna Baekesi dál osy otyrystan 17 jyldan soń, qımas inisi ómirden óte salysymen «Lenınshil jasqa» «Keńshilik jatyr» dep egile qaıǵyryp: «Ýa, Keńshilik, tekti tentegim, Torǵaı jaqqa baryp qaıtaıyqshy deýshi ediń. Asyǵýshy ediń kórgenshe el shegin…» – dep kóz jasyn kóldeı ǵyp, tyıa almaǵan-tyn.

Uly Jeńisten soń týǵan Keńshilik soǵys qubyjyǵyn kórmese de júregin sol soıqannyń tyrnaǵyna osqylatyp qoıyp, ókpesi qantalap, qabynyp júrgeni… Es bile soǵystan qaıtqan soldattardyń arasynda ósti. Zińgitteı azamattar eken, múgedek bop oralǵandary qansha ma? Ot pen oqqa túsip, shyńdalǵan júrek jutqandar shetinen. Eńselerin túsirmeıdi. Qybyrlap, tyrbanyp eńbekke aralasady. Beıbit ómirdi kórgenderine shúkirshilik etedi. Otan úshin sháıit bolǵandardyń erligin aıtqanda, tula boıy qalsh-qalsh etip, qara terge malshynady. Sábı kóńil bezbeni el basyna túsken osynaý taqsirettiń taýqymetin taramdap taýysa almaıdy. Perish bop qatqan túıtkilden júregi shorshyp, shoshynǵany qanshama jyldar ótken soń óleńniń sherine baılandy. Kúshtep emes, kúńirente quıyldy. Estigeni – egiltti. Elemeıin dese de erkinen tysqary eliktirdi. Júrekke ámir joq eken. О́leńdi de buıryqpen buıyrtady-mys. Uıqas pa? Oǵan bas qatyrǵysy joq. Osylaısha «Bir shańyraq týraly balladanyń» túıini bylaısha quıyla saldy: «Biz mynaý, Uly Jeńistiń Jórgeginde ósken balǵyndar. Qaý etip qaptap jer ústin, О́rteńge ósken shalǵyndar, Bas ıemiz saǵan, soǵystyń Taýqymetin tartqan taǵdyrlar!». Dene túrshigedi, júrek loqsıdy. Bárin Keńshilik kórgen. Mine, ol qabir basynda qulazyp tur. «Shyǵyryn salǵan shalmenen, Dıirmenin tartqan kempirdiń. Qabirine kelip tańmenen, Topyraq salyp men turmyn». Topyraq qaı kezde salynady?! Ol rásimdi aqyn bilmeıdi emes, biledi. Qaıtys bolǵan adamnyń qyrqyna nemese jylyna kelip topyraq salynbaıdy. О́lsheýli ǵumyrdyń sońǵy mezettik, jalǵan ómirdiń jylystaǵan qas-qaǵym sátindegi tirilerdiń aqyrǵy paryzy – bir ýys topyraq salý! Bul jerde dástúrden sál aýytqýǵa shuqshııý eske de kelmeıtindeı (biraq dara aqyn túısiginde eshteńe burmalanbaýy tıis-aý – Q.Á.) ǵoı. Sezim sergeldeńi qyr basyna eriksiz jetelep, tompıǵan molanyń janyna jetkizgen eken. Saltpen sanasar sanada sabyr sarqylypty, túge… Aqyn bir shańyraqtyń typ-tıpyl bolǵanyna nalıdy. Bir aýyldyń bir dánegi jelge ushty, tuqymsyz qaldy. Jalǵyzyn soǵys jalmap tynǵan sorlylardyń bir shańyraǵy kúırep túsip edi. «Qaıǵynyń derti qatty urǵan, Shaıqalǵan bul bir shańyraq. Qazany qaspaq, qaq turǵan, Qaldy ǵoı, qaldy-aý qańyrap».

– Seniń osy óleńiń (ballada ekeni oǵan báribir) kez kelgen qazaq aýylynyń soǵys óshirip, ıesiz qalǵan oshaqtaryna ornatylǵan eskertkishteı bop elesteıdi kózime, – dep edi bir egde kisi Jeńis meı­ramynda, qaýǵa saqalyna jylystap sińgen móldir tamshyny silkip tastap. – Balam-aý, soǵysty kórgennen beter sýretteısiń, bylaıǵy óleńderińde de. Maıdan dalasynyń óligi, oq-dári kúıigi kóńirsıdi… Sózderińniń kıesi bary ańǵarylady. Abaı bol, aqynym, aýzyńdaǵy ardaǵyńa!

Bul kisi qostanaılyq maıdanger ári tyńger edi. Ataǵy jer jarady. Eńbek Eri – Amankeldi Isaqov óziniń «qos maıdanda» (birinde – KSRO úshin qan tókse, ekinshisinde – kindigi baılanǵan jýsandy dalasynyń jotasyn ámirmen jyrtqylap sher tókken – Q.Á.) kórsetken qımyl-áreketin barsha tyńgerlerdiń boıynan tamyrshydaı dóp basyp tanyp, Keńshilik óleńderine jáne súısinip júretin. Sol sebeti de ińkárligin kezdesken jerde búgip qalmaıtyn. «Qaraǵym-aý, seniń «Boz bıeńdi» oqyǵan saıyn qylmys jasap qoıǵandaı, qara bettenemin. Sezesiń be, janym, ózińe ǵana jalynyp aıtam. Tis jara kórme! Kelesi óleńińe kiristirseń, óziń bil,– dep bir joly jan kúızelisin jasyrmaǵan. – Sondaǵy: «Esti mal qyrǵa egiske baryp túsken joq, Qyr jaqty ketti kókpeńbek barqyn tús meńdep. Kóz qyryn qyrǵa qadaǵan saıyn bıede, Kódege talǵaq kele jatty bir kúsh meńdep…» degeniń, bizderdiń, tyńgerlerdiń, týǵan el aldynda ádeıi jasaǵan kúnásindeı bop, qabyrǵamyzdy aıazdaı qarıdy!»

Oqyrmanyn qınaǵan óleń Keńshilikti qaıtip ońdyrsyn! Jany únemi tabada shyjǵyrylyp júretin… Soǵys, tyń taqyryby deısiń be, ár shyǵarmasynda – ballada, poema, t.b. janrlarda shegelenip qalǵan bir aqıqat bar. Ol – Shynaıylyq! Shyndyq! «Shyndyq – sumdyq qatalsyń da qattysyń, Shyndyq – sumdyq ashysyń da táttisiń», – dep ádildik tinin sýyrtpaqtap tarqatty aqyn. Endi bir shıryǵysty sátinde: «Shyndyq izdeý, shyndyq tabý – máńgi arman, Adamzatqa máńgi murat sol bolǵan»,– deıdi de uly ańsaýdy ulyqtaı túsip, odan ármen bylaısha sheber túıin jasaıdy: «Shyndyq kúshin shama-kúsh joq ólsheýge, Ony júrek soǵýymen mólsherle! Shyndyq – sáýle kóre almaýyń da múmkin, Shyndyq úshin qurban bolyp ólseń de!».

Iá ol qysqa ǵumyrynda shyndyq izdep ótken aqyn. Tapty ma? Tappady ma? Ýaqyt tóreshi. Búgingi zamannyń tamyr búlkilinde de bir ǵajaby, aqyn shyndyǵynyń taby jatqandaı. Máselenkı, joǵarydaǵydaı soǵys, tyń ardagerleri, jas órkenniń keıbir sóz qadirin túsinetin otansúıgish búgingi oǵlandary Keńshilik jyrlaryn nege óksip, ókinip oqıdy eken?! Bir gáp bary anyq-aý!

Kúndi – kúnge, túndi – túnge uratyn Keńshilikte tynym bolsashy. Janyn sharpı alasurǵyzyp, osyndaı arakidik uıyt­qı tıetin soqpaly da surapyl daýyl sólin syǵyp, tamyryn qańsytyp tastaǵandaı del-sal kúı keshtiretin. О́zine ǵana aıan… Sál-pál shy­dasa, ábden júrek ótinde, qalam ushynda kúı­gelektengen kóńil birtindep sabasyna túser. Ne istep qoıǵanyn ańǵarmaǵan ańǵal batyrdaı esin shyndap jıyp, mańaıyna alaq-julaq etip, arsyń-kúrsiń kúpinip, taý qoparǵandaı qopańdap ketti. Iá, dátke – qýat! Ońdy bir óleń týǵan-aý, náti! Keńshilik sharanasy áli keýip úlgermegen sábıin qolyna alǵandaı alaburtyp, balbyrap barady…

«Qashan týmaı jatyr menen ońdy óleń! Týyp jatyr, týa beredi. Arnaý óleńderin kóbeıtti dep mińgirleıdi keıbireýler. Aýyzǵa qaqpaq bolmadym. Kókı bersin. Arnaýǵa turar adam bolsa, nege jazbaımyn, á? Aıtshy, kóntalaq, meniń geroılarymnyń kendesi, kemi bar ma? Sátbaev pen Músirepovke, Esenberlın men Hakimjanovaǵa, Tilendıev pen Qaıyrbekovke, Maqataev pen synshy Áshimbaevqa, t.b. jyr arnadym. Ishinde kesek-kesek balladalarym da bar. Olarsyz ultty kózge elestetýge bola ma? Kerisinshe de sondaı mazmunǵa ıe. Kimge arnaǵanymdy óleńimnen bile qoıady. Qulaq túr, qane. «Ǵajaptan-ǵajap syılaıtyn seleýin qyrdyń, Ǵajaptan-ǵajap keletin sebebin bilgim. Keııtin keıde «kebinniń keregi joq» dep, «Aq seleýimdi oranyp ólemin bir kún». Bul kim? Aq shashty áziz Ilııas Esenberlın! Tarıhyn ózi oıatqan dalasynda aq seleýge oranyp qyljııa qalǵysy bar. Al myna shýmaqtan Qanysh beınesi beleń alsa kerek: «Bul balǵa barlaýshymen aryp-ashyp, Qarsaqpaı, Qarajalǵa joly ulasyp. Jezqazǵan, Jezdi, Saıaq tastarynyń, Tap basyp úlgergen kez baǵyn ashyp». Kelesisin zerdeleshi. «Menińshe, bul adam, «Dyń» etken dybystan jaralǵan, «Dyń» etken dybystan – Týatyn «úp» etken samaldan. Tyrs etken tamshydan – Tyrs etken jasyńnan janardan. Sart ta surt naızaǵaı jasyldan». Muny – Tilendıev demeı kórshi, sen. Oǵan bylaı dep, eskertkishti men ǵana soǵarmyn, bálkim: «Aqyndy qus demese jala sóz ǵoı, Qoryǵy – Qarasazdar… Qarasaz ǵoı. О́leńmen birge týǵan bizdiń qazaq, О́leńdi túsinbeıtin balasy az ǵoı». Muqaǵalı! Dóp baspaý múmkin emes! Já, endi bir arnaýymnan úzindi, sosyn jetedi: «Qazaqta tókpe aqynnyń biri – Ǵafý, Túıilip jyr jazarda túri qatý. Sekildi sózmergenniń – qolmergeni, Bilmeıtin buqpantaılap, buǵyp atý». Osylar – jadaǵaı maqtaý ma? Qoltyǵyna kirý me? Jalpaqshesheılik pe? Jyrdyń qunyn túsirý me? Daralar, danalar obrazy arqyly El beınesin jasadym emes pe? El men Erlerdiń som tulǵasyn quıdym ǵoı! Tilim kesilgenshe, kesek te kórkem bitim jasaýdan jańylmaspyn, sirá. Til demekshi, meniń kesteli tilime Muqaǵalılar tántiligin jasyrmaǵan. Syrbaı, Ǵafý aǵalarym «sary taılaǵym» dep erkeletetin. Myqtylar ǵana myqtynyń jalynan sıpalaı alady. О́ıtý – kúshenshekterge kúná ispetti. Al men keıbir mımyrt júristi mástek aqyndardy tarpyp tastap, mańaıyma jýytpaımyn. О́ıtkeni, men daryndy, talanatty jaratylyspyn. Kúlmeńder, kúndemeńder! Bárińniń ishteriń sezip otyr emes pe? Shyndyqty ashyq moıyndaý kerek! Qudiretti aqyn Keńshilik Myrzabekov qudaı bergen oıǵa keń, quıyla salatyn sózge myrza! Aıtshy, qane, osynym ótirik dep! Aýyzyńdy qısaıtyp jibereıin!.. Eskertemin, «Aqyn» degen qasıetti ataýdy bylǵaı kórmeıikshi! Kıesi urady, áıtpese! «Nege dóńbekship, týlap shyǵamyz, Sonyń sebebin aıtsaq myna biz. Aq pen Qaranyń, Shattyq, Qaıǵynyń – Tamyrynda búlkildep, soǵyp turamyz!»– degenmin men aqyn týraly. Aqyndar, oılanyńdar!..».

…Keńshiliktiń biz túzgen bul monologynan túńilmeý kerek, tereń úńilý kerek sııaqty, asqaq ta aqıqatshyl oılarynyń astaryna!

Lenınniń 100 jyldyǵyn áspettegen máre-sáre ádebı kesh ótip jatyr. Aǵyl-tegil marapat jyrlar taý sýynsha sarqyraıdy. Minber bosar emes.

– Men! Men! – dep Keńshilik keýdelep alǵa ozdy da, bosaı bergen minberge atqyrynyp shyqty. Manadan delebesi qyzyp, tanaýrap otyrǵan. «Mynalardyki ne? Túkke turǵysyz jasyq óleńder. Lenın máńgi jasaı ma? Ol da «О́ldiń Mamaı qor boldyńnyń» kebin kımeı qaıda barady. Aıtqanyna, jazǵanyna qarap, bajaılaýǵa bolmaı ma, túge. Dana? Danyshpan? Kún kósem? Endeshe nege Qazaqstan beıshara kúı keship otyr, á?! Alash salǵan ulttyq uranyń qaıda?! Áýkesin qamyt qıǵan ógizden ne artyqtyǵyń bar, áýmeser Qazaǵym!» – dep Keńshilik oıǵa kemirilip, áreń shydap otyrǵan edi. E, mine, sáti tústi-aý!..

Tóralqada otyrǵan Ǵafý aqyn «Qap, mynanyń osqyrynǵan túri jaman, búldirmes pe eken?» dep, ernin tistelep qoıdy.

Minberdiń qos jaqtaýyn julyp alardaı, qushaǵyn kere mytyp ustaǵan Keńshilik, yrǵalyp, yńyranyp, gýildep sál turdy da gúrildete jóneldi. Daýyl turyp ketkendeı shoshyndy zaldaǵy tyńdarmandar. Aqyn aryndap, ar­qyrap tur: «Nan týrap jep ap, aqyrǵan ashy aıranǵa, «Sharshadym» dedi sabanǵa qulap Qaırolla. «Nan bar ǵoı, toba, nan bar ǵoı mynaý» dep jatyp, Qashpaı qalǵan qashar jaıly oılaýda»… Ishki astary, ym-jymy jypqyl-jyp­qyl-aý! Táýbashyldyq! Tuıyqqa tirele bastaǵan óskeleń ómir óksigi. Kósemshilegen aldamshyl kóńil?! Meńzelip-aq tur bári-bári: ulttyq uı­pa­lanǵan ustynyń da, ashy zapyrandy qusyǵyń da, adymyńdy ashtyrmaǵan shynjyrly tusaýyń da, jetesiz jetilmeıtindikten kókirek azdyrǵan qusań da… qudaı-aý, ólermen kúıdegi ógizdeı keı­pińdi kózińe kúıdirgideı qarytady. Aldyń tuman! Júz jyldyq mereıtoı ǵasyr kádesine jaraı alar ma, táýbashyl qazaǵym-aý? Bir kúngi nanyna tobashyl tobyrym-aı! Keńshilikshe qatty ketpegende qaıtpekpiz, endi… «О́k, ók!..» dese ógiz de órge tyrbanar… Táýelsizdikke Keńshilik sııaq­ty boljampaz aqyn kerek! Jylaýyq emes, jasampaz!

Ábdilda aqyn abdyrańqy, biraq qulaq quryshy qanǵandaı, asa saq otyr. Ǵafý kúmbir-kúmbir kisinegen tulparsha, aýyzdyǵyn qarsh-qarsh shaınaǵandaı bop, kúreńitip ketken. О́tejan óleńnen órtenip, ózin-ózi sóndire almaı álek. Keshti júrgizip otyrǵan Sultanǵalı Sadyrbaev: «Áı-áı, tentek sary»,– dep kekeshtene kúmiljıdi. Báriniń júzi sustylaý kóringenimen, ishteri jylynyp, áldene úmitten qylp-qylp etedi…

Keńshilik óleńderiniń kemeldikke bet burǵan kezeńin boljammen ǵana aıta alamyz. Múmkin, onyń sapalyq syrlaryn balaýsa jyrlarynan-aq sanamalaýǵa bolar. Talant táńiri syıy desek, bastapqy qadam men bastyqqan tusyndaǵy injý-marjan úzikterinen órshelene ósý úderisin ańǵaramyz. Qaı óleńin almańyz, zaman, qoǵam, adam astarlarynyń tini ajyramastaı túzilgen. Demek, ýaqytpen qanattasqan ult aqyny eldik murattardy enshileı bilýimen daralanady. Tipti, kitaptarynyń ataýlarynan-aq taqyryp keńdigi, kemeldik kókjıegi aıqyndalǵan. Aıtalyq: «Ińkár dúnıe», «Dúbirli dáýren», «Kóktem kókjıegi», «Sárýar», «Revolıýsııa perzentteri», «Zamandas syry», «Aýyl men astana», «Qasıetti qas-qaǵym», «Balalyq shaq balladalary», «Dáýir – dastan», t.b. kitaptarynyń osyndaı ataýly ustyn-ulaǵattarynyń ulttyq minezben, halyqtyq ańsar-úmitpen órnektelýi kezdeısoqtyq emes qoı. Kemel oıynyń perneleri áýelgide túrilmeı, tańsyǵyn ishine búgip, búr jarǵan órik aǵashynyń alqyzyl gúlindeı túr-túsimen de, jupar ıisimen de esti alyp, yntyqtyra tartady. Mıǵa salmaq túsirý kerek: áýezdik pen áýendik úndestigin tap basý; shyndyq pen aqıqatqa júginý; ýaqyt bıligin baǵamdaý; ulttyq tildiń sıqyryna toıattaný; boıaý qanyqtyǵymen bederlengen tildiń tereńine úńilý; obrazdy oılaý júıesiniń kórkemdikpen ádiptelgenin saralaý; lırıkaly sergektikten serpindengen epıktik daralyǵyna umsyný; bárin aıt ta birin aıt, aqyndyq qubylystyń ózindik minezben sýarylǵan tektiligin moıyndaý, t.b. talant qyrlaryn túsine de túısine bilý shart. Sonda ǵana aqynnyń keńdigi men kemeldiginiń kókjıegi saǵymnan góri, saǵyndyrǵan sabatty kógaldaı yntyqtyra tartary anyq.

Iá, taǵy ne aıtpaqpyz? Poezııasyn bylaı qoıǵanda, prozasynyń ózi myq shegedeı bekem, kórkem dúnıedeı ǵumyrly, keıipkerleri kesek-kesek bitimdi bop keletini, taǵy ras. Meıli ol sýretteme me, kósemsóz be, ocherk pe, qara maqala ma, báribir tushyna túsesiz. Qudireti ne? Oılaý, tolǵaý, aıtý, jazý sekildi tabıǵat bergen tylsymdyqtyń talanǵa buıyrtqany da.

Onyń osyndaı erekshelikterin shókimdeı ǵyp biz aıtqansha, kánigi synshylar nege kesek týrap, kósilmeıdi deseńshi. Dúrkirep shyǵyp, dúrildep kórinip, naızaǵaıdaı tilgilenip, jasyndaı ǵumyrynda jalt qaratqan dúrııa-dáýreni aǵyp túsken… Sodan bergi shırek ǵasyr ishinde Keńshilik birde elenip, birde kómeski tartyp, kitaptary qaıtalanyp shyǵa qalǵanda ǵana shoqtaı qyzaryp, jarqyraı jana túsip, áttegen-aı, báribir ádebıettaný ǵylymynyń nysanyna berik aınala almaı, kúızeliske ushyraǵandaı edi.

Kózi tirisinde on bir óleń kitaby oqyrman qolyna tıdi. О́zi ketken soń úsh tańdamalysy jaryq kórdi. Jýyrda tórtinshisi shyqty. Buǵan bir aýdarma kitabyn qosyńyz. Bylaısha aıtqanda, esimi elenip, shyǵarmashylyǵy jańǵyryǵyp jatqandaı. Al synshylar nege samarqaý?! Túıindi oılar qaıda? Tóbeni qımasa da tórge laıyq emes pe, Keńshilik! Laıyqty baǵa – endi Keńshilik úshin emes, qazaq ádebıeti úshin ábden kerek! Barymyzdy, joǵymyzdy túgendep alý úshin qajet. Baǵdarymyzdy aıqyndaýǵa nemquraıdy qaramaǵanymyz abzal-aý! Sonda búgingi poezııanyń baǵasy da baıqalar edi.

Endigi qaıyrylmaǵymyz ne? Uly Amankeldiniń ákesi týraly tereń mándi jazbalaryn jurtshylyq súzip oqyp júr. Jarııalanbaǵan óleńderin jary Zınýra aıalap, mápelep kitaptaryna endirýden jalyqpaıdy. Serik pen Serikbaı, Jumat Ánesuly aýyq-aýyq eske alýlaryn jazyp qoıady. Taǵy birshama dos-zamandastary da Keńshilikti «tiriltip» alyp jatady. Buǵan da shúkir! Anasy Márkúl ulyn eske alý mereıtoılaryna qatysyp, jaýlyǵynyń ushyn tistelep, kóziniń jasyn sarqyp otyrǵany bar…

…Keńsaıǵa syımaǵan Keńshilik dalıǵan daladaǵy Torǵaıynda máńgi tynystap jatyr. Eı, jolaýshy! Qart Torǵaıǵa Arqalyq jaqtan kire bergenińde sol qaptalyńda kórinetin óliler mekenine kóz salshy! Múmkin bolsa kóligińnen túsip duǵa qylshy! Sol zıratty Keńshilik mekendep jatyr. Qabiriniń mańdaıshasyndaǵy óz shýmaqtarynyń bir úzigi mynadaı:

Týǵan jer, saǵan qatalap,

Kim qalaı súıse, óz erki.

Mendegi sendik mahabbat –

Janardyń nury – kóz órti,

Júrektiń nury – sóz órti!

…Osy shýmaq ár pendeniń kókeıindegi sózindeı ǵoı! Alyp-qosarymyz joq, aqyn dos! Keń ekensiń, kemeldigiń kórinedi! Ánge mátin jazbaǵan sabazym-aı! Áıtpese, bul júrek sózi áýenge suranyp tur ǵoı, quıqyljyr edi áýelep!

…«Erkindigińde jaqsy ómir,

Taǵat ta kerek, toqtam da!

Yrzamyn taǵdyr bárine,

Júrek pen mahabbat barda!» – Keńshilik úni kóńilderde kúmbirleı beredi!..

Qaısar ÁLIM,

«Egemen Qazaqstan».

ASTANA.