Soǵys jáne saǵynysh

(esse)

Bizdiń qazaq halqy sol Uly Otan soǵysy jyldarynda qaı jerde mert bolǵanyn bilmeı, iz-túzsiz joǵalt­qan aǵa-baýyrlaryn áli kúnge deıin saǵyna izdeıdi. Saǵynyshpen eske alyp otyrady. Soǵys syzy áldeqashan esten shyǵa bastasa da, keýdedegi sartap saǵy­nysh, o shirkin, áli de úziler emes.

(esse)

Bizdiń qazaq halqy sol Uly Otan soǵysy jyldarynda qaı jerde mert bolǵanyn bilmeı, iz-túzsiz joǵalt­qan aǵa-baýyrlaryn áli kúnge deıin saǵyna izdeıdi. Saǵynyshpen eske alyp otyrady. Soǵys syzy áldeqashan esten shyǵa bastasa da, keýdedegi sartap saǵy­nysh, o shirkin, áli de úziler emes.

* * *

Ilgeride… Qyzylordadaǵy jastar uıymynyń bólim basshysy qyzmetin at­qaryp júrgen shaǵymyzda týǵan inim­deı bop sońymnan ergen bir baýyrym – nusqaýshy Nııatolla (ózi osylaı ataǵan­dy unatatyn) Ramanqulov maǵan áli sııa­sy keppegen bir óleńin asyǵa-alqyna oqyǵany bar. О́zim áldebir qarbalas jumys jaıymen sapyrylysyp jatsam, ol da jaǵadan alyp:

– Tyńdashy, ǵajap jyr! – deıdi. – О́tkir óleń… Yzǵarly óleń…

– E, qoıshy! Osy kúni óleń tyńdap otyratyn ýaqyt pa eken, – deımin onyń alqynǵan kóńiliń basa sóılep. Nııatolla sonda da qaıtar emes. Aqyry oqydy. Tyńdamasyma qoımady.

Sondaǵy sańqyldap oqyǵan uzaq óleńiniń bir shýmaǵy ǵana esimde saqta­lyp qalypty. Jyr soǵys týraly bolatyn.

Dámindeı ermenniń,

Boıǵa ashy tarady.

Soǵysty kórgenniń

Bári de jaraly… dep túıindep edi. Osy joldar, nege ekeni belgisiz, áli kún­ge deıin esimnen shyqpaı, soǵys týraly sóz bolsa, únemi tilimniń ushyna orala beretini bar.

Taıaýda Syr elinen Astanaǵa meni izdep kelgen Amangeldi aǵa Ábzálıev habarlasty. Bul kisi keshegi Uly Otan soǵysynda maıdannan oralmaǵan aqyn-jaýynger Ábzálı Egizbaevtyń uly. Áke­si soǵysqa attanǵanda nebári 4-5 jasar bala eken, áke beınesin de emis-emis elestetedi.

– Seni izdeý sebebim, – deıdi aǵam. – Myna ákemniń artynda qalǵan jádiger jyrlar toptastyrylǵan kitapty bere keteıin dep edim. Bar jumysym osy.

Sosyn Ábzálı Egizbaevtyń bir tom­dyq óleńder jınaǵyn aldyma qoıdy. «Syrdarııa kitaphanasy» serııasymen basylypty. «Folıant» baspasy arqy­ly ásem bezendirilip, kórkem etip shy­ǵa­rylypty. Kitapty qolyma alyp, aqy­ryn sıpalap kórdim. Bul jaı óleńder jınaǵy emes, qandy maıdanǵa qatysyp, janbaı – joǵalmaı oralǵan órshil jyrlar ǵoı, deımin daýysym dirildep.

– Tek maıdan jyrlary emes, munda 1937-jyldardaǵy jazyqsyz japa shekken jandardyń muń-nalasy da kórkem kestelenip kórinis tapqan, – dedi Aman­geldi aǵa. – Ákem soǵysqa attanǵanǵa deıin de birqatar óleńder jazypty. Biz sony izdep júrip taýyp aldyq.

Sodan soń maǵan taǵy bir kitapty usyndy. «Biz seniń ómirińniń jalǵasy­myz» dep atalady eken.

– Bul, – dedi aǵa, – artynda qalǵan urpaqtarynyń uzaq jylǵy saǵynysh sezimi, ystyq yqylasy, hám júrekjardy sózderi jazylǵan jınaq. Buny da oqyp shyǵarsyń.

– О́zińiz jazdyńyz ba?

– О́zim jazǵan dúnıeler de bar, aǵam Naǵmeddınniń áke týraly tolǵanysy bar, basqalardyń estelik-maqalalary da molynan berilgen. Eń bastysy, bul ki­tapta ákemniń óshpes rýhy atoı salyp aıqaılap tur.

* * *

1941-45-jyldardaǵy qanquıly so­ǵys kezinde opat bolǵan ákeler men apalar urpaǵy, aıtatyny joq, osy kúni jany jabyrqaý tartyp, árdaıym-aq ker­­mek sezimdi bastan keshedi. Olar ótken ómirlerin sóz etkende qolqasy qy­­syp, keýdelerinen sýyq yzǵar soǵady.

Amangeldi Ábzálıev aǵa ekeýmiz az ǵana ýaqyt tildesken sátte baıqa­ǵa­nym – azamattyń asyl júregi jaraly. Jasy jetpisten assa da, áke týraly tolǵana sóz bastasa, eriksiz daýysy di­rildep, janary jasaýraıdy.

Ábzálı Egizbaev Syr boıyndaǵy Qarmaqshy eldi mekeninde 1907 jyly dúnıege kelgen eken. 1930-jyldardan bastap birneshe jyl komsomol, keńes jumystarynda ártúrli deńgeıdegi qyz­metterde bolady. Al 1933 jyly bir­jo­la ustazdyq jumysqa aýysady da, 1937 jyly orta mekteptiń dırektory qyzmetine taǵaıyndalady. Dál sol qyz­mette júrgen shaǵynda oǵan «halyq jaýy» degen jala jabysty. Aıaǵynda isti bolyp, jer aýyp kete barady. Taǵylǵan qylmysy – «mektep jóndeý jumys­taryn qasaqana uzartqan», «aýdanǵa mektepte oqıtyn bala sanyn azaıtyp kórsetken», taǵy sol sekildi maıda-shúıde nárselerdi tizip-tizip kórsetken.

Osylaısha, jazyqsyz japa shekken asyl azamat biraz jyl azap kórip, ázer degende aqtalyp, elge oralǵan bette soǵys órti tutanyp júre beredi. Sosyn shuǵyl túrde áskerge shaqyrylyp, so­ǵys dalasyna attanady.

Tom, Voronej, taǵy basqa da bir­neshe qalalarda jaýmen bolǵan qııan-keski urystarǵa talaı ret kirip shyǵyp, bárinen de aman qalyp, shybyn janyn olja kórgen jaýynger jigit 1945 jyly elge qaıtýǵa dámelenip, býynyp-túıinip otyrǵanda, Shyǵys maıdanyna, Japonııa jerine barýǵa buıryq túsedi.

Mine, osy Qıyr Shyǵysta bolǵan kúnderinde Ábzálı Egizbaevqa oqystan oq tıip, qaza bolsa kerek. Jeńistiń jalaýy jelbiregeli turǵan kezde esil er qapyda kóz jumady.

Júregi jyrǵa toly azamattyń fá­nıden attanardan az ǵana buryn jazǵan bir jyrynda mynadaı joldar bar:

Halyq úshin beldi býyp attanamyz,

Qolǵa alyp qarý-jaraq, saptalamyz.

Keýdeden ketkenshe jan, jumǵansha kóz,

Qaırat qyp, el boryshyn

atqaramyz…

Ras, esil er sońǵy demi bitkenshe eline, Otanyna adal boldy, sol úshin qasyq qanyn da aıaǵan joq.

* * *

– Ákem nebári otyz segiz jas ómir keshti, biraq, sol qysqa ýaqyttyń ózinde kóp nársege úlgeripti, – der edi Aman­geldi aǵa. – Al biz bolsaq…

Ol kisi az-kem únsiz qaldy da, sodan soń qaıtadan sózdi jalǵady.

– Men ákemniń súıegi jatqan jerdi izdep, sonaý alystaǵy Qıyr Shyǵys elderine sapar shegip qaıttym, – dedi aǵa. – Qasymda eki-úsh kisi boldy. Sol saparda men nege ekenin qaıdam, únemi kermek oı ústinde boldym. Ákeńdi iz­deý, anyǵyraq aıtqanda, onyń baıaǵyda jer qoınyna berilgen máıitin izdeýden ótken aýyr sapar bolmaıdy eken…

– Jerlengen jerin taba aldy­ńyzdar ma?

– Árıne, taptyq. Oǵan eń áýeli tike­leı qoldap, qol ushyn bergen sol kezdegi Qytaıdaǵy elshi, ultjandy azamat Q. Sultanov boldy. Sol kisi áke­mizdiń súıegi Manchjýrııada jatqanyn aıtty. Áke­mizdiń máıiti Manchjýrııa qalasyndaǵy qalalyq parkte, baýyrlastar zıratynan oryn alypty. Izdep baryp, beıit aldynda bas ıip, quran oqydyq.

Amangeldi aǵa osyny aıta otyryp, tolqýly sezimdi bastan keshedi. Daýysy da dirildep bara jatty…

Men oılanyp qaldym.

«Bul soǵys yzǵary qaı zamanda tynys taýyp, birjola tynshýy múmkin! Qashan adamdardyń júregi qan jylaýyn doǵarady eken, á! Bul ne degen uzaq qaıǵy… ».

Oıyma ánebir jyldary anam aıtqan sońǵy áńgimeler eriksiz orala berdi.

* * *

Bekzada Jumatkelini 2010 jyly jaz aıynda baqıdan fánıge ozdy. Qys bastala qatty aýyrdy da, alańsyz tósek tartty. Únemi balalary men qyzdaryn izdeı beripti, izdeı beripti. Habar bizge de jetken edi, biraq qyzmet jaǵ­da­ıymen dereý jınalyp jetip barýǵa múmkindik bolmady.

Kóktem shyǵa az ýaqytqa demalys alyp, aýylǵa keldim. Anam qatty júdep qalypty. Janynda áldeneshe kún bolyp, áńgimesin tyńdadym.

– Balam, – dedi anam, – sen bilesiń be! Men ákemnen 3-4 jasymda aıyryldym. Ol kisiniń adamı beınesin de bil­meımin. Kóz aldyma, qansha tyryssam da, eles­tete almaımyn. Sosyn ońashada únsiz jylap alamyn.

– Ony bilem ǵoı. Talaı ret aıt­qansyz.

– Ári qaraı tyńda, – dedi anam. – Al  endi Nurbek degen aǵam Shym­kent­tegi Qaplanbek zooveterınarlyq tehnıkýmyn úzdik oqyp, aıaqtaǵan soń, aýylda ustaz boldy. Bala oqytty. Bar­lyq pán­ge jetik bolatyn.

– Ony da aıtqansyz. Nurbek az ýa­qyt ishinde mektep dırektorynyń oqý isi boıynsha orynbasary, tipti, birer aı dırektorlyqty da ózi atqardy degensiz.

– Biraq, sol jumysta kóp otyrǵan joq.

– Iá, Nurbek aǵataıyńyz aıaq astynan soǵysqa attandy.

– Ras, soǵysqa óz erkimen surandy. Aýdandyq áskerı komıssarıatqa baryp ótinish bildiripti. Ony biz keıinirek bildik…

– Nege olaı etti eken, á?

– Aǵam maǵan bir joly «meniń bar­lyq qurdastarym men qatarlas­tarym maı­danǵa attandy, eldi fashısterden qorǵap, erlik kórsetýde, al men elde tyǵylyp jatyrmyn» dep syr aıtty. Men ony jubatyp «siz jas búldir­shinderge bilim berip júrsiz ǵoı» dedim. Aǵam meniń sózime mán bergen joq. «Shamasy, men de óz erkimmen soǵysqa ketetin shyǵarmyn» dep kúbirlegenin óz qulaǵymmen estigenmin.

– Otansúıgishtik degen osy bolar!

– Áı, qaıdam! – dep anam qamyǵa tústi. – Ol muǵalim ǵoı, sol sharýany aby­roımen atqaryp júre berse, jur­tyna kóp jaqsylyq jasamas pa edi. Soǵysqa attanyp ketti de, jap-jas kezinde qyrshynynan qıyldy. Jalyndap turǵan jas ómir orta jolda úzildi de qaldy…

* * *

Gvardııa aǵa serjanty Nurbek Shahanov Syr boıyndaǵy Jańaqorǵan aýdanynan áskerge alynyp, 4-5 aı Alma­tydaǵy mergender ázirleıtin arnaýly kýrsta erekshe daıyndyqtan ótipti. Sodan soń arnaıy jasaqtalǵan áskerı toppen qan maıdanǵa attanady.

Jaýyngerdiń nemis fashısterimen betpe-bet aıqasqa túsýi Ýkraınanyń Donesk qalasyndaǵy Golaıa Dolına selosy boldy. Munda ol 88-atqyshtar dıvızııasy quramynda edi. Shaıqastyń alǵashqy kúnderi-aq óte mergendigimen ózgelerden erekshelenip, áldeneshe ret alǵys alypty. Az ýaqyt ishinde vzvod komandıri bolyp bekitilipti. Qanshama áskerı tapsyrmalardy múltiksiz oryndaı alypty. Mergen jigittiń aqyrǵy demi 1943 jyly 22 shildede soǵys dalasynda úzildi. Máıiti sol seloda máńgi mekenin tapty.

Anamnyń aıtýynsha, Nurbek te eptep óleń shyǵarady eken, aqyndyǵy aýylda júrgen kezde-aq belgili bolypty. Eki-úsh aýyz óleńdi aıaq astynan shy­ǵara salady eken.

Soǵys dalasynan jazǵan bir hatynda:

Aman-saý jatyrmysyń qaryndasym,

Keýdeńnen qýanyshyń arylmasyn!

Sálem aıt Záýre atty anamyzǵa,

Tilektes bola júr dep balańyzǵa!.. – dep Bekzadaǵa jyr arnaıdy.

– Aǵamnan kelgen saǵynyshqa oran­ǵan úshburyshty hattardy kúni keshege deıin saqtap júrýshi em, – deıdi anam. – Ákeńe turmysqa shyqqan soń bárin de joǵalttym. Qaıda qalǵanyn bilmeımin.

Sol Nurbek Shahanov taǵy bir hatynda bylaısha óleńdetipti:

Ystyq qoı kim-kimge de Otan degen,

«Jaýrasań, myna menen ot al» der em!

Qorǵaımyz jan Otandy jaý

bitkennen,

Súıińder bul Otandy mendik

demmen!..

Arqamdy Otanyma tirep turyp,

Jaıratam jaý bitkendi bilek túrip!..

O, ana, bir ózińe tabynamyn,

Aq sútińmen kelgen maǵan júrektilik!..

* * *

Kópten tósek tartyp jatqan anam Bekzada Jumatkelini endi basyn kóter­di. Sosyn bizge – tórt ulyna qarap:

– Áı, osy meniń baqıǵa attanar kú­nim de alys qalmady bilem, – dedi. – Endi senderge aıtar bir ótinishim bar.

– Aıtyńyz, apa! – destik jamyraı sóılep.

– Kózim tiride sol soǵysta mert bolǵan Nurbek marqumǵa as berýim kerek. Erteń ana dúnıege barǵanda áke-shesheme ne betimdi aıtamyn! Nurbek aǵataıyma ne deımin.

– Ne isteýimiz kerek? – dedi Dáýitbek aǵam.

– As bereıik. Quran oqytaıyq. Kıim tarataıyq.

– E, jaraıdy, – dedi Eltaı aǵam. – Ol qıyn sharýa emes eken. Qolda mal bar. Kókónis te sheshilgen…

Apam az-kem jótelip alyp:

– Sender bastasańdar, mundaǵy aǵaıyn-týys ta qarap qalmas, – dedi. – Tórkin jaǵym da arqalanyp kelip jeter. Bári de Nurbek marqumnyń arýaǵy aldynda bas ıedi ǵoı.

Sáýir aıynyń sońǵy mamyrajaı kúnderiniń birinde Syr boıyndaǵy Qy­rash aýylynda soǵystan qaıtpaı qalǵan jaýynger azamatqa arnalyp as berildi. Quran baǵyshtaldy. Estelikter aıtyldy.

Minbege kóterilgen úzdik mektep oqýshysy da Nurbek atasynyń jastarǵa arnap jazǵan jyryn mánerletti:

Soǵys degen aıdahar ǵoı aqyrǵan,

Arbap bizdi apanyna shaqyrǵan!

Sender aman bolyńdarshy, jas urpaq,

Oınańdarshy, kúlińdershi asyr sap!

О́zim jetpeı, sózim jetse elime,

Amanatym – úlken-kishi, bárine!…

Onyń kirshiksiz taza daýysy búkil aýyldy aralap bara jatty… О́leńnen Nurbektiń órshil rýhy sezilip turdy…

Osy sharýany ózi baqylaǵan anam rıza bolyp:

– Aınalaıyn, endi óle bersem de bolady, – dedi. – Áıtpese, keýdemde bir saǵynysh úzilmeýshi edi. Ańsap júrýshi edim sol aǵataıymdy… Tiri bolyp, seksen jas jasaǵanda ne isteı aldym dep… Apam sóziniń aıaǵynda kemseńdep ketti.

* * *

Amangeldi aǵa áńgime aıtyp otyr.

– Men Manchjýrııaǵa barǵan sol sapardan bos qaıtqanym joq, ákem qaıtys bolǵan jerden topyraq ala keldim, – dedi. – Dorbadaǵy topyraqty ózi týǵan jerge ákelip qoıdyq. Bul – ákemniń týǵan eline qaıta oralýy ǵoı…

Soǵys aıaqtalǵaly beri qanshama ýaqyt ótip barady. Búgingi jas urpaq ol soǵysty, tipti qansha uǵyndyrsań da túsine bermeýi múmkin. Al, soǵystan qaıtpaı qalǵan erlerdiń urpaǵy bolsa, áli de muńaıýly. Áli de júrekteri jaraly.

– Ákem bir óleńinde bylaı dep jazypty, – dedi Amangeldi aǵa. – Tyńdap kórshi.

Báısheshek gúl-gúl jaınaǵan,

Baǵynda bulbul saıraǵan,

Saıran salyp oınaǵan,

Týǵan jer bizdi saǵyntty!

Púlishteı egiz túrlengen,

Yrǵala ósip gúldengen,

Álemge ásem nur bergen,

Týǵan jer bizdi saǵyntty!..

Ol óleńniń sońǵy jaǵyn túgel oqı almady. Taǵy da qamyǵa, daýysy diril­dep, toqtap qaldy.

Men ol kisiniń kóńilin aýlap, áńgime baǵytyn basqaǵa burdym.

– Umytpasam, sizdiń ákeńiz jaıly qazaqtyń belgili aqyny Syrbaı Máý­lenov óte áserli áńgime aıtypty. Al, Ábý Sársenbaev «Ábzálıdiń tolarsaq­tap qan keship, boraǵan oq pen ottyń ortasynda júrip, osynsha óleń jazǵa­nyna tańyrqaısyń» dep jazypty ǵoı.

– Ol ras, – dedi Ábekeń. – Ákemniń 80 jyldyq toıynda osyndaı jyly-jyly pikirler aıtylǵanyn óz qulaǵym­men estigenmin.

– Ábzálı Egizbaev Jazýshylar oda­ǵyndaǵy maıdanger-qalamgerler ara­synda esimi jazylǵan kisi!

– Iá, ol da bar, – dedi Amangeldi aǵa.

Kishkene toqtady da, sodan soń:

– Taıaýda ákemniń kitabyn Elbasymyz N.Nazarbaevqa arnaıy joldaǵan edim, ol kisiden alǵys sezimge oranǵan jaýap hat alyp qýandym, – dedi.

* * *

Ol kisi shyǵyp ketken soń, ońasha oılanyp otyryp qaldym. Kóz aldymda   Syr elinen maıdanǵa asyǵys attanyp ketip, qaıtyp týǵan jerine aman-esen jete almaǵan qos bozdaq! Tańǵalarlyǵy – ekeýi de bir jyldary ustazdyq jumys atqaryp, jas búldirshinderge ilim-bilim úıretipti. Ekeýi de mektep basshysy bolypty. Ekeýi de bilimdi, bilikti azamat ekendigin az ýaqytta búkil elge dáleldep úlgeripti.

Al eń tańǵalarlyǵy – ekeýi de aqyn. Ekeýiniń de kókirek saraıy saırap tur. Kómekeıin ashsa, ar jaǵynan jyr tógiledi.

«Átteń» deısiz osyndaıda. «Sol bir qanquıly soǵys bolmasa, Ábzálı men Nurbek qazaq poezııasynda jaryq juldyz bolyp jarq etip kórinip, ult ádebıetin taǵy da bir bıikke kóterip tas­tar ma edi».

Mine, HHI ǵasyrda biz keshegi soǵys taqyrybyn osylaısha saǵynyshqa orap, tek qana ańsaý sezimimen baıan etip otyrmyz. О́ıtkeni, ol kúnderdiń elesi búgin júrek syzdatar aýyr oılarǵa jetelep qana qoımaıdy, sonymen birge, kóńil tolqytar kermek saǵynyshty da molynan keýdege quıa túsedi.

Joltaı ÁLMAShULY,

jazýshy.