Rýhanııat • 06 Mamyr, 2019

«Ajaldan qaldym tórt ret» (Maıdanger naǵashymnyń áńgimeleri)

1158 ret kórsetildi
«Ajaldan qaldym tórt ret» (Maıdanger naǵashymnyń áńgimeleri)
Keńes Odaǵy tarıhyndaǵy eń aýyr kezeń bolyp tabylatyn Uly Otan soǵysy jyldary týraly sóz qozǵalsa meniń esime naǵashym Qasqabaı Muqanov túsedi. О́tken ǵasyrdyń elýinshi jyldarynda Jambyl oblysy Shý aýdanynyń ortalyǵy – sol kezdegi Novotroıskoe, búgingi Tóle bı aýylynda mektep-ınternatta oqyp júrgenimde Qasqabaı aǵamyz, ol kezde áli jas, symdaı tartylǵan symbatty, kórikti jigit, bizge dene shynyqtyrý jáne áskerge daıyndyq páninen sabaq bergen-di. Arada qyryq jyldaı ýaqyt ótkende, toqsanynshy jyldardyń ortasyna taman (men ol kezde memleketaralyq «Zaman-Qazaqstan» gazetinde bas redaktormyn) Qasqabaı aǵamyz bir kúni meni ádeıilep izdep keldi. Kabınetimniń esigi ashylǵan boıda ony tanyp, ornymnan ushyp turyp, inilik izetpen, ystyq yqylaspen sálem berdim. Bul kezde ol ǵylym kandıdaty, dosent bolǵan, Almatydaǵy eń bedeldi joǵary oqý oryndarynyń biri sanalatyn Halyq sharýashylyǵy ınstıtýtynda kafedra basqaratyn. 

Men onyń aıtqan áńgimelerin qu­mar­ta, yntyǵa tyńdaıtynmyn. Olardy tyń­da­ǵan­da soǵys degen sumdyqtyń shyn maǵynasyn túısingendeı, maıdannyń úskirik aıazynyń sýyq lebi meniń de betim­di sharpyp ótkendeı sezimge bólenýshi edim. Ásirese naǵashy aǵamnyń qan-qa­­sap qyrǵynnyń naǵyz ortasynda jú­rip, ólimnen qalaısha aman qalǵan sát­teri qyzyqtyratyn. 1925 jyly tý­ǵan ol 1943 jyly mamyr aıynda, soǵys yzǵary eldiń apshysyn qýyryp, bere­ke­sin alyp, arqany aıazdaı qaryp turǵan ýaqytta áskerge shaqyrylady. Shý aýdan­­dyq áskerı komıssarıaty aldynda ózi quralpy jas jigit, soǵystan keıin kompo­zıtor bolyp ataǵy elge jaıylǵan Ábilahat Espaevpen tanysady. Artynan ekeýi dos bolyp ketedi. 

– Bizdi voenkomnyń ózi qabyldap, Frýnze (osy kúngi Bishkek) qalasyndaǵy áskerı ýchılıshege baratynymyzdy aıtyp, joldama berip, sát sapar tilep, qolymyzdy qysty, – deıtin edi naǵashym. – Áskerge daıyndaıtyn ýchılıshede nebári eki aı oqydyq. Sóıtip, shala-sharpy pisken kúlshedeı, shilde aıynda maıdanǵa attandyq. Bizderdi soǵysqa apara jatqan eshelonda úrlemeli aspaptar orkestri bolǵany esimde. Poıyz aıaldaǵan jerde ádemi bı bılenetin, mýzyka tartyp, jastardyń kóńilin sharyqtatyp jiberetin. Soldattardyń ishinde de nebir bıshi, ánshi, kúıshi, óner ıeleri boldy ǵoı. Eshelonnyń aldy áp-sátte-aq toı-dýmanǵa aınalyp júre beretin. Ábilahat álgi mýzykant, ánshilerge bir taban jaqyn boldy. Tipti keıde ózi de qosylyp, aspaptarda oınaıtyn. Jambylǵa kelip, eshelon toqtaǵanda halyq jınalyp, bizge qoshemet-qurmet kórsetip, sát-sapar tilep, shaǵyn mıtıng ótkizdi. Sol arada Ábilahat bireýdiń dombyrasyn qalap alyp, ózimen birge Harkov qalasyna deıin alyp júrdi. Ol kúı de tartatyn, dombyraǵa qosylyp, án de salatyn.

Sodan júrgennen júrip otyryp, Máskeýden bir-aq shyqtyq. Odan da ótip baryp, Kýbınka degen shaǵyn stansaǵa kishi besin kezinde keldik. Sol arada aǵylyp eshelonnan jerge túse-túse qaldyq. Bizdi sart-surt sapqa turǵyzyp, Narofomınsk tas jolymen batysqa qaraı ala jóneldi. Ábilahat jáne birge kelgen úsheý-tórteýimiz juptarymyzdy jazbastan birge kettik... 

– Qaseke, maıdanda ajaldan birneshe ret qaldym dep edińiz ǵoı, solardy aıtyńyzshy, – deımin men. 

– «Qyryq jyl qyrǵyn bolsa da ajaldy óledi» deıdi qazaq. «Qudaısyz qýraı synbaıdy» degen maqal jáne bar. Ekeýiniń de ras ekenine shúbásiz senemin. Osy kúni oılansam, jalpy, tórt ret ajaldan qalyppyn. Úsh ret maıdan dalasynda. Tórtinshi ret soǵystan keıingi beıbitshilik zamanda. Men áskerge 1943 jyly kóktemde alynyp, on bir jyldan keıin, 1954 jyly jazda ǵana bosandym ǵoı ásker qatarynan. Munyń bári sol kezdegi oqıǵalar.

Osydan soń Qasqabaı aǵam soǵys jyldarynyń shejiresin asyqpaı aǵytar edi. Men qyzyǵa tyńdar edim. 

– Kıevti jaýdan azat etkennen keıin-aq fashıst basqynshylarynyń quty qashyp, taıtalasýǵa bettemeı, asyp-sasyp shegine berdi, – der edi áńgimesin jalǵastyryp. – Sodan jaý qashyp, biz qýyp, Aleksandrııa degen shaǵyn ǵana qalaǵa jaqyn kelgenimizde fashıster kenet taban tirese aıbat qylyp, teketirese kettik: tars-turs atys, shabys, olardy qaıdam, bizden sol kúni kóp adam shyǵyn boldy. 

Jaý bekinisi ózderine óte qolaıly, uzynnan uzaq jatqan keń jotanyń ústinde eken. Bizdiń komandırler de jankeshti ǵoı, sol qystalań mezette «Alǵa!», «Otan úshin!» dep urandap, ózderi bastap atyp turyp, ózgelerdi ilestire alǵa umtylǵanyn kórseńiz! Oqqa da ushyp jatady aıaýly azamattar!

Dál sol kúni týralap kelip qalǵan bir ajaldan qaldym. Ol bylaı boldy. El qatarynda júgirip kele jatqanymda júrek tusy osy ǵoı degendeı entelegen jaýdyń oǵy meniń keýde tusymdy jaýyp turǵan avtomattyń oqshantaıyna kelip saq etti, oq tıgen jer jarq-jurq etip tutanyp, tútin bolyp baryp basyldy. Aınalamda kele jatqandar maǵan oq tıgenin kórip, ishteı qosh aıtysqandaı jaltaq-jaltaq qaraǵany esimde. Menimen bir qatarda júgirip kele jatqan maıdandas dosym Ábilahat Espaev kózine jas alyp, maǵan qımaı kóz tastap, «Muqanov jaralandy» dep aıqaı salyp, basqa amaly bolmaı, komandırdiń buıryǵyn oryndap, ózgelermen birge alǵa umtylyp bara jatty. Qyzyǵy sol – men oq tıgenimen, ol oqqa jyǵylmaq túgili, odan beter qulshynyp ilgeri basyp kelemin ertegidegi batyrlardaı. Rotamyzdyń aǵa sanınstrýktory Hasen aǵa ózi de baıqady ma, álde Ábilahattyń aıqaıyn estip, «jas bala et qyzýymen ólerin bilmeı bara ma» dep oılady ma, meni qýyp jetip, ustap alyp, jerge jyǵyp, jatqyzyp: «Ne boldy?», «Qaı jerińe tıdi?» dep surady. Sol qolymnyń bulshyq eti azdap qana sezgendeı bolǵanyn aıttym. Meni sheshindirip jatpady, qaıshysymen fýfaıkamnyń jeńin tilip jiberdi. Qaıshynyń ushy bir qatty zatqa tıgendeı boldy, qarasaq – oq! Kádimgi fashıstiń oǵy, uzyndyǵyna tań qaldym; ádette biz oqty gılzanyń ushynan kóremiz, al oqtyń úshten eki bóligi gılzanyń ishinde turady eken, ony ádette baıqamaıdy ekenbiz. Sóıtsem, jaý oǵy avtomattyń oqshantaıyna tıip, ony tesip ótip, áskerı fýfaıkanyń maqtasyn azyraq kúıdirip, sol jerde turyp qalǵan eken. Aǵa sanınstrýktor álgi oqty fý­faı­­keniń maqtasynyń arasynan alyp, maǵan ustatyp turyp: «sen, inishek, ólmeıdi ekensiń, seni saqtaýshy perishte bolmasa, myna pále maıyp etip ketpeı me, qarashy, tipti deneńe de darymapty. Qudaı seni bir ajaldan alyp qaldy, bar, dosyńdy qýyp jetip qýanyshyńa ortaq et» dep arqamnan bir qaǵyp qala berdi, men júgirip alǵa kettim.

Sol oqty úıimniń adresi jazylǵan qaǵazben birge áskerı shalbarymnyń «pıstonchık» dep atalatyn kishkene qaltasynda boıtumardaı saqtap júrdim, keıin aıaǵyma oq tıip jaralanǵanda, qanǵa malynǵan shalbarymdy aýystyrýǵa týra kelgende, apyl-ǵupyl asyǵysta qaltamnan alýdy umytyp ketippin...

Qasqabaı naǵashym osylaısha ólimnen ekinshi ret, úshinshi ret qalaısha aman qalǵanyn da qyzyqty etip, egjeı-tegjeıli aıtatyn edi. Gazette olardy tolyq baıandap otyrýdyń múmkindigi joq. Sondyqtan onyń áskerde júrip, beıbit zamanda ajaldan tórtinshi ret qalaı aman qalǵanyn aıtqym keledi.

– Soǵys aıaqtalǵan soń, beıbitshilik zamanda, Keńes Odaǵy aldaǵy bolýy múmkin dep sanalatyn úshinshi dúnıe­jú­zilik atom soǵysyna daıyndyqqa kiris­ken kezde jaratqannyń jazýymen tórtinshi ret ajaldan qaldym, – deý­shi edi naǵashym. – Soǵys bitýge jarty jyl qalǵanda maıdannyń alǵy shebin­degi jaýyngerlerdiń ishinen jeti klas­tyq bilimi barlaryn iriktep, tańdap, bola­shaq­ta bilikti ofıserler daıyndaý úshin áskerı ýchılıshelerge jibere bastady. Sol tizimge arnaıy qurylyp, jumys istegen komıssııa, táńir jarylqap, meni de qosypty. Biz onda Vısla ózeniniń jaǵasynda turǵanbyz. Bizdi Kamyshın degen qalaǵa jetkizdi. Osynda jańadan tank ýchılıshesi qurylǵan eken. Bas-aıaǵy onshaqty kúnde taǵdyrymyz kúrt ózgerip, maıdannyń alǵy shebindegi oq pen ot ótindegi soldattan áskerı ýchılısheniń shákirtine aınalyp shyǵa keldik. Qara jerden ózimiz qazyp alatyn syz okoptyń ornyna jaıly tósekte jatatyn boldyq.

Áskerı oqýdy aıaqtap, ofıserlik shen alǵan soń jeńilis tapqan Germanııadaǵy sovet áskeri qatarynda úsh jyl qyzmette bolyp, Brest qalasyna kelip turaqtadym. Amerıkalyqtar Japonııaǵa qarsy atom bombasyn qoldanǵan kúnnen bastap-aq Keńes ókimeti sondaı qarý jasaýǵa jantalasa kiriskeniniń arqasynda 1949-1954 jyldar arasynda bizde de atom bombasy jasaldy. Endi qaıtsek te atom bombasyn jaryp, álemge áıgilep, amerıkalyqtardan ese qaıtarýymyz, dosqa da, qasqa da azý tisimizdi kórsetýimiz kerek boldy. Osy maqsat – Keńes ókimeti basshylarynyń uıyqtaǵanda túsine kiretin, oıaý otyrǵanda oıynan ketpes armany edi. 1954 jyly Keńes eli osyndaı maqsatyna jetti. Elýge jaqyn memleketterdiń qarýly kúshteriniń bas qolbasshylaryn qatystyryp, áıgili Tosskıı atty polıgonda atom bombasyn jaryp, búkilodaqtyq áskerı oıyn júrgiziletin boldy. Oıynǵa myńdaǵan adam qatysty, qarý-jaraqtyń sol kezdegi eń jańa túrlerin paıdalanatyn boldyq. Adam da, qarý-jaraq ta atom bombasymen birge synaqtan ótýi kerek edi.

Bul maqsattyń qaıǵy-qasyreti – sol kezde memleket basshylary ne aıtsa sony qoshametteıtin qara buqara halyq, atom bombasyn jaryp, áskerı oıyn ótkizýdiń arty ne bolatynyn oılaı da almady. Al bilgender, ǵalymdar, ekiden-úshten «Eńbek Eriniń» altyn juldyzyn taqqandar, joǵary laýazymdy partııa, memleket qaıratkerleri, áskerı basshylar keshe ǵana surapyl Otan soǵysynan aman qalǵanyna áli kúnge qýanyshy qoınyna syımaı, táýbe etip, kún kózine, keleshegine úlken úmitpen qarap júrgen órimdeı jas soldattardy, serjanttardy, kishi ofıserlerdi atom qarýyn qoldanatyn Tosskıı polıgonyna aparyp, qurban aıtqa shalýǵa arnaǵan laqtaı etip baılap qoıdy. Úsh aı boıy daıyndyqtan soń atom bombasyn jeti kún tastaı almaı, áýrelenip júrip, aqyry tastap, oılaǵandaı bolmasa da kórsetýge jaraıtyndaı etip jaryp, áskerlerdiń neshe túrin bomba jarylǵan alańnan ótkizip, toıdan tarqaǵandaı áskerler ózderiniń turǵan-turǵan jerine qaıtqan-dy.

Ol kezde men Brest qalasynda orna­lasqan eń sońǵy úlgidegi tanktermen jabdyqtalǵan órimdeı jastardan quryl­ǵan áskerı bólimde qyzmet isteıtin edim. Ol jyldary ásker qatarynda bolý mer­zi­mi úsh jylǵa sozylatyn. Sarbazdar úsh jyldyń ishinde soǵys qarý-jaraǵyn jete meńgerip, ózderi de aıtarlyqtaı er jetip, tepse temir úzetin naǵyz jigitter bolyp ósip jetiletin. Qaıratyna aılasy saı, isine aqyly saı segiz qyrly sarbazdar sapta turǵanda, úsh jyl boıy solardy inińdeı tárbıelegenińdi oılap, boıyńdy qýanysh bıleıtin. Joǵary laýa­­zymdy qolbasshylardan da alǵys alyp, tóbemiz kókke jetkendeı bolatyn edik. 

Sol 1954 jyly Joǵarǵy qolbas­shy­nyń qupııa buıryǵymen bizdiń áske­rı qurama dúnıe júzine pash etkizer mem­le­ket­tik máni bar, buryn-sońdy bolmaǵan atom qarýy qoldanylatyn Búkilodaqtyq áskerı oıynǵa qatysatyn bolyp, Qudaı kórsetpesin, bir kúnniń ishinde shala búlindik te qaldyq... 

22 maýsym kúni Brest stansasynda tankterdi eshelonǵa tıep, júrýge daıy­n ekenimizdi baıandap, qalatyn joldas-joralarmen qosh aıtysyp, ııý-qııý bolyp jatqan kezde eshelon kezekshisi kelip meni shtabqa shaqyryp áketti. Oıda joq jerde, ne bolyp qaldy eken dep shaqyrǵan kisige kelgenimde, meniń qolyma konvertke salynǵan resmı qaǵaz usyndy. Oqyp qarasam, Keńes Odaǵynyń Qorǵanys mınıstri marshal G. K. Jýkov qol qoıǵan buıryq. Ol buıryq boıynsha: «Meni maıdanǵa shyǵaryp salyp, qaıta oralýymdy kútip júrgen áke-sheshem ábden qartaıdy. Meniń sodan beri ásker qatarynda júrgenime on bir jyl. Elde olarǵa qaraıtyn ózge balalary joq» dep burynyraq bergen ótinishime oraı, 1954 jylǵy 26 maýsymnan ásker qatarynan bosatylyppyn... 

Oqyp shyǵyp, ne qýanarymdy, ne qı­na­­­larymdy bilmeı ań-tań bolyp tur­­­­ǵanymda meni shyǵaryp salýǵa kelgen báıbishem men eki jasar tuńǵyshym Baqyt ekeýi kelip, estı sala qýanyp, meni qu­shaq­­tap, kezek-kezek betimnen súıip, aldy-artyma qaratpaı, bul sapardyń qa­ýipti ekenin bilgendeı, jyldam ertip áket­ti. Men áskerden sol ketkennen mol ket­tim, sol kúni Qudaı taǵala meni tórtin­shi ret ajaldan alyp qalǵanyn, keıin, meniń sondaǵy áskerı oıynǵa qatysqan qanshama aıaýly joldastarym, sarbazda­rym mezgilsiz dúnıeden ótkenderin estigende ǵana bildim.

Men eshelonnan júgimdi alyp túsip qaldym. Basqalar qol bulǵap, qaıda bara jatqandaryn sezbeı, kete bardy. Meniń qalyp bara jatqanyma soldattarym qatty abyrjyp, qımaı qoshtasty. Ásirese bir bólimshede bir kisiniń balasyndaı birge qyzmette bolǵan jerles, qandastarym Ospan Nasyrov, Tilemis Oshaqbaev, Jomart Seıitov, Aleksandr Jarkov sııaqtylar jylap qoshtasty.

Olardyń jylaǵanyndaı da bar eken ǵoı. Men elge kelip, beıbit eńbekke kiri­sip, mektepte ózderińe ustazdyq etip júr­ge­nimde hat alysyp júrgen Ospan Nasyrov úıge de kelip, sol 1954 jyly atom bombasyn jaryp júrgizgen áskerı oıynnyń qalaı ótkenin, sol oıynnan keıin, atom bombasy jarylǵan aımaqtan qamsyz-qapersiz ótken bizdiń tankıs­ter uzamaı-aq aýrýǵa shaldyqqanyn, sodan soń olardy dárigerlik komıssııa­dan tez-tez ótkizip, azyn-aýlaq pensııa taǵaıyndap, áskerden bosatqanyn jylaǵandaı bolyp aıtqany esime tússe, búginderi qaı jerde ıadrolyq qarý jarylypty dese tóbe shashym tik turyp, atom bombasyn jasaýshylarǵa da, ony qarý retinde qoldanýshylarǵa da laǵnet aıtyp otyramyn. Ospan qandaı edi – jigittiń sultany edi, keıin jolyqqanda men daýsynan ǵana tanydym, syrt beınesi túgel ózgerip, ádemi aqquba júzi jer bettenip, kón qaptaǵandaı bolypty, azamat! Sol bizdiń eń sońǵy kórisýimiz eken, ol sodan keıin keshikpeı Ereımentaýda kóz jumyp, armanda ketkenderdiń biri. Osy­nyń bári – kóz aldymyzda, ózimiz de kýási bolyp júrip bastan ótkizgen dúnıe. Endi muńyńdy kimge shaǵarsyń, kim­nen boldy osynyń bári dep suraý salarsyń. Kúnáharlar, jazyqsyz jandardy qurbandyqqa, ólimge baılaǵandar jal­ǵandy jalpaǵynan basyp, kúlip, shal­qyp júrip ómirden ótip ketken, – deýshi edi naǵashym.

Qasqabaı aǵam maǵan bul áńgimelerdi aıtqan kezde Qazaqstanmen shekaralas Orynbor oblysyndaǵy Tosskıı atom polıgonynda júrgizilgen atom sy­naǵy jónindegi derekter qupııa edi. Oǵan qatysqandardyń bárinen «muny esh ýa­qyt­ta eshkimge aıtpaımyz» degen qolhat alynǵan. Endi búgin ınternetten sol synaqtyń qalaı ótkeni, álgi synaqtan soń onyń zardabynan 43 myń soldat pen ofıserdiń aıyqpas dertke ushy­rap, naqaqtan naqaq kóz jumǵany jónin­degi jan túrshiktirer derekterdi oqýǵa bolady... 


Bolat BODAÝBAI, 

jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty