Has batyr – tuńǵysh Qorǵanys mınıstri

Men Saǵadat Nurmaǵambetovti Orta Azııa áskerleri qolbasshysynyń orynbasary qyzmetin atqaryp júr­gen kezinen bastap bildim. Ol kezde osy okrýgtegi ortalyq gazeti «Boevoe znamıa» redaksııasynda bólim basshysy retinde qyzmet atqaratynmyn. Áli esimde alǵashqy issaparym Osh, Dýshanbe áskerı garnızondarynda Saǵadat Qojah­met­ulymen birge bastalyp edi. Sonda generaldyń adamgershiligine, baýyr­ma­ldyǵyna, parasattylyǵyna tánti bolǵanmyn. Ol kisi jýrnalıs­terge iltıpatpen qaraı­tyn. Eshkimniń kóńi­lin qaıtarmaıtyn. Soń­ǵy suhbat­ty Saǵadat Nurmaǵambetuly «Egemen Qazaqstan» gazetine 2012 jyly 7 ma­myrda bergen edi. Suhbat «Qýatty ásker – turaqtylyq pen qaýipsizdik ke­pili» degen taqyryppen jaryq kórdi.

Sońǵy ret telefon soqqanymda, kish­kentaı bala sııaqty qýanyp, ózi­niń oıy­men bólisken: «Kelesi jyly 90-ǵa tolǵan týǵan kúnime qarsy taǵy da suhbat berer­min, estelik az emes. Júzdegen, myńdaǵan jyl­dar, ǵasyrlar óter, sol kezde de bizdiń urpaǵymyz Otan úshin ot keshken batyr babalaryn búgingideı eske alyp, ardaqtap maqtan tutatynyna senemin...» degen edi. Shirkin, zymyraǵan ómir-aı!.. Keshe ǵana ortamyzda júrgen Saǵadat Qojahmetulynyń ómirden ótkenine de alty jyldaı bolyp qaldy..

«Eshqashan batyrmyn dep jar salmaǵan...

Jıyrmadan jańa asqan kezin­de Otan qorǵaý jolyndaǵy qan maıdanda S.Nurmaǵambetov batyrlyǵy­men jeńiske jetýge atsalysty. 1945 jyly 27 aqpanda Polsha jerinde jaý qorǵanysyn buzyp ótý kezin­degi jaýyngerlik tapsyrmany er­júrektilikpen oryndap, sol kór­setken erligi úshin Saǵadat aǵa­myzǵa Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy beril­di. Osydan keıin maıor Saǵa­dat Nurmaǵambetov basshylyq etken batalon reıhskanselıarııa ǵımara­tyna shabýyl jasap, qaharman qazaq jigiti soǵysty Germanııa astanasynda aıaqtady.

Táýelsizdiktiń týyn tiktegen tusta...

Polkovnık, əskerı ǵylymdar doktory Kım Serikbaev bylaı deıdi: «Saǵadat aǵamyzdyń ómiri aıtarlyqtaı, minezi – óte baısaldy, ustamdy, ər sózin oılap sóıleıtin aqylmandyǵy bolatyn. Halqynyń aldynda asa abyroıly edi. «At basyna kún týsa, aýyzdyqpen sý isher, er basyna kún týsa, etigimen sý kesher» demekshi, 22 jasynda qan keshken ala­pat soǵysqa qatysyp, batyr ataǵyn alyp, jaýdy Berlınge deıin túre qýyp, fashıs­terdiń ordasyn talqandaǵan batyr edi. Odan keıin əskerı qyzmetke kóp eńbek sińirip, sonaý Keńes Odaǵy kezinde general-leıtenant ataǵyn alǵan. Bul kisiniń erekshe eńbegi – elimiz egemen bolyp, Təýelsizdiktiń týyn tikte­gen tusta memlekettiliktiń bir tiregi Qarý­ly Kúshterdiń qalyptasýy men nyǵa­ıýyna belsene qatysyp, 73 jasynda jas jigitteı julqyna umtylyp otandyq əsker qurýdyń jumysyna kóp eńbek etti. Ol ýaqytta men Prezıdent ap­pa­ra­tynyń Qorǵanys bóliminde meń­gerý­shi bolyp qyzmet ettim. Sonda Saǵa­dat aǵamnyń maǵan aıtqany: «Kım inim, mańaıyńa jaqsy jigitterdi jınap, qorǵanys isiniń keleshegi bolýy úshin jəne əskerimiz myǵym bolýy úshin qajetti qujattardy jaz. Bizge əskerı doktrına kerek. Men əskerı praktıka jóninen jumystanaıyn, sen əskerı teo­rııa barysyn bekemde. Sóıtip elimizdiń qorǵanysyn nyǵaıtaıyq» degen edi. 

Elimiz egemendigin naqtylaı túsken tusta Elbasy Nursultan Nazarbaev halqyna jasaǵan qyzmetin eskere otyryp Saǵadat aǵamyzǵa Halyq Qaharmany degen ataqty jəne sol atqa laıyq nómi­ri birinshi kýəlikti tabys etti. Bul dege­ni­ńiz, batyrǵa qurmet, elin súıgen erge qurmet, eńbegi artqan azamatqa qurmet! Saǵa­dat aǵa kóp jastarǵa úlgi boldy. Ol kisi qashanda ózinen keıingi býynǵa «Sen­der jassyńdar, qandaı sheshim qabyl­dar bolsańdar da onyń elge tıer paıdasyn oılańdar. Elimizdiń kele­shegi senderdiń qoldaryńda, ata-baba­myz ańsap ótken Təýelsizdiktiń týyn bıik jelbiretińder», dep aǵalyq, əke­lik aqylyn aıtyp otyrýshy edi. Sol aǵa­myzdyń amanatyna jas býyn laıyq bolýy kerek».

Al Májilis depýtaty, general-leıtenant Abaı Tasbolatov Saǵadat Qojahmetuly týraly bylaı eske alady: «Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy qorynyń qoldaýymen, respýblıkalyq «Generaldar keńesi» qoǵamdyq qory­nyń bastamasymen túsirilgen Saǵa­dat Nurmaǵambetov týraly «Mindet. Aby­roı. Erlik» degen derekti fılm­de Saǵadat Qojahmetuly jaıynda pikir bildirgen azamattar «Baýyrjan Momyshuly ony «sypaıy general» deıtin edi» dep eske aldy. Bul batyrdyń batyrǵa bergen shyn baǵasy. Saǵadat Nurmaǵambetovtiń qaramaǵynda jyldar boıy eńbek etip, shákirti atansaq ta bolmysy bolattaı berik, minezi jibekteı jumsaq Saǵadat Qojahmetuly jaıly Baýyrjan Momyshulynan asyryp sóz aıtý múmkin emesteı...

1991 jyldyń qazan aıynda Qazaq­stannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen Memlekettik Qorǵanys komıteti qury­lyp, Saǵadat Nurmaǵambetov oǵan tór­aǵa bolyp taǵaıyndaldy. Sodan kóp uzamaı Saǵadat Qojahmetuly meni Mem­lekettik qorǵanys komıtetiniń jo­ǵary oqý oryndaryndaǵy áskerı kafed­ralardaǵy daıyndyq shtaby­nyń bas­ty­ǵy laýazymyna taǵaıyndap, tapsyr­malar júktedi. Bul jerde bizdiń negizgi maqsatymyz áskerı kafedralar qyzmetin saqtap, áskerı maman daıarlaý isin qurdymǵa jiberip almaý bolatyn. Sol kezge deıin Qazaqstan jerin­de qyzmet etip kelgen ózge ult ókil­deri – áskerı qyzmetkerleri óz elderine údere kóship jatty. Osyndaı kezeńde elimizdegi tutas bir kúsh qurylymynyń búlingeli turǵan bir bólsheginiń bútin qalpyn saqtap qalý jolynda azdy-kópti eńbek ettik. Árıne Saǵadat Nur­maǵambetov ózi osy salaǵa kelgennen keıin ulttyq kadr tapshylyǵy máse­lesin sheshý jolynda atqarǵan isi ushan-teńiz ekeni sózsiz. 

Maıdanger mınıstr Qarýly Kúsh­terdiń aldynda turǵan máselelerdi sheshýge bilek sybana kiristi. Máselen, Uly Otan soǵysynda kadr máselesin qysqa merzimde ázirlegendeı, mınıstr bizde de kishi ofıserler legin daıyndap shyǵarýǵa basymdyq berdi. 

Saǵadat aǵamyzdyń taǵy bir erek­she­ligi – talaptylyǵy, jaýapker­shiligi, este saqtaý qabiletiniń myqtylyǵy, ja­ny­­­­nyń jaısańdyǵy, adaldyǵy, aqnıet­tiligi, sabyrlyǵy, qamqorlyǵy. Jasy­nyń jet­pisti alqymdap qalǵanyna qara­maı ol kisi Saryózek pen Otarda óte­tin dalalyq oqý-jattyǵýlarǵa ózi qaty­syp, kózben kórip, qate-kemshilikter men jetis­tikterdi saralap, baǵasyn berip jatatyn. Ol ulaǵatty ustaz bolatyn. Júrgen jeri bereke edi. Qara­ma­ǵyn­daǵy qyzmetkerlerge tapsyrma berip, onyń oryndalýyn talap etetin. Biraq ta olardyń máselelerin sheshýdi de umyt­paıtyn. Zeınetkerlikke shyqqan kezeńin­de ózimen birge qyzmette bolǵan ofıserlerdiń esimderin jatqa bilip, týǵan kúnderinde arnaıy qońyraý shalyp, quttyqtaıtyn. Mundaı sardardan quttyqtaý alý árbir azamatqa qýanysh emes pe!»

О́mir joly

Armııa generaly Saǵadat Nurmaǵam­betov 1924 jyly 25 mamyrda Aqmola oblysynyń Aqkól aýdanynda ómirge kelgen. 1942 jyly óz erkimen Qyzyl armııa qataryna shaqyrylyp, Túrik­menstannyń Kýshka qalasyndaǵy əskerı ýchılıshege jibe­riledi. Oqýyn bitirgen soń 1943 jyldyń səýir aıyn­da leıtenant sheninde maı­danǵa attandy. Osydan keıingi eki jyl boıy pýlemet vzvodynyń, pýlemet rota­synyń komandıri, 5-ekpindi armııa­nyń II dərejeli Sývorov ordendi 301-Donesk atqyshtar dıvızııasynyń 1052-atqyshtar polki quramynda batalon komandıri laýazymynda jaý­ǵa qarsy shaıqasty. 1945 jyly Nur­maǵambetov basshylyq etken batalon asqan sheberlikpen jaýǵa soqqy berip, Ger­manııa astanasy Berlınge lap qoıyp, jeńiske jetedi. Batalon komandıri maıor Saǵadat Nurmaǵambetovtiń erlik­teri – atqyshtar polkynyń koman­dıri tarapynan ekinshi ret Keńes Odaǵy­nyń batyry ataǵyn alýǵa usynylǵan. 

1991 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Prezı­dentiniń Jarlyǵymen Memle­kettik Qorǵanys komıtetiniń tóraǵasy, al 1992 jylǵy 7 mamyrda respýblı­ka Qorǵanys mınıstri bolyp taǵaıyndaldy. 1994 jylǵy 23 mamyrda Memleket bas­shysynyń Jarlyǵymen Saǵadat Nur­maǵambetovke Halyq Qaharmany ataǵy men № 1 «Altyn Juldyz» tabys etildi. 1995 jylǵy qarashada armııa generaly ataǵymen otstavkaǵa shyǵyp, el Prezı­dentiniń keńesshisi boldy.

Búginde Qazaqstan astanasyndaǵy «Jas ulan» respýblıkalyq áskerı mek­­tebi armııa generaly Saǵadat Nur­maǵam­­betov atynda. Sondaı-aq týǵan eli – Aqkól qalasynyń bir kóshesi ataqty qolbasshynyń esimimen atalady. 

Saparǵalı JAǴYPAROV,

áskerı jýrnalıst