Halıma BEKMAHANOVA: «Mehnat bizdi moıyta almady»

Juma, 15 aqpan 2013 7:17

Isi qazaq úshin máńgilik qasterli tulǵalardyń ishinde de Ermuqan Bekmahanovtyń qym-qıǵash azap pen ǵajapty tolaıym toǵystyrǵan, ulttyń aqıqat tarıhyn aıtý jolynda judyryqtaı júregin alaý etip jaqqan jankeshti taǵdyry jarqyn muńymen bólekshe jarqyrap kórinedi. Qazaqtyń kásibı tarıhnamasynyń izasharyna qudaıym qaısar minez ben qabilet-daryndy asa bir jomarttyqpen aıamaı bergeni de qandaı ǵanıbet dersiz.

Juma, 15 aqpan 2013 7:17

Isi qazaq úshin máńgilik qasterli tulǵalardyń ishinde de Ermuqan Bekmahanovtyń qym-qıǵash azap pen ǵajapty tolaıym toǵystyrǵan, ulttyń aqıqat tarıhyn aıtý jolynda judyryqtaı júregin alaý etip jaqqan jankeshti taǵdyry jarqyn muńymen bólekshe jarqyrap kórinedi. Qazaqtyń kásibı tarıhnamasynyń izasharyna qudaıym qaısar minez ben qabilet-daryndy asa bir jomarttyqpen aıamaı bergeni de qandaı ǵanıbet dersiz. 1943 jyly shyqqan «Qazaq KSR tarıhynyń» bir taraýy túrindegi Kenesary hannyń kóterilisi týraly eńbegi, soǵan jalǵasqan «Qazaq halqynyń Kenesary Qasymov bastaǵan azattyq kúresi (1837-1847 j.j.)» atty kandıdattyq dıssertasııasy, osynaý taqyryp aýqymyn meılinshe keńeıtip, 1946 jyldyń qazanynda taǵy da Máskeýde qorǵalǵan «Qazaqstan HIH ǵasyrdyń 20-40-jyldarynda» degen doktorlyq monografııasy, osylardaǵy astarly ańsar-murattar arqyly tarıhshy ǵalym Bekmahanov shyntýaıtyna kelgende san myńdaǵan sanalarda Kenesary kóterilisinen kem túspeıtin silkinis týdyryp, keńestik rejimniń qýǵyn-súrgini kózderin qurtyp bolǵan keshegi Alash arystarynyń nasıhatyn jalǵastyrǵany anyq.

Akademık N.Drýjının E.Bekmahanovtyń Keńes Odaǵynyń patrıoty bolýmen birge óz halqyn jan-tánimen súıetinin ańǵarǵan. Qazaqstannyń alǵashqy keń kólemdi tarıhynyń kindik atasy Muhamedjan Ábdihalyqov (Medeý Sársekeniń sózi) artyq-kemi joq: «Ermuhan – qazaq tarıhshylarynyń sultany» deıdi. Baýyrjan Momyshuly ony Muhtar Áýezov pen Qanysh Sátbaev syndy ulylardyń qataryna qoıady. Árıne, bul beker emes. Sebebi, ár zamanda azattyǵymyz úshin alysqan Alashtyń arystan erleriniń biregeı biri de, dúregeı dúri de osy Ermuqan Bekmahanov bolatyn.

Eki jyldan soń osynaý Alash ardaqtysynyń 100 jyldyǵy atalyp ótilmek. Qalaı atalyp ótiledi? Ol basqa áńgime. Bizdiń aıtaıyn degenimiz, búginde seksenniń segizine qaraǵan ómirlik jary Halıma Adambekqyzy apaıymyz 16 aqpan juldyzynyń óz otbasy úshin erekshe mándiligin tilge tıek etedi. Ermuqan Bekmahanov 1915 jyldyń 16 aqpanynda ińgálap dúnıege kelse, 1954 jyldyń 16 aqpanynda Máskeýdegi Býtyrka túrmesinde qolyna isiniń toqtatylǵany týraly anyqtama tapsyrylyp, ómirge ekinshi qaıtara joldama alypty. Taıaýda ǵana 1943 jylǵy «Qazaq KSR-iniń tarıhy» qazaqsha aýdarylyp, qaıta basylyp qýanyp otyrǵan, ótinishterin bir jyl boıy qarap jatqan Almaty ákimdigi ruqsat etse, asa kórnekti tarıhshy E.Bekmahanov 1959-1966 jyldary turǵan Panfılov kóshesindegi 126-shy úıge eskertkish-taqta ornatylyp qalýynan da (qarjylyq shyǵynyn otbasy kóteredi) úmiti zor Halıma apaımen biz osy eleýli kúnniń qarsańynda suhbattasýdy oraıly sanap edik.

– Halıma apaı, Ermuqan aǵa alǵash kezdesken kezderde qandaı áser qaldyrdy? Bas qosýlaryńyzdyń jaı-japsary qalaı boldy?

– Qaraǵym, men ózim osal jerdiń qyzy emespin. Naǵashy atam Bıdahmet Bábikenov Zaısannyń ataqty kópesi bolǵan, Bobkın atymen belgili, sonaý Nıjnıı Novgorod jármeńkesine deıin baryp saýda júrgizgen kisi. Anamyz Aısha áýeli medresede oqyp, sosyn Semeı men Ýfanyń gımnazııasyn bitirgen, eki-úsh tilde birdeı sóılep, jazatyn saýatty adam edi. Ákem Adambek Bekmuhamedov alashordashy. 30-shy jyldardyń basynda ákem qaıtqannan keıin qýdalaýdan qashqan otbasymyz Semeıden ketip, Tashkentke kelip panalady.

Ermuqanmen 1946 jyldyń mamyrynda Tashkentte, Álisher Naýaı atyndaǵy kitaphanada kezdestik. Men dıplom ju­mysyn jazyp júrgem, ol doktorlyq dıs­sertasııasyn tolyqtyrýǵa kelgen eken. Aramyzdaǵy 10 jas aıyrmashylyq kó­ńilimizdiń jarasýyna bóget bolmady. Ermuqan óz qatarlastarynan jas kórinetin. Kelbet-kórki sonshalyqty tartymdy bolatyn, er jigitke úılesken syrly symbatymen kimdi bolsa da baýrap alatyn. Belgili sazger E.Brýsılovskııdiń bir joly: «Bekmahanovtyń syrt kelbeti kınematografqa laıyq», dep aıtqany esimde. Sol kezde onyń «Túrkistan jı­naq­taryn» elige zerttep júrgenine qy­zyǵýshy edim. Arhıvten tapqan oljalary jaıynda qulshynyp áńgimeleıtin. Ásirese, bir dıssertasııa qorǵalyp jat­qanda Ermuqannyń bıresmı opponent re­tinde tamasha sóz sóılep, sonda belgili arheolog ǵalym M.Massonmen pikir talastyrǵanyna súısine tań qalǵanym bar.

Ermuqan tabıǵatynan jınaqy, mu­qııat, uqypty ári ýádege berik edi. Bas­qalar tarapynan osyndaıdy kór­mese degbirsizdenetin. Sondyqtan, men onyń bul talabyna árýaqyt saı bolýǵa tyrystym. Alǵashqy aptalardaǵy kez­desýlerimizdiń birinde teatrdan «Farhad pen Shyryn» operasyn kórip shyqqannan keıin Ermuqan óz papkasynan maǵan bir kitap alyp syılady. Bul Muhtar Áýezovtiń jańa shyqqan «Abaı» romany eken. Bir qyzyǵy, ol sol arada maǵan Abaıdyń «Aıttym sálem, Qalamqas» áni­niń áýenin aqyryn syzyltyp, bul ánniń qazir Qazaqstanda keń taralyp, aýyzdan túspeı turǵanyn aıtty. Ánniń óleńi bizdiń jan kúıimizdi keremetteı dál beıneledi. Men keıin bul ándi úırenip alyp, sol keshti eske túsirip, saǵynyshty sezimmen erekshe shattanyp aıtýshy edim. Kitaptyń ishki betindegi: «Máńgilik estelik bolsyn», degen qoltańbasy da beıneli syr shertkendeı. Osy qymbatty kitap bizdiń úıdiń kitaphanasynda áli kúnge deıin saqtaýly tur.

Ermuqandy bizdiń otbasynyń bas­tan keshken taǵdyr-talaıy qatty tol­ǵandyrdy. Anam da onyń qarapaıym aqjarqyndyǵyn, oqymystylyǵyn, kórik-kelbetin unatty. Maǵan ózbektiń nebir dúldúl jigitteri úzdige sóz salyp júrse de, ol qyzynyń kúıeýge tek qazaqqa, óz qandasyna shyqqanyn qalady. Ermuqan ishinde syr búkpedi, úıli-barandy ekenin de, áıelimen aradaǵy kelispeýshilik-kıkiljiń ýshyǵyp, úziler shekke kelgenin de jasyrmady. Sóıtip, sol jyldyń kúzinde Ermuqan Máskeýde doktorlyǵyn qorǵap jatqan kúnderde ekeýmizdiń júregimiz máńgilikke qosylyp, baqyt-shattyǵy mol, sher-muńy da jeterlik, qýanysh pen qasireti qatar órilgen jıyrma jyldyq jubaılyq ómirge jalǵasty.

– Qazaqtyń tarıh salasyndaǵy tuńǵysh ǵylym doktorynyń dıssertasııasy qalaı qorǵalǵanyn kórgen kózi tiri kýáger de ózińiz sııaqtysyz.

– Osynaý kúnderde Ermuqan Máskeý men Lenıngradta qorǵaýǵa qatysty sha­rýalarmen erinbeı-jalyqpaı, úz­diksiz aınalysýmen boldy. Saltykov-Shedrın kitaphanasyna barǵyshtap, áldebir qaǵazdardy qaıta bastyrdy. Aıtqandaı, bizge kómektesken mashınka basýshy «An­gleter» qonaq úıindegi Sergeı Esenın asylyp ólgen bólmede jumys isteıdi eken. Bos ýaqytymyzda Ermıtajǵa, Orys mýzeıine, Pýshkınniń Moıkadaǵy mýzeı-úıine baratynbyz. Keıde Ermuqan býkınıstik dúkenderde saǵattap otyryp kitap aqtaratyn. Ol osylaı N.I.Veselovskııdiń redaksııasymen 1904 jyly Sankt-Peterbýrgte basylǵan Shoqan Ýálıhanov shyǵarmalaryn taýyp alǵan-dy. Aqshasynyń azdyǵyna qaramaı S.M.Solovevtiń «Reseı tarıhyn» satyp alǵany da jadymda.

Ylǵı restorannan tamaqtaný qaltany juqartyp bara jatqasyn men qajetti ydys-aıaq pen elektr plıtasyn satyp alyp, meımanhana nómirinde «kontrabandalyq» jolmen as pisirdim. Ermuqan saǵat saıyn ystyq shaı ishýdi jaqsy kóretin. Sóıtip, men ony osy rahatqa keneldirdim. Qoı etiniń sorpasyn da unatýshy edi. Sol úshin kúnde bazarǵa baryp, az-azdan qoı etin ákelemin, vermıshel nemese makaron salyp pisiremin. Lenıngradta professor Mıhaıl Porfırevıch Vıatkındi ózbek palaýyna shaqyryp rıza qylǵanbyz.

1946 jyldyń 14 qazany – Ermuqannyń doktorlyq dıssertasııa qorǵaıtyn kúni de jetti. Volhonka 14-tegi kóne úı, KSRO Ǵylym akademııasy Tarıh ınstıtýtynyń úlken zaly. Qorǵaý osynda ótti. Alqaly tórde akademık Borıs Dmıtrıevıch Grekov tóraǵalyq etetin salıqaly Ǵylymı keńes. Keńes músheleri – akademıkter Anna Mıhaılovna Pankratova, Nıkolaı Mıhaılovıch Drýjının, Melısa Vasılevna Nechkına jáne basqa tarıh ǵylymdarynyń doktorlary.

Qazaq zııalylary zalǵa lyqa toldy. Bıolog Kárim Myńbaev, hımık Erden Ázirbaev, áskerı jazýshy, gvardııa polkovnıgi Baýyrjan Momyshuly. Baýkeń 1943 jyly-aq maıdanda «Qazaq KSR tarıhynyń» birinshi basylymyn oqyp, burynnan tanys A.Pankratovaǵa Qazaqstandaǵy keıbir tarıhı oqıǵalarǵa qatysty óz pikirin bildirgen. Keńes Odaǵynyń Batyry, ádebıetshi-jazýshy Málik Ǵabdýllın men kóptegen aspıranttar Ermuqannyń qorǵaýyn tyńdaýǵa kelipti.

Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń prezıdenti Qanysh Imantaıuly Sát­baev­tyń kelýine zaldaǵylar ári qýanyp, ári tańdanyp qaldy. Ǵylymı keńestiń birsypyra músheleri oǵan tórden bastaryn ızep, qurmet kórsete amandasyp jatty.

Osynyń aldynda qatty aýyryp júdegen bop-boz Ermuqan óz dıssertasııasynyń mazmunyn egjeı-tegjeıli baıandap ber­di. Onyń opponentteri N.Drýjının, M.Vıatkın, S.Iýshkov dıssertasııany ji­liktep taldap, jekelegen kemshilikterin jipke tizdi. Suraqtar kóp qoıyldy. Opponentterdiń barlyq eskertpelerine, Keńes músheleriniń suraqtaryna Ermuqan saqyldatyp saıly jaýaptar berdi. О́z dáıektemelerin arhıv qujattarymen jáne tarıhshylardyń eńbekterimen negizdep otyrdy. Dıssertasııada qozǵalǵan ǵylymı máseleler boıynsha pikirtalas órshidi. Ermuqan óz kózqarastaryn qorǵap, zerttelgen problema, arhıvtik derekkózder oraıynda tereń bilimdarlyǵyn tanytyp, jalpy taqyryp boıynsha oı órisiniń keńdigin kórsetti. Tek bir daýys qana qarsy bolyp, Ǵylymı keńes músheleriniń basym kópshiligi tarıh ǵylymdarynyń doktory ataǵy berilýin jaqtady. Qanysh Sátbaev Ermuqandy úlken rızashylyqpen quttyqtap, banket jasaýǵa aqsha berdi.

– Biraq Joǵarǵy attestasııalyq komıssııa osy doktorlyq ataqty bekitkenshe eki jyl kútýge týra kelgen eken-aý…

– Iá, bekitý kesheýildeı ber­di. Ermuqanda da maza bolmady. Qar­sylastary men kúndeýshiler ony feo­daldyq-monarhııalyq qurylysty madaq­taıdy, handyqty kókseıdi, ultshyl dep kinálap, ekinshi bireýleri ol bárin Rıazanov qoljazbalarynan kóshirip alǵan dep jala jaýyp, JAK-qa jazyp jatty. Buǵan nalyǵan Ermuqandy Qanysh Imantaıuly ǵalymnyń joly ylǵı dańǵyl bola bermeıdi, kedergiler de kezdesedi, shyda, shyraǵym dep jubatypty. Ǵalymnyń altyn ýaqyty kóre almaýshylarmen, aıla-sharǵyshylarmen kúreske ketpeýi kerektigin eskertipti. Ol Qanysh aǵany pir tutyp, ǵalym retinde baǵalap, abyz aqsaqal retinde qurmetteýshi edi.

Qaıtkende de Ermuqan Máskeýge talaı ret barýǵa, ózin qyzyl keńirdek bolyp qorǵaýǵa, túsinisýge májbúr boldy. Doktorlyǵy bekigenge deıin, osy jyldarda qansha ýaıym shekpedi deseńizshi! Tynyshtyq tappaı, ataǵy bekimeı turyp-aq qoljazbasyn baspaǵa daıyndady. «Qazaqstan HIH ǵasyrdyń 20-40-jyldarynda» monografııasy 1947 jyldyń jazynda jeke kitap bolyp shyqty. Osyǵan baılanysty qýanyshty bólisýge birinshi bas­pahana qyzmetkerlerin shaqyryp edi úıge.

Osy kitap shyǵysymen-aq dushpandary Ermuqanǵa qarsy óre túregelip, ony taǵy da Kenesary handy asyra dáriptedi, ultshyl dep aıyptady. Munyń sońy áýeli Máskeýdegi, sodan keıin Almatydaǵy talqylaýlarǵa ulasty. 1948 jyldyń 14-19 shildesinde Ǵylym akademııasynyń Kırov kóshesindegi ǵımaratynyń lyq toly zalynda bes kún boıy pikirtalas júrdi. 15-ten asa sóılegen adamnyń jeteýi, atap aıtqanda, I.Iа.Býdovnıs, B.Aspandııarov, E.Dilmuhamedov, Á.Jırenshın, A.Nú­sip­bekov, T.Eleýov, H.Ádilgereev Bek­mahanov ıdeıalaryn qoldap shyqty. Qal­ǵan sóıleýshiler qaralaýdan tanbaı, ártúrli ataqqa tańyp, aǵash atqa mingizip baqty. Kenesary Qasymov bastaǵan qoz­ǵalys ult-azattyq deýge jatpaıdy, qalyń buqara oǵan qosylmaǵan, ol zııan­dy, kertartpa qozǵalys dep kór­setti. Ermuqan óz qarsylastarynyń sóz­derin zeıin qoıa tyńdap, qorytyndy só­zinde S.Tolybekovke, H.Aıdarovaǵa, T.Sho­ıynbaevqa dáleldi túrde toıtarys berdi.

Men osy talqylaýǵa bes kún qatarynan qatysyp, ile-shala perzenthanaǵa tústim. Qazaq saltynda mundaı bolmasa da, ákeden bes jasynda qalǵan, asharshylyq jyldarynda barlyq jaqyn týystarynan aıyrylǵan Ermuqan: «Meniń ómirimdi jalǵastyrsyn», dep ulyna da Ermuqan dep óz atyn qoıdy. Otaǵasy Tarıh ınstıtýty dırektorlyǵynyń orynbasarlyǵynan ýnıversıtetke aýysyp, Qazaq KSR tarıhy kafedrasynyń meńgerýshisi, dosent, professor jáne aspırantýra jetekshisi bolyp júrgen kezinde 1950 jyldyń jazynda ekinshi ulymyz Sermuqan dúnıege keldi.

– Bir qýanysh, bir renish… almasyp turǵan eken. Osyǵan jalǵasa «Pravda» gazetiniń soıqandy tóndirgen solaqaı syny shyqty.

– Iá, 1950 jyldyń 26 jeltoqsanynda jaryq kórgen ol yzbarly maqala «Qa­zaqstan tarıhynyń máseleleri markstik-lenındik turǵydan baıandalsyn» dep ata­lady. Avtorlary T.Shoıynbaev, H.Aıdarova jáne A.Iаkýnın. Ermuqan úshin, bizdiń otbasymyz úshin asa aýyr soqqan 50-shi jyldardyń birinshi jartysynyń búkil taýqymetteri men taqsiretteri osy maqaladan bastaldy. О́zin arashalaýǵa qansha jan salsa da, bıliktiń qýdalaýynan qutyla almady. Maqalany talqylaǵannan keıin Ermuqandy partııa qatarynan shyǵardy, barlyq ǵylymı dárejeleri men ataqtarynan aıyrdy, Qazaq memlekettik ýnıversıtetindegi jumysynan bosatty. Aýyldyq mektepte muǵalim bolýǵa ruqsat alý úshin qanshama bastyqtyń tabaldyryǵyn tozdyrýǵa týra keldi. Áýeli ony Almaty oblysyndaǵy Narynqol aýdanynyń mektebine jiberdi. Biraq bir oqý toqsany aıaqtalmaı jatyp Jambyl oblysy, Shý aýdany, Novotroısk aýylyndaǵy Gorkıı atyndaǵy mektepke aýystyrdy. Sebebi, Narynqol shekaraly óńir bolǵandyqtan Qytaıǵa qashyp ketýi «yqtımal» eken.

Novotroıskide burynǵy stýdenti Ah­metjan Tileýbergenov aldynan shyqty. Basqa da jaqsy adamdar tabyldy. Mektep basshylary, muǵalimder jer aýdarylǵan ǵalymdy oń qabaqpen qarsy aldy. Buǵan JenPI-de sabaq berip júrgen jerimnen qysqy sessııada azamatyma barǵanymda ózimniń de kózim jetti. Tolyp jatqan turmys qıyndyqtaryna qaramastan Ermuqan ózi de moıymady. Jazǵy kanıkýl kezinde «Qazaqstannyń Reseıge qosylýy» atty jańa monografııasynda baıandalǵan máseleler jóninde ǵalymdarmen aqyl­dasyp, kitaphanalar men arhıvterde jumys isteý úshin Máskeýge bardy. Bul saparynan qanattanyp oraldy. Ǵalymdar qoljazbany oqyp, jumysyn maquldapty, shamaly ǵana eskertýler jasapty.

– Halıma apaı, endi Bekmahanov ómiriniń eń aýyr kezeńi – ony 25 jylǵa kesken sottyń jaıyna kóshsek?..

– 1952 jyldyń 30 tamyzynda Ermuqandy Novotroıskige shyǵaryp saldym. Ketkisi kelmeı, birdeńe sezgendeı, mazasyz kúı keship edi. Aıtqandaı-aq, 5 qyrkúıekte ony tutqyndap, Almatyǵa ákelipti. Sol kúni bizdiń úıde de tintý júrgizildi. Keshki saǵat 10-da jumystan kelsem, úıdiń esigi ashyq tur. Bir beıtanys qazaq tintýge qujat kórsetti. Ermuqanǵa birdeńe bolǵanyn sezdim. As-sý berýge ruqsatty tabannan tozyp júrip bir aı degende áreń aldym.

Tergeý úsh aıǵa sozyldy. «Tergeý ádisteri jaıynda jırkenishsiz eske túsire almaımyn, – dep jazdy Ermuqan ózi Qazaqstan KP Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy Jumabaı Shaıahmetovke. – Tergeýdiń ón boıynda qorqytý men qoqan-loqqy qatar júrdi. Sol úshin barlyq tásilderdi paıdalanyp tyryssa da men jekelegen adal adamdardy qaralaı almadym». Erekeń bul arada Sátbaev pen Áýezov jóninde aıtyp tur.

Sot 1952 jyldyń 2 jeltoqsanynda boldy. Qulaǵymdy tigip júrip, muny ǵa­ıyptan bildim. Joǵarǵy Sottyń ǵımaraty Gogol men 8-shi mart kósheleriniń bury­shynda bolatyn. Ermuqandy 4 soldat aıdap alyp keldi. Ol maǵan jaqyndamaqshy bolǵan, men de umtyldym, biraq bizdi aıyryp jiberdi. Sottyń úsh kúninde kóptegen kýálar kelip, ketip jatty. Olardyń arasynda óziniń burynǵy stýdenti Muh­tarov, QazMÝ-de jumys isteıtin áde­bıetshi ǵalym Beısenbaı Kenjebaev bolǵany esimde. Túrmede otyrǵan synshy Esmaǵambet Ysmaıylovty kýáger retinde arnaıy Semeıden alyp keldi.

4 jeltoqsanda úkimdi jarııa etken kezde meniń qatysýyma ruqsat berdi. Kóz jasy eriksiz sorǵalaǵan Ermuqan maǵan qarady da otyrdy. Úkimdi estigende jylap jiberdi. Mundaı ádiletsiz, qatal úkimge qalaı jylamassyń! Onda: «…aıyptalýshy Bekmahanov óziniń tarıh ǵylymy salasyndaǵy ǵylymı qyzmetker jaǵdaıyn paıdalanyp 1942-1951 jyldardyń óne boıynda óz jumystarynda tarıhı faktilerdi óńin aınaldyryp burmalaǵan, sóılegen sózderinde býrjýazııalyq-ultshyldyq ıdeologııany nasıhattaǵan, feodaldyq-baılyq qurylys pen onyń orys halqyna qarsy kúresýshi hám Qazaqstanda orta ǵasyrlyq tártipterdi saqtap qalýǵa umtylýshy kertartpa handary men sultandaryn madaqtaǵan. Ol óziniń býrjýazııalyq-ultshyldyq kózqarastaryn negizdeý úshin kertartpa aqyndardyń, sondaı-aq Keńes ókimetine qarsy kúresken halyq jaýlary – alashordashylardyń shyǵarmalaryn paıdalandy. Naq osy ultshyldyq ıdeologııany tanystarynyń arasynda da júrgizdi», – dep jazylyp, sot tergeýi osylardy anyqtaǵanyn jáne aıyptalýshy Bekmahanovtyń moınyna qoıylǵanyn aıtady.

– Budan keıingi óz jaı-kúıińiz qalaı boldy?

– Jol boıy qamyǵyp jylap úıge qalaı jetkenimdi bilmeımin. Úıde kóz jasyn kórsetýge, anamdy, naǵashy apaıymdy jáne balalardy renjitýge bolmaıtynyn túsindim. Almatydan áldebir jaqqa ketip, Ermuqandy qutqarǵym, beınetin jeńildetkim keldi. Jurt: «Mynaý halyq jaýynyń áıeli», – dep kózime shuqıtyndaı kórindi. О́zderi shyǵarǵanyn kútpeı JenPI-den de, qurylys tehnıkýmy men №12 mektep-ınternatynan da ótinish jazyp ózim kettim. Sóıttim de kúıeýime arasha túsýdi jáne isin qaıta qaraýdy surap Bas prokýratýraǵa ótinish túsirý úshin Máskeýge attandym.

Ermuqannyń dosy Isaak Ýrelevıch Býdovnıs qoryqpaı-úrikpeı Bas pro­kýrorǵa shaǵym aryz jazýǵa kómektesti. A.Pankratovamen úıinde jolyqtym. Ol kisi bolǵan jaıǵa ókinish bildirip, Ermuqannyń naqaqtan kúıip ketkenin, múmkindik týǵan bette onyń aqtalýyna kómektesetinin aıtty. Ol kezde Anna Mıhaılovna Ortalyq Komıtettiń múshesi edi. Demek, 25 jylǵa sottalǵan, saıası senimsiz adamǵa arasha túsýge onyń quqyǵy joq bolatyn. Biraq izgi júrekti orys áıeli oǵan qaramady. Maǵan aqshalaı kómek usynyp edi, bas tarttym. Ne isterge bilmeı, Tbılısı, Bakýge deıin bardym. 1953 jyldyń naýryz kúnderi edi. Stalınniń qaıtys bolǵan habaryna grýzın halqynyń qatty qaıǵyrǵanyn kórdim. Men bolsam ishteı osy jaǵdaı Ermuqannyń taǵdyryn jeńildeter dep úmittendim. Aqyry, solaı boldy da. Eleýsizdeý qyzdar pedýchılıshesinen jumys taýyp, Tashkentte turaqtadym.

– Ermuqan aǵa she?

– Ermuqannan kópke sheıin habar-oshar bolmady. Baratyn jerdiń joly uzaq qoı. Aqyry, sarǵaıtyp kúttirgen hat ta keldi. Ol Lena ózeni boıymen, Irkýtsk oblysyn basyp Bodaıbo qalasyna jetkenge deıingi joldyń mashaqatyn jazypty. О́mirdiń nebir soqqy, qıyndyqtaryna qaramastan, meniń er azamatym, meniń Ermuqanym moıymady, eńsesin túsirmedi. Túbinde bári durys bolatynyna, qalpyna keletinine, ádildik jeńetinine sendi. Tek shydam, sabyr qajettigin túsindi. Men de óz hattarymda oǵan jiger berýge tyrys­tym. Bodaıbodan kelgen hattardan ómirge qushtarlyq kózge uratyn, jabyrqaý men kektený áste baıqalmaıtyn.

Ermuqan ózi de qarap jatpady. Hrý­shevtiń atyna 16 bettik uzaq aryz hat joldady. О́zin 25 jylǵa ne úshin keskenin egjeı-tegjeıli baıandady. Ol amalsyzdan Kenesary kóterilisin túsindirýdegi óz qateligin moıyndaýǵa májbúr boldy.

Mundaı aryz hatty Ermuqan Qazaqstan basshysy Jumabaı Shaıahmetovke de jazdy.

Osy aryz hattar, sondaı-aq A.Pan­kra­tovanyń ótinishi Bekmahanovtyń isi tezirek qaıta qaralýyna septigin tı­gizdi. Ermuqandy Bodaıbodan Máskeýge jetkizdi. 1954 jyldyń 16 aqpanynda Lýbıankadaǵy Býtyrka abaqtysynda onyń qolyna isi toqtatylǵany týraly anyqtama qaǵazyn beredi. Bolǵan bilmestik jaıǵa keshirim ótinildi.

– Oıpyrmaı, qýanyshta shek bolmaǵan shyǵar?

– Sibirdiń sýyǵy ókpesin tesip, densaýlyǵyn qurtqan Ermuqan shıpajaıda emdelip demalýdan da bas tartyp, tek úıine, otbasyna, áıeline, balalaryna asyqty. Ústindegi túrme kıimimen Anna Mıhaılovnanyń úıine bardy. Onyń da qýanyshy qoınyna syımaı, Ermuqandy bastan-aıaq sý jańa etip kıindirdi. «Seniń dostaryń kóp, biraq dushpandaryń da bar. Sondyqtan, jaqsy kıinýiń kerek», deıdi ol kisi. Ermuqan Anna Mıhaılovnanyń osyndaı qamqorlyǵyn, ózine jasaǵan barsha jaqsylyǵyn ómir boıy umytpaı ótti.

– Ermuqan aǵa ómirdi qaıtadan bastaǵandaı bolǵan eken-aý…

– Sol joly qustaı ushyp taǵy da Tashkentke jetti. Sosyn otbasymyzben qaıtadan Almatyda ornyǵyp, tur­mysymyzdy túzep, súıikti isimen qaıta shuǵyldanýǵa múmkindik aldy. Qyzymyz Qarlyǵash týdy. 1957 jyly Máskeýde KSRO Ǵylym akademııasynyń baspasynan «Qazaqstannyń Reseıge qosylýy» monografııasy jaryq kórgen soń sharýa ońǵa basty. Ermuqan doktorlyǵyn qaıta qorǵap, professor ataǵyn aldy. Qazaq memlekettik ýnıversıtetinde «Qazaqstan tarıhy» kafedrasynyń negizin qalady. Qazaqstan tarıhy boıynsha kandıdattyq dıssertasııalar qorǵaý jónindegi Ǵylymı keńestiń tóraǵasy boldy. О́zi respýblıka mektepteri úshin Qazaqstan tarıhy boıynsha oqýlyqtar jaza bastady. Olar kezinde úzdik oqýlyqtar sanaldy. 1962 jyly Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi bolyp saılandy.

– Halıma apaı, ataqty tarıhshy esimin este qaldyrý oraıynda qandaı jumystar atqaryldy? Artyndaǵy áýleti qalaı?

– Shúkir qudaıǵa. «Ornynda bar ońalar», degen ǵoı. Erekeńniń artynda qalǵan alty balasynan kóptegen nemere-shóbereleri ósip, órbip keledi. Náılási Máskeýde ózi sııaqty úlken tarıhshy ǵalym. Sermuqanymyz tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty. Tek ózimen attas Ermuqan ǵana ótken jyldary dúnıeden ótip ketti.

Endi, ekinshi perzenti – kitaptary, ǵylymı eńbekteri desek, óziniń 90 jyl­dyǵyna oraı týǵan jerindegi S.To­raıǵyrov atyndaǵy Pavlodar memlekettik ýnıversıteti 7 tomdyq shyǵarmalar jınaǵyn basyp shyǵardy. Eren eńbekti ataqty jazýshy Medeý Sárseke jasa­dy. Onyń «Ermuqan Bekmahanov» atty ǵumyrnamasy Erekeńe ázirge deıin tur­ǵyzylǵan eń zor eskertkish dep bilemin. Bul kitap qazaq jáne orys tilderinde 2011 jyly Astanadaǵy «Folıant» bas­pasynan, sondaı-aq, Máskeýdegi ataqty «JZL» serııasymen jaryq kórgeni maǵan da maqtanysh, elimizge de mereı.

Qazirde ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnıversıtetinde aýdıtorııa, Almaty qalasynda kóshe, Pavlodar jáne Jambyl oblystaryndaǵy eki mektep E.Bekmahanov atymen atalýda. Buıyrsa, ózi turǵan, qazir otbasy turyp jatqan úıine eskertkish-taqta ornap qalar degen oıdamyz.

Osy kúnderdegi taǵy bir qýanyshym, taıaýda «Qazaq KSR-iniń ejelgi dáýirden búgingi kúnge deıingi tarıhy» atty eńbektiń 1943 jylǵy basylymy qaıta basylyp shyqty. Ermuqannyń rýhyn elge alǵash tanytqan ataqty ujymdyq eńbek qoı. Bárimizge ystyq ári qymbat. Bizdiń bir aýyz ótinishimizdi jerde qaldyrmaı, osy kitaptyń joǵalyp ketýine jol bermeı, jaryq kórýine demeýshi bolǵan Bolathan Taıjan atyndaǵy Qorǵa, onyń basshysy Muhtar balama alǵysym sheksiz. Osyndaı urpaq Ermuqannyń armany bolǵan. Baqyty da osy shyǵar!..

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Qorǵanbek AMANJOL,

«Egemen Qazaqstan».

ALMATY.