Abyz

Sársenbi, 3 sáýir 2013 1:53

Qazaqtyń birtýar ardager aza­mat­tarynyń biri Rahańnyń, Rahmanqul Berdibaıdyń máńgilik saparǵa attanǵanyna da bir jyldyń júzi bolyp qalypty. Kózi tiri bolǵanda, ótken jyldyń jeltoqsan aıynda 85-ke tolatyn mereıtoıyn qazaqtyń zııaly qaýymy búkil elimen birge ǵulamany ortaǵa alyp, ulan-asyr toı jasap atap ótken bolar edi. Desek te, «jazmyshtan ozmysh joq» deıtin halyq danalyǵy oıǵa oralady.

Azamattyń shyn baǵasy onyń atqarǵan qyzmetine, ne bolmasa qaltasynyń qalyń­dyǵyna qaraı emes, halqyna sińirgen eńbegine qaraı baǵalanady. Onyń ústine adamnyń kózi tirisinde pendeshilikpen, túrli sebeptermen ol týraly artyq-kem pikirler aıtylyp ózine laıyqty baǵasyn ala almaýy da múmkin. Er azamattyń shyn qadirin, baǵasyn aramyzdan o dúnıege ketkende ba­ryp bilip jatatynymyz da sondyqtan bolsa kerek.

Sársenbi, 3 sáýir 2013 1:53

Qazaqtyń birtýar ardager aza­mat­tarynyń biri Rahańnyń, Rahmanqul Berdibaıdyń máńgilik saparǵa attanǵanyna da bir jyldyń júzi bolyp qalypty. Kózi tiri bolǵanda, ótken jyldyń jeltoqsan aıynda 85-ke tolatyn mereıtoıyn qazaqtyń zııaly qaýymy búkil elimen birge ǵulamany ortaǵa alyp, ulan-asyr toı jasap atap ótken bolar edi. Desek te, «jazmyshtan ozmysh joq» deıtin halyq danalyǵy oıǵa oralady.

Azamattyń shyn baǵasy onyń atqarǵan qyzmetine, ne bolmasa qaltasynyń qalyń­dyǵyna qaraı emes, halqyna sińirgen eńbegine qaraı baǵalanady. Onyń ústine adamnyń kózi tirisinde pendeshilikpen, túrli sebeptermen ol týraly artyq-kem pikirler aıtylyp ózine laıyqty baǵasyn ala almaýy da múmkin. Er azamattyń shyn qadirin, baǵasyn aramyzdan o dúnıege ketkende ba­ryp bilip jatatynymyz da sondyqtan bolsa kerek.

Ýaqyt – qatal synshy. Ýaqyt synynan ultynyń adal uldary ǵana súrinbeı óte alady. Mine, osy turǵydan kelgende, ultyna adal qyzmet etip, búkil ǵumyryn sol týǵan halqynyń taǵdyrymen ushtastyra bilgen, ultynyń joǵyn joqtap, baryn bazarlaı bilgen azamattyń biri – Rahmanqul Berdibaı.
Qazaq úshin qazaqtyń bar jeri – qasıetti. Desek te, Túrkistannyń orny bólek. Tek qazaq qana emes, kúlli túrki halyqtary birliginiń sımvolyna aınalǵan kıeli qala kóne Túrkistan ǵasyrlar boıy túrki áleminiń rýhanı astanasyna aınaldy. Túrkistannyń túrki halyqtarynyń ulys bolyp, qazaq halqynyń ult bolyp uıysýynda atqarǵan tarıhı róli aıryqsha. Bul topyraqtan túrki álemine, qazaq halqyna adal qyzmet etip, ataq-dańqy shar tarapqa máshhúr nebir ulylar, qaıratkerler shyqqan. Solardyń sońǵy tuıaǵy biz áńgime ózegine aınaldyrǵaly otyrǵan – Rahmanqul Berdibaı.
1927 jyldyń 2 jeltoqsanynda Túr­­­kis­­tannyń janyndaǵy Kókish aýy­lyn­da shyr etip, dúnıe esigin ashqan qa­zaq­tyń ataq­ty ádebıettanýshy ǵalymy, belgili túrkitanýshy, fılologııa ǵy­lym­darynyń doktory, professor, Qazaq­stan Respýblıkasy Ulttyq Ǵylym Aka­demııasynyń, Túrik til qurylymynyń (Túrkııa), Halyqtyq (ekologııalyq), Halyq­aralyq Aıtmatov, Reseıdiń halyq­aralyq psıhologııa akademııalarynyń aka­demıgi, «Qazaq SSR-iniń eńbek sińirgen ǵylym qaıratkeri» (1984), «Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri» (1990), QR UǴA-nyń Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy syılyǵynyń (1990), Mahmýd Qashqarı atyndaǵy Halyqaralyq syılyqtyń (1998), «Túrki álemine sińirgen eren eńbegi úshin» syılyǵynyń ıegeri, «Parasat» ordenimen jáne birneshe medaldarmen marapattalǵan Rahmanqul Berdibaıdyń esimi Qazaqstanǵa, odan qaldy túrki álemine keńinen tanymal.
Qazaq ádebıettaný ǵylymyna, odan qaldy túrki álemin zertteýge aıtarlyqtaı úles bolyp qosylǵan 50-den asa kitap, 1500-deı ǵylymı, ǵylymı-kópshilik maqala R.Berdibaıdy qazaq ádebıettaný ǵylymynyń, qazirgi túrkitanýdyń asa kórnekti ókilderiniń qataryna qosty. Rahmanquldyń ǵylymı eń­bekteri ensı­klo­pedııalyq qulashymen, ǵy­lymı tereńdigimen, qoǵamnyń zárý prob­lemalaryn der kezinde kótere bilgen ómir­sheń­digimen, jan-jaq­tylyǵymen erekshelenedi.
Ulttyq, túrkilik murattarmen sýǵa­ry­lyp, jalpyadamzattyq ıdealdar bıigine kóterilgen ǵalymnyń eńbekteri ózine laıyqty baǵasyn ǵylymı jurtshylyq tarapynan áldeqashan-aq alyp qoıǵan. Solardyń biri túrik ǵalymy Sherıf Aqtash: «Dede Qorqyt, Ahmet Iаsaýı amanatyn arqalaǵandaı bolyp, túrik dúnıesi birligi jolynda aıanbaı eńbek etip kele jatqan azamattar arasynda kórnekti ǵalym Rahmanqul Berdibaıdyń jóni bólek. Biz Rahmanqul Berdibaıdy syndarly ǵalym, úlken tulǵa tutyp, aıryqsha qadirleımiz. Qyzyl ımperııanyń kezinde de túriktik ıdeıalardyń qozǵaýshysyna aınalǵan ol búginde de túrik birligi jolynda aıanbaı eńbek etýde… Qazaq jerindegi kesheli-búgingi folklor men halyq aýyz ádebıetinen bas­tap, Uly Túrkistanda qalyptasqan mádenıet pen talǵam birliginiń jemisine qol jetkizgen Rahmanqul Berdibaı túrik birliginiń únine aınalǵan asqaq tulǵa. Rahmanqul Berdibaı – búgingi Dede Qorqytymyz» dep jazypty.
Aqyn Temirhan Medetbek:
«Árbir sózi ertegi,
Kóne dana oǵyzdaı.
Kókiregi sher toly,
Qara shanaq qobyzdaı…
Oıǵa toly ár kúni-aı,
Boıynda bar tektilik.
Rahmanqul Berdibaı,
Kók bórili kók túrik» –
degen jyr joldaryn tógipti.
«Aqyn bolý mindet emes, azamat bolý mindet». Rahmanqul da ǵalym retinde tanylmastan buryn-aq ultjandy azamat retinde kózge tústi. Ǵylymǵa kósemsóz arqyly kelgen R.Berdibaı azamattyq pýblısıstıkanyń tamasha úlgilerin kórsetti. Ult bolashaǵy úshin kúrestiń qandaı qatal zamandar bolmasyn, eshýaqytta toqtamaıtyndyǵyn, bul rette ómirsheń oılardy elge jetkizýde baspasózdiń mol múmkindikterin barynsha paıdalana bilýdiń mańyzy zor ekendigin dáleldep berdi.
Ol óziniń jazǵan alǵashqy maqalalarynan bastap-aq qazaq halqynyń taǵdyry onyń tiliniń taǵdyrymen tikeleı baılanys­ty ekenin ashyna kóterdi. Rahańa qulaq salaıyq: «Qazirgi qazaq tili – adamzattyń eń uly oıshyldaryn óz tilinde sóılete bilgen baı til bolyp sanalady. Ol budan bylaı da kórkeıe, jandana bermek. Qazaq tilinde dúnıejúzilik ádebıet qazynasyna qosarlyq tamasha kórkem shyǵarmalar jasaldy.
Alaıda, bizdiń aramyzdan osy shyndyqty eskermeıtin joldastar da tabylady. Ondaılardyń zııany da az bolyp júrgen joq… Kommýnızm tusynda bir til ekinshi tildi jeńedi degen tujyrymdy keıbir joldastar qazirgi ómirge qoldanatyn aksıoma sanaıtyn kórinedi. Muny naǵyz zııandy kózqaras dep atamasqa bolmaıdy… Munyń aqyry nege soǵatynyn ómirdiń ózi kórsetip keledi. Bizde qazaq tilinde jaza biletin ınjener, agronom, zootehnık, fızık degendi ilýde bir kezdestirýge bolady. Munyń ózi kóp jaǵdaıda kisi kúlerlik jaıǵa dýshar etedi. Qazaq ıntellıgenti ana tilin bilmeıdi! Eń qynjylarlyǵy sol – bul máseleni keıbir joldastar ábden tabıǵı, zańdy kórinis dep sanaıdy. Ol ol ma? Halqymyzdyń maqtanyshy bolyp sanalarlyq professor, ǵylym kandıdattarynyń deni qazaqsha kitap túgil, kishkene maqala da jaza almaıdy. «Samarqanda bir qyzym bar, budan hám soraqy» degen eken bireý. Bizdiń basshy qyzmette otyrǵan qazaq joldastardyń birazy da qazaqsha saýattymyz dep maqtana almasa kerek» (R.Berdibaev. Eń úlken mádenı baılyq. «Qazaq ádebıeti», 22.IV.1956).
О́tken ǵasyrdyń orta sheninde aıtylǵan bul pikirler qazirge deıin óziniń mańyzyn joǵaltqan joq. Qazaq ulty úshin ótkir de ózekti máseleni qozǵaǵan bul maqala keńestik totalıtarlyq júıede uzaq jyldar boıǵy qýǵyndaýlardan eseńgirep qalǵan qazaq qaýymyn dúr silkindirgendeı boldy. Boıynda qany bar qazaqtardyń ulttyq namysy oıanyp, rýhanııat aıdynynda naızaǵaıdaı jarq etip, atoı salyp, jurtshylyqtyń júregin dir etkizip, sáýle shashqan maqalaǵa ún qosty. Osy basylym betinde R.Berdibaıdy qoldaǵan qazaq zııalylarynyń birsypyra maqalalary jaryq kórip, kópten tunshyǵyp, jabyq jatqan taqyryptarǵa qozǵaý saldy.
Rahańnyń osy kezde osy baǵytta jaz­ǵan taǵy bir maqalasy – «Qazaq ádebıeti tarı­hynyń keıbir máseleleri» («Ádebıet jáne ıskýsstvo», 1956, №12; «Kókshetaý pravdasy», 04.01.1957). Avtor munda qazaq ádebıetiniń ozbyr saıasattyń kesirinen qozǵalmaı jatqan baı murasyn ıgerýge shaqyrdy. Bul kezderde qazaq ádebıetiniń tarıhyn XVIII ǵasyrdan, ıaǵnı Buqar jyraýdan bastap júrgen. Oǵan deıin qazaq halqynda ádebıet bolǵan joq, bolsa, ol aýyz ádebıeti ǵana dep kelgen bolatyn. Sol kezde ústemdik qurǵan marksızm-lenınızm ilimi boıynsha, folklor ádebı damýdyń tómengi satysy, al shyn mánindegi ádebıet jazba ádebıet dep esepteletin. Árıne, biryńǵaı sosıalıstik mádenıet jasaý mindeti (muny ult mádenıetterin orystandyrý dep túsinińiz) alǵa negizgi maqsat retinde qoıylyp jatqanda, ulttyq mádenıet máselelerin kóterý joǵarydaǵy bılik basyndaǵylarǵa unamady.
Kóp uzamaı-aq, osy máseleni batyl kótergen «Qazaq ádebıetiniń», R.Berdibaı bastaǵan avtorlardyń máselesi 1956 jyldyń qazan aıynda Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń bıýro májilisinde qaraldy. Onda «Qazaq ádebıeti» gazetiniń redaktory S.Máýlenov, onyń orynbasary J.Moldaǵalıev, jaýapty hatshysy T.Ábdirahmanov qyzmetinen bosatyldy. R.Berdibaıdyń «Qazaq ádebıeti tarıhynyń keıbir máseleleri» atty maqalasyn jarııalaǵany úshin «Ádebıet jáne ıskýsstvo» jýrnalynyń redaktoryna qatań sógis berildi, al osy maqalany kóshirip basqan «Kókshetaý pravdasy» gazetiniń redaktory О́.Ospanov qyzmetinen bosatyldy.
Osynshama adamnyń jazalanýyna sebepker bolǵan R.Berdibaı da ózine laıyqty «sybaǵasyn» aldy; ol sol kez úshin asa aýyr jaza – partııa qatarynan shyǵarylyp, saıası jaǵynan senimsiz bolǵandyqtan da baspasózde jumys isteýge bolmaıdy dep, qyzmetinen bosatyldy.
Osy kezde R.Berdibaıdyń «ultshyldyq jat pıǵyldaryn» «talqandaýǵa» erekshe kóńil bólindi. «Sosıalıstik Qazaqstan» gazeti «Qazaq halqynyń mádenıetin kórkeıte bereıik» («Sosıalıstik Qazaqstan», 29.01.1957), «Bir zııandy maqala» («Sosıa­lıs­tik Qazaqstan», 05.02.1957) atty materıaldar jarııalap, Rahmanquldyń maqalalary saıası, partııalyq turǵydan zııandy, halyqqa jat dep baǵalandy. «Eń jamany sol R.Berdibaev óziniń ǵylymı negizsiz, saıası qate, bizdiń ıdeologııamyzǵa jat bul pikirlerin taǵy da kópshiliktiń pikiri dep usynǵan… Iаǵnı, ol ádebıettiń ıdeıalylyǵyn joqqa shyǵaryp, onyń saıasattan tys bolýyn ýaǵyzdaıdy. Kórkem ádebıettiń ıdeıalylyǵy degendi ol qubyjyq etip kórsetpek bolady. R.Berdibaev ótken zamannan qalǵan murany ádil zerttep baǵalaýdyń ornyna onyń bárin ádebıettiń «altyn qoryna» qosýdy usynady. Ol zamanda ústem tap týdyrǵan, solardyń múddesin jyrlaǵan ádebıet te bolǵanyn R.Berdibaev bilmeı me? Endeshe, ár shyǵarmaǵa markstik-lenındik ilim turǵysynan baǵa berýge ol nege qarsy?» («Sosıalıstik Qazaqstan», 05.02.1957) dep, «kemshilikterin» sanamalady.
Budan «Qazaq ádebıeti» gazeti de qalyspady. Onda jarııalanǵan «Ádil syn, alǵy mindetter» (01.02.1957) jáne «Ushqary pikirler, eleýli qateler» (08.02.1957) atty maqalalarda R.Berdibaıdyń ultshyldyq baǵyttaǵy pikirlerin ıdeıalyq jaǵynan talqandaýǵa edáýir kóńil bólindi. Sóıtip, R.Berdibaıdyń «saıası qate» pikirleri ózine laıyqty baǵasyn alyp, saıası turǵydan barynsha aıyptaldy.
О́miriniń osy bir asa qıyn kezderi týraly R. Berdibaı keıinnen bylaı dep jazady: «Men qazaq tili men mádenıetiniń asa dilgir máselelerin kótergenim úshin elýinshi jyldary birinshi ultshyl atanyp, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń qaýlysyna ilikkenimdi, «Pravda» gazetiniń betinde synǵa ushyraǵanymdy, jumystan, partııadan shyǵarylǵanymdy, maqalalarym men kitaptarymdy bastyra almaı, kóp sarsańǵa túskenimdi, qaı kúni ıtjekkenge aıdalyp keter ekenmin dep júrgen sergeldeń kúnderimdi maqtanysh úshin ǵana eske túsirmeımin. Bul – meniń ómirbaıanymdaǵy belgili belester. Qazirgi kúnge deıin men osydan jarty ǵasyr buryn kótergen taqyrybymdy – ult muratyn jalǵastyryp kelemin» («Turan», 2001, №1).
Qazaq ádebıetinde jarty ǵasyrdan astam eńbek etken R.Berdibaı qanshalyqty qıyndyqtarǵa qaramastan osy alǵan betinen, ıaǵnı ultqa qaltqysyz qyzmet etý baǵytynan bir de bir ret taıǵan emes. Rahmanquldyń elý jyldyq shyǵarmashylyq joly – ultqa ádebıet, mádenıet, ǵylym arqyly qyzmet etýdiń jarqyn kórinisi.
Ulttyq rýh, sol rýhty ulyqtaý onyń búkil eńbekteriniń negizgi sarynyn quraıdy. Rahańnyń árbir maqalasynan, zertteýlerinen, monografııalyq eńbekterinen, tipti qarapaıym tirshilikte sóılegen sózderinen ultym dep soqqan uly júrektiń lúpili sezilip turatyn. R.Berdibaıdyń eńbekteriniń búkil ón boıynan ultynyń erteńine degen qam, alańdaýshylyq baıqalady. Rahań aıtqan oılar ulttyq ıdeıalardy jańa zamanǵa oraı jańǵyrtyp, jetildirip, tolyqtyryp jatady. Eger qazir biz qazaqtyń ulttyq ıdeologııasy bar deıtin bolsaq, R.Berdibaı sony jasaýshylardyń biri der edik.
R.Berdibaı bylaı dep jazady: «Qazaǵym da, rahatym da, qasiretim de – qazaq, qazaqtyń tarıhy, baı murasy. Taıaq jeıin, meıli úlesimnen qur qalaıyn, qazaq úshin istegen áreketimniń bári qýanysh» («El bolamyz desek…», A., 2000, 122 bet).
R.Berdibaıdyń paıymdaýynsha, qazaqtyń basyna tónip turǵan úsh túrli qaýip bar. Olar: jer, til, din. Osy máselelerdi durys sheshsek qana tuǵyrly el bolyp qalamyz; bulardyń kúndelikti turmys-tirshilikte, qoǵamdyq ómirdiń túrli salalarynda durys sheshilmeýi eldiń bolashaǵyn bulyńǵyr etedi.
Rahań eń aldymen, jerdi kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý kerektigin eske salady. О́ıtkeni, árbir adam ana sútimen er jetetin bolsa, árbir halyq Jer-Ananyń aıasynda ómir súrip, tirshilik jasaı alady. Jeri joq halyqtyń ósip-ónetin jaǵdaıy joq; sondyqtan da onyń bolashaǵy bulyń­ǵyr. Jer betindegi soǵystyń barlyǵy derlik, bireýdiń jerin, onyń qoınaýyndaǵy baılyqty basyp alý úshin jasalynǵan.
R.Berdibaı ádebıetshi ǵalym bolǵan­dyqtan da til, mádenıet, din máselelerine kóbirek kóńil bóledi. Ol «Qazaq eli eńseli el bolýy úshin «Qazaq tiliniń respýblıkada birden-bir memlekettik, resmı jáne ultaralyq til ekenin tujyrymdaıtyn Ata Zań baby qabyldanýy» («Dástúr qýaty», 2005, 24-bet) kerek dep biledi.
Ol «Dúnıedegi baǵa jetpes asylymyz, máńgilik qazynamyz – ana tilimiz resmı túrde memlekettik til mártebesin alǵanmen, qadir bilmes qaskúnem dushpandar men óz ishimizden shyqqan aty qazaq, zaty dúbáralardyń, namyssyz mansapqorlardyń kesirinen jyldar boıy qaqpaqylǵa túsip keledi» («El bolamyz desek» A., 2000, 81-bet) dep, renish bildiredi. Qazaq tiliniń qas dushpandary retinde máńgúrtter men kózqamandardy atap kórsetedi. Ultjandy azamattyń qazir «Ultshyldyq degendi bizge qubyjyq etip kórsetip kelgenderdiń jat pıǵylyn túsinetin ýaqyt jetti. Ultshyldyq degen – óz halqyn qurmetteý, súıý» («El bolamyz desek…», A., 2000, 47-bet) degenin árbir qazaq este ustaǵany jón.
R.Berdibaı qazaq eliniń bolashaǵyn tereńinen oılaıdy. Ol Qazaqstannyń álemdik órkenıette ózine laıyqty ornyn alý úshin túrki halyqtarynyń birligin shart sanaıdy. Rahmanqul taǵy birde men «qandaı máselege qalam tartsam da eń aldymen, halqymnyń murat-múddesin alǵy kezekke shyǵarǵym keldi. Meniń kitaptarym men maqalalarymnyń negizgi bir-aq taqyryby bar. Ol – halqymnyń tarıhy, taǵdyry, burynǵy hali, qazirgi jaǵdaıy jáne keleshegi haqynda tolǵanys» («Dástúr qýaty», A., 2005,57-bet) dep, ishki syryn syrtqa shyǵarypty. Shyndyǵynda da R.Berdibaıdyń búkil sanaly ǵumyry halqyna qyzmet etýge arnalypty. Osylaısha ol halqynyń joǵyn joqtap, muńyn muńdap, kúńirengen HH ǵasyrdyń Qorqyt atasy atandy.
R.Berdibaıdyń ǵylymı-shy­ǵar­mashylyq joly san qyrly. Rahmanquldyń ádebıettegi alǵashqy aıaq alysy óleń jazýdan bastalǵan. «Qazaq ádebıeti» gazetinde qyzmet atqarǵan jyldar (1954-1959) qalamger úshin úlken ádebıet mektebine aınaldy. Syn bólimin basqara júrip, qazaq ádebıetiniń talaı-talaı keleli máselelerin sheshýge at salys­ty; jazý óneriniń qyr-syrlaryn meńgere tústi. R.Berdibaıdyń synǵa aralasa bastaǵan alǵashqy jyldardaǵy ádebı baǵytyn onyń «Qazaq ádebıeti tarıhynyń keıbir máseleleri» («Ádebıet jáne ıskýsstvo», 1956, N-12; «Kókshetaý pravdasy», 1954, 4 qańtar) atty problemalyq maqalasy aıqyn kórsetedi.
Munda qazaq ádebıetiniń ótkendegi muralaryn ıgerý máselesin kóterip, oǵan ıdeologııalyq turǵydan birjaqty baǵa berýshilikti synaıdy. Bul kezdiń «Stalındik ult saıasatynyń» barynsha «saltanat quryp», kereǵar pikirlerdiń aıtylýyna jol berilmeıtin, al shyǵyp ketkenniń ózinde de oǵan tıisti qatal sharalar qoldanylatyn qýǵyn-súrgin zamanynyń sońǵy tolqyndarynyń ýaqyty ekenin eskere otyryp, maqalaǵa kóz jibersek, synshynyń sol qıly kezeńniń ózinde-aq ulttyq ádebıetimiz jaıly esh qaımyqpaı, batyl aıtqan pikirlerinen azamattyq úlgisin kóremiz: «Bir de bir azamat óz halqynyń mádenı murasyna enjar qaraı almaıdy. Ásirese, jazylyp qalǵan tarıhı derekteri kóp emes qazaq halqynyń jaǵdaıynda ádebı shyǵarmalardyń tanytqyshtyq róli asa zor… Kóptegen zertteýler men maqalalarda kórkem ádebıettiń ózindik ereksheligi eskerilmedi. Ǵylymı dáleldiń ornyna jalǵan saıasatshyldyq dogma ústem bolyp keldi. Shyǵarmalardyń rýhy eskerilmeı, jekelegen faktiler ǵana esepke alyndy… Kórkem shyǵarmadan «ıdeıalylyq» degendi bólip alyp, jeke dara qaraýshylyq paıda boldy. Este joq eski zaman týǵan shyǵarmaǵa da qazirgi kúnniń talaby turǵysynan qaradyq. Kórkem shyǵarmada baı, moldanyń aty atalsa, naǵyz bısaıasattyq bolyp kórinedi. Mine, osyndaı kózqarastyń nátıjesinde «Qambar batyr» men «Qozy Kórpeshten» basqa jyrdyń bári de qubyjyq bolyp kórinedi. Jyldar boıy nebir halyqtyq shyǵarmalar jaryq kórmeı ketti… Jyrda nemese jeke shyǵarmada orys patshalaryna qarsy ilýde bir sóz aıtylsa, ol shyǵarma halyqtar dostyǵyna zııan dep tabyldy. Mine, osyndaı jalǵan konsepsııa osy kúnge deıin joıylyp bitken joq. Bul ádebıet zertteýiniń tym tabandap qalýyna sebep bolǵan jaılar. Osy turǵydan alyp qaraǵanda, ádebıet tarıhyn qaıta qaraý máselesi qazirgi mádenı ómirimizde asa zor mańyzy bolmaq…».
«Qazaq ádebıeti» gazetindegi jyldar Rahańnyń qalamyn ushtaǵan, ádebı-mádenı-áleýmettik ómirge erkin aralasqan, ádebıet maıdanyna ózindik minezimen top jara kirip, qazaq ádebıetiniń sheshilmeı jatqan kúrmeýli máselelerin batyl kóterip, betiń bar, júziń bar, partııa baqylap tur-aý dep, eshkimnen qaımyqpaı ómirsheń pikirler aıta alǵan, jýrnalıstıkadan bastalǵan joldyń synshylyqqa ulasyp, jaýynger synshy retinde tanylǵan shyńdalý mektebi boldy.
R.Berdibaıdyń synshylyq, ǵalymdyq shyǵarmashylyǵynyń basty ereksheligi degende, aldymen, onyń dıapazony keń, jan-jaqty bilimdar ǵalym ekendigi birden kózge túsedi. Ol – meıli, búgingi ádebıetimizdiń jaı-kúıin nemese aýyz ádebıeti men áde­bıet tarıhynyń áli de jete zerttelinbeı jatqan ózekti óńirlerin barlasyn nemese týysqan halyqtar ádebıeti jaıly oı bólis­sin, ádebıettiń teorııalyq máselelerin áńgi­melesin, ádebıet atty altyn qazynanyń tereń qyrtystaryn qoparyp, syr tarta alatyn tolǵanysqa toly paıymdy pikirlerin dálel­di de senimdi jetkize biletin ámbebap qalam­ger.
Onyń ádebıet salasyndaǵy eńbek­teri ishteı jiktegende, birneshe baǵyttarda kórinedi. Ol eń aldymen, pýblısıst, ádebıet synshysy, búgingi ádebıettiń tamyrshysy retinde tanyldy. Elýinshi, alpysynshy jyldardyń ádebı synynda R.Berdibaı qalam tartpaǵan taqyryp joq shyǵar, sirá. Ol qazirgi qazaq ádebıetinen bastap, ádebıettiń tarıhyna, folkloryna, týysqan halyqtar, shetel ádebıetine arnap ondaǵan maqalalar jazyp, syn maıdanynyń aldyńǵy shebinde júrdi. Jańa shyǵyp jatqan kitaptardan bastap, jekelegen qalamgerlerge deıin synshynyń syn nazaryna ilinbegenderi neken-saıaq qana.
R.Berdibaı – qazirgi qazaq ádebıetiniń úlken zertteýshileriniń biri. Qazaq keńes ádebıetiniń qalyptasý máselelerinen kandıdattyq, qazaq romanynyń teorııalyq problemalarynan doktorlyq dıssertasııalar qorǵady. «Ádebıet jáne ómir» (1964), «Oktıabr jáne qazaq sovet ádebıeti» (1966), «Sosıalıstik realızm týraly» (1966), «Roman jáne zaman» (1967), «Qazaq prozasyndaǵy zamandas tulǵasy» (1968), «Qazaq sovet ádebıetiniń qalyptasýy» (1971), «Dástúr taǵylymy» (1973), «Qazaq romany» (1975), «Ańyzdan romanǵa» (orys tilinde, 1976), «Ǵasyrlar tolǵaýy» (1977), «Qazaq tarıhı romany» (1979), «Bıik paryz» (1980), «Zamana sazy» (1985), «Tarıhı roman» (1997) sekildi kitaptarynda búgingi kez ádebıetiniń damý, teorııalyq, praktıkalyq muqtajdyqtary jaıly tolǵamdy oılar aıtylady. Dáýirdiń jazýshy shyǵarmashylyǵyna tıgizer áseri, sosıalıstik realızm ádisiniń kórkem ádebıette kórinisi, sıýjet pen harakter, zamandas beınesi, janr sıpattary naqtyly qarastyrylǵan.
«Qazaq sovet ádebıetiniń qalyptasýy» atty monografııasynda otyzynshy jyldardaǵy qazaq ádebıetiniń poezııa, proza, dramatýrgııa, syn men ádebıettaný salalarynda týǵan tatymdy týyndylary dıalektıkalyq damý turǵysynan egjeı-tegjeıli zerttelingen. «Ádebıet jáne ómir», «Qazaq prozasyndaǵy zamandas tulǵasy», «Bıik paryz» sııaqty eńbekterinde búgingi ádebı ómirdiń ózekti máseleleri, jekelegen qaıratkerleri, kórkemdik prosesterdegi jańalyqtar, keıipkerler kelbeti, t.b. ǵylymı turǵydan taldanylady.
R.Berdibaıdyń zertteýlerinde M.Áýe­zov­tiń shyǵarmashylyǵy edáýir oryn alady. R.Berdibaıdy jazýshy prozasynyń, onyń ishinde qazaq ádebıetiniń jıyrmasyn­shy ǵasyrdaǵy shyrqaý shyńy sanalatyn «Abaı joly» roman-epopeıasynyń ómirsheńdik syrlary qyzyqtyrady. Qazaq romanyna arnalǵan eńbekteriniń negizin de osy «Abaı joly» epopeıasy jaıly zertteýleri quraıdy. Uly jazýshynyń júz jyldyǵy qarsańynda burynǵy izde­nis­teriniń nátıjesi, qorytyndysy ispettes «Muhtar shyńy» atty jańa kitaby ómirge keldi. Eńbekte M.Áýezovtiń qalamynan shyqqan «Abaı joly» roman-epopeıasy tek «Muhtar shyńy» ǵana emes, sonymen birge qazaq ádebıetiniń de shyrqaý shyńy turǵysynan jan-jaqty zerttelinedi.
Jalpy, R.Berdibaı folklorlyq, ádebı muraǵa qatysty eńbekterinde ádebıet atty muhıtta erkin júzip, tereńine erkin bara alatyn aıryqsha qabilettilik tanytady. Ol aýyz ádebıetiniń tarıhılyq, halyqtyq, kórkemdik qatparlaryna jańasha kózqaraspen qarap, olardy ıgerý, búgingi egemendi eldiń rýhanı ıgiligine aınaldyrý maqsatynda qyrýar ıgilikti ister atqardy.
Rahmanqul Berdibaı árqaısysy eki kitaptan turatyn úsh tomdyq «Qazaq áde­bıeti tarıhynyń» úshinshi tomyn jazýǵa atsalysty; jaýapty redaktory bol­dy. Máskeýde shyqqan «Kóp ultty sovet ádebıetiniń tarıhy», on eki tomdyq «Qa­zaq sovet ensıklopedııasynyń», tórt tomdyq «Qazaq SSR. Qysqasha ensı­klo­pe­dııasynyń» avtorlarynyń biri.
R.Berdibaı sońǵy jyldarda týysqan halyqtar ádebıeti jaıly qalam terbep, birneshe kitaptar jazdy. Ony, ásirese, qazaq jáne kórshiles halyqtar ádebıetteriniń baılanystary, ortaq túp-tamyrlary qyzyqtyrǵan. «Gúlstannyń bulbuldary» (1970), «Dostyq kemesinde» (1976), «Baıqaldan Balqanǵa deıin» (1996) sııaqty kitaptarynda túbi bir týysqan halyqtardyń ádebıetteri jaıly qunarly oılar barshylyq.
О́miriniń sońǵy jyldarynda halyq eposyn zertteýmen dendeı aınalysqan ǵalym olardyń túp-tamyry búkil túrki halyqtaryna ortaq rýhanı kózderde jatqanyna nazar aýdaryp, osy baǵytta aıtarlyqtaı ter tókti. Keńestik kezeńde bir-birinen ádeıi oqshaýlandyrylǵan baýyrlas halyqtardyń týysqan ádebıetterin jurtshylyqqa jetkizýde, sóıtip, ádebıet arqyly halyqtar arasyndaǵy dostyqty, týysqandyqty nasıhattaýda qyrýar ju­mys­tar atqardy.
Ádebı baılanystar problemasyn kótergen qaı maqalasyn qarasańyz, olarda ádebıetterdiń bir-birine ıgi áseri, ózara uqsastyqtary, ortaq saryndary al­dyńǵy planǵa shyǵarylyp, halyqtar ara­syndaǵy dostyq ıdeıasy ýaǵyzdalyp oty­rady. Bulardyń birazy jol saparlarda, túrli ádebı oqıǵalarǵa baılanys­ty týyndaǵandyqtan da bolý kerek, pýb­lısıstıkalyq sıpaty basym. Solaı bola tura avtor óziniń kórgenin qyzyqtaı ber­meı­di, ádebıetshi retinde sol eldiń áde­bıe­tin aıryqsha nazarda ustap, oıly kóz ji­be­re­di; olardan qazaq ádebıetine qatysty uq­sastyqtar, úırenerlik taǵylymdar izdeıdi.
«Baıqaldan Balqanǵa deıin» (1996) – ǵalymnyń bul saladaǵy sońǵy eńbegi. Ultjandy azamat bul kitabynda jańasha – túrkishil qyrynan kóringen. Eńbektiń negizgi taqyryby – túrki álemi, túrki birligi, túrki halyqtarynyń taǵdyr-talaıy, túrki halyqtarynyń ortaq ádebı muralary, túrki halyqtaryn biriktirýdiń basty murattary.
Avtordyń negizgi oılary «Úsh birlikte» aıqyn kóringen, qazaq halqynyń egemen eldigi bekip, ulttyq dańǵyl jolda damýy úshin úsh túrli shart qajet. Olar: qazaq halqynyń ishki bútindigi, túrki halyqtarynyń birligi, dinge arqa súıeý. Sóıtip, el ishinde osylardy elemeýshilik, mańyzyn túsinbeýshilik sııaqty keleńsiz qubylystardyń qylań berip qalatyndyǵynan saqtandyrady.
R.Berdibaı – orta, joǵary mektepterge arnalǵan túrli oqýlyqtar men kómekshi oqý quraldar jazǵan, shákirtter aldynda dáris oqyǵan ulaǵatty ustaz da. Onyń «Qazaq sovet ádebıeti» (S.Qırabaev, M.Ǵabdýllınmen birge) atty joǵary synyptarǵa arnalǵan ádebıet oqýlyǵy jabyq konkýrsta birinshi báıge alǵan.
Ol uzaq jyldar boıy Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnıversıtetinde, Abaı atyndaǵy Almaty Ulttyq peda­go­gıkalyq jáne Qoja Ahmet Iаsaýı atyn­daǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıver­sıtetterinde qazaq ádebıetinen, folklor­dan dáris oqyp, egemendi elimizdiń ultjan­dy sanaly azamattaryn tárbıeleýde aıtar­lyqtaı eńbek sińirdi. Ondaǵan aspı­rant­tarǵa, izdenýshilerge ǵylymı basshylyq jasady.
Shyn azamattar jeke basyn kúıttemeı, eliniń erteńimen ómir súredi; halqynyń muńyn muńdap, joǵyn joqtaıdy; óziniń baqytyn halqynyń jarqyn bolashaǵynan kóredi; ómirin sol joldaǵy kúreske arnaıdy. Qazaq halqynyń jurt qatarly egemendi el bolýyn armandap, búkil sanaly ǵumyryn osy jolǵa arnaǵan Rahań osy baǵytynan taımaı, jarty ǵasyrdan astam ýaqyt rýhanı maıdannyń qaq ortasynda tý ustaýshylardyń biri boldy. Qazaq eli resmı táýelsizdik alǵanymen de naǵyz rýhanı táýelsizdikke áli qol jetkize alǵan joq dep bilgen ǵalymdy osy másele kóp oılandyrdy. Munyń sebepterin áli de ulttyq sana-sezimniń álsizdiginen, halyqtyń rýhanı oıanbaýynan, sanamyzǵa ábden sińip ketken bodandyq psıhologııa­dan kórdi.
Rahmanquldyń ult aldynda atqarǵan taǵy bir abyroıly isi – onyń otyz bes jyl boıy (1965-1995) Almaty qalasyndaǵy M.Áýezovtiń mýzeı-úıinde jumys iste­gen qazaq ádebıeti men óneri halyq ýnıver­sı­tetiniń rektory mindetin atqaryp, 500-deı dáris ótkizýi. Osynshama qyrýar jumys­tardy qoǵamdyq negizde atqarýdaǵy basty maqsat «múlgip jatqan oıdy oıatý, qazaqtyń óz murasyn ózine qaıtarý» bolǵan.
M. Áýezovtiń mýzeı-úıinde qazaqtyń S.Muqanov, Ǵ.Músirepov, Ǵ.Mustafın sııaqty ataqty qalam qaıratkerlerinen bastap, kóptegen aqyn-jazýshylarmen qyzǵylyqty kezdesýler ótkizildi. Sondaı kezdesýlerdiń birinde (23.02.1973) S.Mu­qa­nov toqyraý jyldarynda ulttyq tarıhqa degen kózqarastyń barynsha nasharlap, ǵalymdarymyz tarıhı shyndyqty aıta almaı, qalamgerlerimiz ótkendi jazǵandyǵy úshin kinálanyp jatqandyǵyna qaramastan «О́tkendi bilý kerek. О́tkenniń tájirıbesi búgingini bilý úshin qajet… Abaı – asqar taý. Ol elden shyǵyp otyr. Al ádebı dástúri joq, jazý-syzý óneri, mádenıeti bolmaǵan elden Abaıdaı uly adamnyń shyǵýy múmkin emes. Abaıdaı alypty shyǵarǵan halyqtyń ótken tarıhyna, keıingi dástúrine zer salyp qaraýymyz kerek», depti.
Rahmanqul – álemdik deńgeıdegi ǵulama ǵalym bolýmen birge eliniń erteńin kóp oılaıtyn, sol úshin qazaq qaýymynda oryn alyp kele jatqan túrli rýhanı keselderge qarsy aıaýsyz kúresken qoǵam qaıratkeri de. Onyń qalamynan shyqqan qaı maqalasyn nemese qaı kitabyn oqyp qarasańyz, ǵylymı parasattylyqpen qatar, dáýir talabymen úndesip jatatyn azamattyq pozısııasy aıqyn sezilip turady. Onyń ana tiliniń taǵdyry, mádenı murany saqtaý, halqymyzdyń demografııalyq ahýaly, tabıǵattyń kórkem sulýlyǵyn saqtaı bilý, tarıhı eskertkishterdi qorǵaý, halyqtyq jaqsy dástúrlerdi damytý, el ishindegi daryn­dy óner ıelerine nazar aýdarý jaıynda jazǵan áleýmettik sıpattaǵy maqalalary kóp­tiń kókeıinen shyǵyp, ult bolyp, ulys bo­lyp uıysyp, uly isterge úndeýimen erek­shelenedi.
Ol uzaq jyldar boıy Qazaqstan Ja­zý­shylar odaǵy basqarmasynyń múshesi, osyn­daǵy folklor jónindegi keńestiń tóraǵasy, KSRO Ǵylym Akademııasynyń folklor jónindegi sovetiniń, «Juldyz» jýrnalynyń redkollegııa, Sovet-Arab dostyǵy qoǵamy qazaq bólimshesiniń, sheteldik otandastarmen mádenı baılanys jasaıtyn «Otan» qoǵamynyń múshesi, Qazaq-Iran qoǵamynyń tóraǵasy, Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵa­mynyń alqa múshesi, Almaty qalalyq uıymy­nyń tóraǵasy, t.b. sııaqty kóptegen qoǵam­dyq jumystar atqardy.
Onyń shyǵarmashylyq jolynyń alǵashqy kezeńinde qalyptasqan qoǵamdyq belsendiligi keıinnen úlken áleýmettik máni bar isterge ulasyp, R.Berdibaıdy ulttyń sózin sóıleıtin qaıratker dáre­jesine deıin kóterdi. Ol – týǵan halqynyń jarqyn bolashaǵy úshin qalam ushymen de, qoǵamdyq qyzmetimen de adal qyzmet etken ultjandy abzal azamattardyń biregeıi, ulttyń qamyn jegen zııaly azamat retinde tanymal boldy.
Rahańdy týǵan jeri Túrkistan tartatyn da turatyn. Sonymen, ol 1997 jyly ásem Almatydaǵy barlyq turmystyq, áleýmettik jaǵdaıdy, qyzmetin tastap týǵan topyraǵy Túrkistanyna qaıtyp oraldy. Osyndaǵy Q.A.Iаsaýı atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetinde ustazdyq etip, elimizdiń erteńi jas urpaqty tárbıeledi; olardyń boıyna bilimniń, adamgershiliktiń uryǵyn egip, onysyn azamattyqtyń, ult­jan­dylyqtyń, túrkishildiktiń nárimen sýǵardy.
Osydan seksen bes jyl buryn kıeli Qarataýdyń qasıetti qoınaýynda ómirge kelip, túrki ataýlynyń túpqazyǵy Túr­kis­tannyń topyraǵynan túlep ushqan muzbalaq qazaq ǵylymynyń, qazaq rýhanııatynyń aqsaqalyna, jurtty aýzyna qaratqan abyzyna, qazirgi qazaqtyń ar-namysyna, bar jaqsy qasıetin boıyna sińirgen danasyna, túrkitanýǵa eleýli úles qosqan ataqty túrkitanýshyǵa aınalǵan, búkil túrki halyqtaryn birlikke shaqyrǵan qoǵam qaı­ratkeri bıigine kóterilgen Rahań bul kúnderi osy Túrkistanda máńgilikke tynys­tap jatyr…

Dandaı YSQAQULY, 
fılologııa ǵylymdarynyń 
doktory, professor.