Tulǵa

Seısenbi, 14 mamyr 2013 2:57

Sýretkerdiń jańa keıipker izdep alasuratyny sııaqty tarıh bet­terinde de burynǵylarǵa uq­sa­­maı­tyn, ereksheligi men bitim-bol­mysy, jaratylysy men ustanymy bólek, taǵdyrynyń soqpaǵy men súr­leýi ózgeshe dara tulǵalar kez­de­se­di. Men osyndaı tulǵalar ómirin qyzy­ǵyp oqyǵaly da biraz ýaqyt boldy. So­lar­dyń ishinde, ásirese, Djava­har­lal Nerýdiń túrmede otyryp, qyzy In­dı­raǵa jazǵan hattary, Lı Mınniń ákesi Mao Szedýn týraly ókpe­si men óksigi keýlegen júrekjardy memýary, Leonıd Mlechınniń álemniń iri tul­ǵalary týraly zertteýleri men N.Na­zarbaev týraly eńbegi, Evgenıı Prı­ma­kovtyń «Myslı vslýh», Mahmut Qasymbekovtiń «Elin súıgen, Eli súı­gen Elbasy», Qýanysh Sultanovtyń «Qa­zaq­tyń jańa dáýiri» syndy qundy dúnıe­lerdi erekshe atap aıtqan bolar edim.

Seısenbi, 14 mamyr 2013 2:57

Sýretkerdiń jańa keıipker izdep alasuratyny sııaqty tarıh bet­terinde de burynǵylarǵa uq­sa­­maı­tyn, ereksheligi men bitim-bol­mysy, jaratylysy men ustanymy bólek, taǵdyrynyń soqpaǵy men súr­leýi ózgeshe dara tulǵalar kez­de­se­di. Men osyndaı tulǵalar ómirin qyzy­ǵyp oqyǵaly da biraz ýaqyt boldy. So­lar­dyń ishinde, ásirese, Djava­har­lal Nerýdiń túrmede otyryp, qyzy In­dı­raǵa jazǵan hattary, Lı Mınniń ákesi Mao Szedýn týraly ókpe­si men óksigi keýlegen júrekjardy memýary, Leonıd Mlechınniń álemniń iri tul­ǵalary týraly zertteýleri men N.Na­zarbaev týraly eńbegi, Evgenıı Prı­ma­kovtyń «Myslı vslýh», Mahmut Qasymbekovtiń «Elin súıgen, Eli súı­gen Elbasy», Qýanysh Sultanovtyń «Qa­zaq­tyń jańa dáýiri» syndy qundy dúnıe­lerdi erekshe atap aıtqan bolar edim.

Memýardyń da óz prınsıpi bar. Ásirese, aqyn-jazýshylardyń memýarlarynda ósek pen qııanatqa jol beriletinin Anna Ahmatova ókinishpen jazǵan. «Uly aqyndardyń ádebıetke qubylys bolyp kelýin aıtýdan góri, olar týraly qap-qap ósektiń memýardan oryn alatynyn aıta otyryp, bul janrda falsh oqıǵalar adam senetindeı etip jazylatyny ókinishti», deıdi uly aqyn.

Saıası ádebıetti bul qatarǵa qos­paǵan jón. Jalpy, saıası ádebıetter aqta­ry­la bermeıtin jumbaǵymen, jalpaq jurt­qa belgisiz shyndyǵymen oqyrmanyn tańǵaldyryp otyrady. Saıasattyń da qu­bylǵan obrazyn kóresiń. Imperııanyń da ótpeli bolatynyn, korol men ımpe­ra­tordyń da ómir sahnasynan óte shyǵatyn dáýir men dáýrenniń ótkinshiligin eriksiz moıyndaısyń. Tarıhtyń aqıqat betin paraqtap otyryp, óz elińniń taǵdyry men bolashaǵyna amalsyz kúdigi aralas úmitpen qaraıtynyń da sol.

Osy ólshemmen alǵanda, Qasym-Jomart Toqaevtyń «Belasý», «Nur men kóleńke», «On delaet ıstorııý», t.b. saıası jazbalary Qazaq memleketiniń táýelsizdik jolyndaǵy saıası ustanym­dary men memleketaralyq qarym-qatynastar tarıhyn búkpesiz, ádil aıta bilýimen qundy. Álemge áıgili saıası qaıratkerlerdiń tulǵalyq portretterin sýretkerlikpen jasaı otyryp, olardyń pikiri men saıası ustanymdaryna óziniń de kózqarastaryn jasyrmaı, oryndy aıtqan.

Álemge tanymal saıasatker, qazaqtyń arda uly Qasym-Jomart Toqaevtyń saıa­sı ocherkterin oqyǵanda onyń tulǵa, belgili ári beldi saıası qaıratker ekenine tolyq kóz jetkendeı. Jeke oılaryn irkip, qazaqy kóńiljyqpastyqqa barmaıtyn ol tarıhı betburystarda jeke paıymdaýyn jasyrǵan emes. Barlyq eńbekterinde qazaqtyń búgingi kúnin aıta otyryp, erteńgisi týraly pikirin bildirip otyrýdy maqsat tutqan. О́z ultyna súıispenshilikpen ǵana emes, synmen de qaraıdy. Bul turǵydan kelgende, Toqaevqa qazaqtar «tólbalasy» retinde qaramaıdy degen jańsaq pikir týdyrǵysy kelgender de boldy. Onyń oı erkindigi men kóregendigi basqa elderdiń mádenıeti men saıası ahýalyn ózgelerden tereń biletindiginde. Osy qasıettiń arqasynda ol ıdealdan­dyrýdan boıyn taza ustady. Elińdi taný úshin olarmen únemi birge bolý az­dyq etedi, elińe syrt kózben de qa­raı bilý kerektigin Qasym-Jomart To­qaev­pen suhbattasýdyń sáti túskende esti­dim. Táýelsiz Qazaqstanǵa osyndaı tulǵany kezinde elge qaıtaryp alý­dy Elbasymyz N.Á. Nazarbaevtyń kó­regendigi dep bilemin.

1992 jyly Qazaqstan memleketiniń Pre­zıdenti N.Á.Nazarbaev Máskeýdiń ómi­ri­ne ábden sińisip, kásibı maman retin­de baǵalanyp, joǵary laýazymǵa taǵaıyn­dalýǵa usynys alyp otyrǵan Q.K.Toqaevqa: «Berı shınel, ıdı domoı», – deýi ázilden góri shyndyqqa ja­qyn buıryǵy bolar. Jańa memleket qu­ryp jatqan Elbasymyz: «Elge qyzmet etetin kez keldi, bórkińdi kı de, elge qaıt!» – dep inige salmaq sal­­ǵany da Memleket basshysynyń saıa­sı qalaýy ma, eken?.. Álde «jas kel­se – iske!» degen peıilmen ortaq múd­­dege qyzmet etýdi kózdegeni me?.. Qalaı bolǵanda da jańa memleket qu­rý­daǵy basqa túser qıyn kezeń­derde arqa súıer, el amanatyn birge jumy­lyp, birge kóteriser bir ul­dyń syrt elde júrgeninen góri, óz eli­niń múd­desine qyzmet etsin degen usy­­nysyn Elbasymyzdyń kóregendigi dep bilemiz.

Elbasynyń usynysyna kelisim ber­gen Q.K.Toqaev Reseı Syrtqy is­ter mınıstr­liginiń Vetnamǵa ókil re­tinde jańa laýazymǵa taǵaıyndap otyr­ǵan qyzmetinen bas tartyp, elge qaıt­ty. Oǵan «kelip qalypsyń» dep jyly oryn usyna qoıýshylar da bo­la qoımady. Almatyǵa kelisimen Pre­mer-Mınıstrdiń Qytaıǵa baratyn delegasııasyna engizilip, sarapshy re­tin­de jolǵa shyqty. Osy tusta Qytaı elin tereńirek biletindigimen de, ári qy­taı tilin jaqsy meńgergendigimen de kózge tússe kerek, qaıtyp oralǵan sátte-aq, Qazaqstannyń Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary laýazymyna taǵaıyndaldy. Sol sátten bas­tap, táýelsiz eldiń dıplomatııasyn qalyptastyra bastaǵan kánigi maman, dıplomat Toqaevty kúlli qazaq jurty tanyp ta, moıyndap ta úlgerdi. On alty jasynda Máskeýge oqýǵa attanǵan jas jetkinshek qyryqqa shyqqan kemel shaǵynda Otanyna oraldy. Bir­neshe tilde erkin sóılep, eldi aýzyna qa­rat­qan saıasatkerge «qazaqy emes eken, qalanyń tas kóshesinde ósken» degen sııaqty aıyptaýlar taǵylǵany da ras. Maǵjan aqyn aıtqandaı, «Jurt aspanǵa órlegen júırik júrekti moınyna quryq salyp qulaǵy salpıyp tura qalatyn mástek bolsa dep qalaǵanymen» Toqaevtyń bólek bolmysy bul quryqqa kónbedi. Kónbeý, árıne, mástekterge jaqpaıtyny belgili.

Halyqaralyq uıymdarmen jáne Azııa elderimen baılanys jasaý Q.K.To­­qaev­qa tapsyrylǵanymen, Qa­zaq­­­­stan­­nyń ishki saıasattaǵy tujy­rym­dama­synyń tezıs­terine usynystar engi­zýine týra keldi. Shyndyǵynda, irgesi endi qalana bastaǵan Qazaqstanda bu­ryn-sońdy ishki saıasat ta, onyń tujyrymdamasy da bolmaǵany bel­gili. Qazaqstan ózge eldermen baıla­nys­ta bolý úshin aldymen baǵyt-baǵ­daryn aı­qyndap alýy shart edi. Bul jolda da Toqaevtyń iskerligi de, mem­le­ketshil tabıǵaty da ózgelerden erek kórindi.Ol jaýapty da qıyn sátter­di bastan keshire otyryp, óziniń patrıot­tyǵymen de, romantızmimen de Elbasy júktegen mindetterdi abyroımen oryndap shyq­ty.

«Nur men kóleńke» kita­bynda álem­dik deńgeıde tanylǵan dara tulǵa­lardyń Qazaqstan memleketi týraly kózqarastary oqyrmanǵa tereń oı salady. Qytaıdy ornyqty damý jolyna túsirip, úshinshi ǵaryshtyq el retinde uly derjavaǵa aınaldyrǵan Szıan Szemınniń Qazaqstan memleketin qoldaýy jáne kórshi Qazaq eline degen ustanymy arqyly Elbasynyń bedeli men syrtqy jaǵdaıdyń qalyptasýyna qol jetkizgen Q.K. Toqaevtyń da eńbe­gin aıtqanymyz oryndy bolar edi.

Szıan Szemınniń: «Qytaı eshqa­shan­da Qazaqstanǵa jamanshylyq jasamaıdy, Sizdiń elge qatysty eshqandaı qastyq áreketke barmaıdy», dep ashyq málimdeme jasaýy shekara problemasyn retteýge úlken úlesin tıgizdi. О́tken ǵasyrdan beri sheshimin tappaı turǵan bul máselede ıadrolyq qarýy bar eń iri eki eldiń qaqtyǵysyp, mámilege kele almaı turǵany jasyryn emes bolatyn. Sondyqtan da Qazaqstan úshin dıplomatııalyq kelissózder arqyly shekaralyq problemalardy sheshý negizgi másele boldy.

«…Qytaı delegasııasy negizinen sonaý HIH ǵasyrdyń ortasynda qol qoıǵan sharttardyń mátinin qaraýǵa den qoıdy. Atalmysh máseleni Sın dáýirindegi Qytaı men patshalyq Reseı qol qoıǵan sharttardyń negizinde qaraı kelgende Qazaqstanǵa meılinshe tıimsiz ekeni anyqtaldy. Bul rette eki eldiń joǵary basshylary N.Nazarbaev pen Szıan Szemınniń jeke qarym-qaty­nas­tary baǵa jetpes ról atqardy. Szıan Szemın qazaq kóshbasshysynyń dáleldemesin túsinistikpen qabyl aldy. Tipti N.Nazarbaevpen ekeýiniń arasynda bolǵan áńgimelerdiń birinde ol: shekara máselesin keıingige shegere bermeı sheshý qajet, basshylardyń kelesi býyny bul mindetti sheshe almaı, keleshek urpaqtyń moınyna kóptegen qıyndyqtardy artyp ketedi dep astarly sózdiń ushyǵyn shyǵaryp qoıdy. Qytaı kóshbasshysynyń tereńnen oılaıtyn zerdeli paıymymen kelispeýge bolmaıtyn.

Szıan Szemın men Nursultan Nazar­baev­tyń jeke ózderi aralaspaıynsha, bul ýaǵdalastyqqa qol jetkizý múmkin emes edi. Qos kóshbasshynyń tarıhı kóregendigi de osydan aı­qyn kórinisin tapqan. Shartqa qol qoıyl­ǵannan keıin Szıan Szemın Qytaıdyń ózinde áskerı adamdar men keıbir memlekettik qyzmetkerlerdiń tarapynan, sondaı-aq Gonkong pen Taıvannyń ártúrli uıymdary men buqaralyq aq­parat quraldary tarapynan Qytaı kósh­basshysynyń da synǵa ushyraǵany bul kúnde eshkimge qupııa emes. Qytaı daýly aýmaqtyń 53 paıyzyn Qazaqstanǵa berýge kelisti. Synshylar Qytaıdyń barlyq jerdi óz qoınaýyna qaıtaryp alý úshin jas memleketpen kelissózderdi soza turý kerek edi degendi aıtyp jatty. Teń quqyly yntymaqtastyqty ornatyp, damytýda Nur­sultan Nazarbaev pen Szıan Szemın syn­dy tarıhı tulǵalar aıryqsha ról atqardy».

Q.Toqaevtyń saıası jazbalary bola­shaq urpaq úshin Qazaq mem­le­ketiniń qury­lýyndaǵy tarıhı qujattar mazmuny, aqıqaty men arpalysy, Elbasynyń memleket múddesi jo­lyn­daǵy erligi men jan­keshtiligi, bizdiń óz­ge halyqtyń ókilindeı tereńnen oılaı almaı, taıaz ǵana boılaı salatyn ań­ǵal tustarymyz erteńgi bolashaq ur­paq­tyń úlken saıasatta utylmaýyna jol kórseter serigi, anyqtamasy bol­maq.

«Nur men kóleńke» halyqaralyq qaýym­dastyqtar arasyndaǵy baılanystar men yntymaqtastyqtyń dıp­lo­matııalyq shejiresi deýge laıyq dú­nıe. Q.K.Toqaev kez kelgen saıası qaıratkerdiń aldymen óz eliniń múddesi turǵysynan qaraıtynyn jasyrmaıdy. Bul dástúr memlekettiń múddesi jolynda jaýapty qyzmet atqaryp júrgenderdiń negizgi ustanymy, boı­tumary bolýy kerek.

«Nur men kóleńkede» Q.K.Toqaev úsh dara tulǵany erekshe bólip ataıdy. Kofı Annan, Szıan Szemın, Borıs Elsın.

Avtordyń izgi qurmetpen, asa yj­­­dahattylyqpen baǵalaǵan tulǵa­synyń biri – Kofı Annan. Nobel syılyǵynyń ıegeri, álemge áıgili saıasatkermen Toqaevtyń dos­tyq qarym-qatynasta bolǵanyn, osyndaı iri tulǵany da synaýshylar men kiná taqqan­dardyń tabylǵanyn tilge tıek ete otyryp, osy bir qarapaıym da zııa­ly jannyń ónege tutatyn tazalyǵy men parasattylyǵy haqyndaǵy áńgi­me oqyrmannyń kóńilin beı-jaı qal­dyrmaıdy.

Kofı Annannyń afrıkalyqtarǵa qolushyn berýge daıar turatyndyǵyn, eldiń ashtyǵy men juqpaly aýrýǵa jár­demdesýdi birinshi kezekke qoıatynyn jáne osyndaı jaýapty ispen aınaly­sa­tyn adamdardyń «durys adamdar» sanatynan qurylýyn basty na­zar­­da ustap, jaýapkershilikpen qada­­ǵa­laýy onyń óz eline, otandas­tary­na degen azamattyq ustanymyn ań­ǵar­tady. Avtor keıipkeriniń kelbe­tin, saıasattaǵy tapqyr talant ıesi eke­nin onyń afrıkalyq rýh pen eýro­pa­lyq bııazylyǵy biregeı úılesim tap­qan­dy­ǵyna erekshe nazar aýdara otyryp, «Kofı Afrıka savannalarynda júr­gen ańshyny eske túsiretindeı. Ol árqa­shanda saq ári sergek. Ańnyń izin kór­meı-aq, ıisinen-aq dóp basyp tanıtyn naǵyz qyraǵynyń ózi», deıdi. Bul – saıa­sı portret…

Avtor osy sóz saptaýy arqyly Ko­fı Annannyń saıası tulǵalyq port­re­tin aıqyndaıdy. Q.K.Toqaev saıa­sı árip­testeriniń ár sózinen tereń ma­ǵy­na taba bilgen. Saıasatker retinde aı­tylǵan sózdiń astarynda qupııa qal­ǵan maǵynany dál tanýǵa ábden mashyq­tanǵan dıplomat: «…Onyń sózi­nen jahandanýǵa baılanysty kóńil tol­maýshylyqtyń saryn-lebi esip tur­dy. Kofı álemdik qaýymdastyq aldynda óziniń kópten beri oı sarabynan ótkizgen, tujyrymdary men paı­ym­daryn jetkizdi. Qyzmetten ke­ter aldynda Kofı Annan BBU qyz­­me­tin jaqsartý jónindegi óz áreke­­ti­niń bos áýreshilikpen ótkenin moıyn­daý­ǵa májbúr boldy. «Tarıhta Bas hatshynyń laýazymyn atqarǵan ekinshi afrı­kalyq bola otyryp, qazirgi zaman­nyń adamzat basyna tóngen úsh bas­ty qaterdiń salmaǵyn ózime qabyl­da­dym: «qaýipsizdik qateri, damý­ǵa tóngen qater, adam quqyǵy men zań­dylyqty saqtaýdyń qateri» Annan osy problemalardyń barlyǵyn jan-dú­nıesimen qabyldap, soǵan jany aýyrdy, óıtkeni Afrıka qazirgi zaman­nyń jandy jarasyna aınalǵan edi. Bul problemalardyń sheshilmegeni bylaı tursyn, qaıta odan saıyn shıelenisip ketti. Annan keıbir azııalyq elderdegi progress óziniń Afrıkasynda jalǵasyn tappaǵanyn, onyń kedeılikke, aýrý-syrqaý men qandy qaqtyǵystarǵa bel­she­sinen batyp jatqanyn moıyn­dady. Shyn mánisinde osy sózinde Ko­fı An­nan qaterli problemalar al­dyn­daǵy dár­mensizdigin jáne ózin BUU-nyń jo­ǵary laýazymynda bola tura Af­rıka elderine kómek berýge esh áreket ja­saı almaǵanyna qatty nalydy.

«Dostarym meniń, jahandaný dege­nimiz – bıik jalyna árkim qarmanyp shyǵa bermeıtin asaý tolqyn», – dedi Annan. Ol jahandanýǵa óz kózqarasyn ashyq jetkizip: «Jahandaný – adamzatty teorııalyq jaǵynan ǵana birik­tirip, is júzinde ajyratady», – dep tujyrdy.

Q.K.Toqaev Kofı Annandy áser­shil­­dik pen sezimge boı aldyrmaıtyn ustam­dylyǵymen erekshelendiredi.

Ýlan-Batordan Astanaǵa kelgen Bas hatshy mońǵoldardyń qonaq­jaılylyǵynan qatty sharshaǵany jaıly, dastarqan basynda uzaq otyrmaý­dy hattama qyzmetine tapsyrady. Osydan sabaq alǵan qazaqtar qyzyqty kezdesýler uıymdastyrady. Sondaı kezdesýdiń birinde cheshen-ıngýsh dıas­porasy jetekshisiniń sózi jadynda qalǵan Bas hatshy: «Reseıde soǵysyp jatqan osy halyq pa?» – dep suraıdy. – О́zindik sıpaty bar halyq eken. Bular sizderge qıyndyq týǵyzbaı ma? – dedi de munyń sebebin óz turǵysynan paıymdap, ishteı oılanyp qaldy», – deıdi avtor. Osyndaı detaldar arqyly avtor oqyrmanǵa keıipker kelbetin tolyq ashýǵa umtylǵan.

«Eldestirmek – elshiden» deıdi biz­diń halyq. Osy oıdy basshylyqqa alǵan Q.K.Toqaev elimizdiń syrtqy saıa­satynyń qalyptasýyna, jas mem­le­kettiń jańa múm­kindikterge jol ashqa­ny­na qazaq memleketiniń múddesin qor­ǵaýda barynsha kúsh salǵan, bedelin salǵan, tipti dostyǵynyń ózin de el múd­desi úshin paıdaǵa asyr­ǵan El­ba­symyzdyń qaısar­lyǵyna, batyrlyǵy men tapqyrlyǵyna qyzyǵa otyryp, dálelder men mysaldar keltiredi. N.Nazarbaev tulǵasy qurǵaq maq­taý­dy qajet etpeıtinin, ol halqy maq­tanatyndaı eń­bek jasaǵanyn «Nur men kóleń­keden» tolyq kórýge bolady. Ras, bizdiń aqparat álemi dáleldi maqtaýdyń ornyna jappaı madaqty jalaýlatyp, tulǵanyń nuryn tasytamyn dep kóleńke túsiretinin bilmeı de qa­lyp jatady. Odan góri tarıhı máni áldeqaıda kúrdeli, qarapaıym halyq bile bermeıtin Memleket bas­shysynyń saıası usta­nym­daryn jetkizetin oqyr­man qaýymǵa, zııaly jurtqa jol taba bilý kerek sııaqty. Utylystar men jeńisterdi kózi qaraqty qazaq balasy bilýge tıis. Memleket pen halyqtyń qýanyshy men kúdigi bir-birinen jasyryn bolmasa, halyqta kúńkil de bolmaıdy. Jasyratyny joq, bizde kúńkil kóp… Kúńkil ulǵaısa kóbik sóz kóbeıedi. Kóbikte salmaq ta, bolashaq ta joq.

Bázbireýler oılaǵandaı op-ońaı quryla salǵan memleket joq. Mem­lekettiń qurylýy qıynshylyqtar men qaıshylyqtardy sheshe bilý arqyly táýelsizdikke qol jetti. Toqaevtyń saıası ocherkterin oqyǵanda keıbir elderdiń Qazaqstandy óz yqpalynda kórgisi kelgenin de baıqaýǵa bolady.

«…Shıelenispen ótip jatqan kelis­sózdiń bir sátinde Borıs Nıkolaevıch ahýaldy seıiltý úshin ishimdik ákelýdi surady. Qaýipsizdik qyzmetiniń qyz­metkeri tórt rıýmkege quıylǵan ara­ǵy jáne jeńil-jelpi tiske basary bar tabaqty alyp kirdi. Nursultan Ábishulynyń: «Nege tórt rıýmke?» degen suraǵyna kabınettiń qojasy jaıbaraqat qana: «Eki rıýmke az, al tór­teýi – jetkilikti», – dedi. Osy bir ózin­she oınaqy dıalogtan soń prezıdentter baýyrlastyq dostyq úshin tost kóterdi.

Odan soń bizdiń Prezıdent: «Reseı – úlken memleket qoı, Baıqońyr úshin sizder nege tólem jasaǵylaryńyz kelmeıdi?» – dedi. Borıs Nıkolaevıch bul suraqqa basyn shaıqap: «Kóp talap etip otyrsyzdar, 200 mln. dollardy bizdiń bıýdjetimiz kótere almaıdy. Meni joldastarym túsinbeı qalýy múmkin, olar ǵarysh aılaǵyn Qazaqstandiki dep moıyndaǵanymyzdyń tólemi retinde tegin alýdy surap otyr», – dep jaýap berdi. Sóıdedi de budan arǵy pikirtalasty sozýdyń endi maǵynasy joq degendeı ol qolyn shalt sermep qaldy. Biraq N.Nazarbaev ǵarysh aılaǵyn jaldaý aqysyn tóleýdi aqyryna deıin talap etip otyryp aldy. Sońynda B.Elsın kelisýge bel baılap: 50 mln. dollar, odan bir dollar da artyq emes dedi. Birer sekýnd oılanǵan N.Ábishuly: «Borıs Nıkolaevıch, jaldaý aqysyn 100 mln. dollar deńgeıinde belgileıik, buǵan qosa 15 mln. dollar dostyǵymyz úshin bolsyn», – dedi. Bul usynys sol kezdegi mınıstr Andreı Kozyrevke unamaı, ol jalma-jan óz prezıdentine birdeńe dep keńes bergisi kelip edi, biraq Elsın onyń munysyn jaqtyrmaı qaldy. Ol ústeldi alaqanymen: «Kelisemin!», – dep sart etkizip bir urdy da, óziniń syrtqy ister mınıstrine óz ornyńdy bil degendeı susty kózimen kárlene qarap qoıdy.

Búgingi kún turǵysynan Baıqońyr problemasyn sheshýge, bálkim ózgeshe oraımen kelý kerek te bolar. Biraq sol kezde budan basqa amal joq edi, N.Nazarbaev óte kúrdeli ahýalda múm­kindiktiń bárin salyp, óz degenine qol jetkizgendeı boldy. Eń bastysy, biregeı qurylym bolyp tabyla­tyn, búkil adamzat órkenıetine tıe­sili ǵarysh aılaǵy eshbir daýsyz Qazaq­stan­nyń zańdy ıeliginde bútindeı qal­dy, sonyń arqasynda bizdiń elimiz ǵarysh­tyq memleketter qataryna endi. Álem­dik qoǵamdastyq ǵarysh aılaǵy jónin­degi kelisimdi saıası jaǵynan ońtaıly sheshim dep qabyldady.

Elsın qyzmetinen ketkennen keıin onyń jeke teleoperatory Nazarbaev reseılik prezıdentpen kelissózder kezinde qalaǵan nátıjege qol jetkizý úshin shyǵys­tyq qýlyqty paıdalandy-mys degendi aıtypty. Is júzinde bar­lyq kezdesýlerge qatysyp, basy-qa­syn­da bolǵan adam re­tinde buǵan senim­di túrde aıtarym, mun­daı paıymdaý­lar eshbir shyndyqqa janaspaıdy. Shyntýaıtyna kelgende bul eki dostyń, maqsattas adamdardyń, árıne, sonymen birge, áriptesterdiń arasyndaǵy kelissózder bolatyn».

Qasym-Jomart Kemelulynyń saıa­sı kózqarasy men talǵam parasaty onyń tańdap alǵan keıipkerlerinen-aq kó­ri­nedi. El múddesi úshin mańyzdy máse­lelerdi sheshýde kúsh-jigerin aıa­maı jumsaı alǵan, tabıǵat bergen ustamdylyq pen baısaldylyq, zııa­ly­lyq pen kemeldilik avtordyń óz kel­betin de tanytady. Bulaı aıtýǵa me­niń haqym bar dep oılaımyn. Sebebi, taǵdyr maǵan Parlament Senatynda Senat Tóraǵasy Hatshylyǵynyń qyz­metkeri bolýdy buıyrdy. Bul kezde Se­nat Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaev bolatyn.

On alty jyl Mádenıet jáne aq­parat mınıstrliginde qyzmet istep, qaǵazbastylyqty ábden meńgergen maǵan bul qyzmet asa qıyndyq týdyrmady. Biraq Qasym-Jomart Toqaev syndy qaıratkerdiń tikeleı basshylyǵynda qyzmet atqarý úlken jaýapkershilikti mindettedi. Shyndyǵyn aıtsam, meniń qalyptasqan memlekettik qyzmetker retindegi is qaǵazdarymen jumys tá­silim de, kózqarasym da, ustanymym da tórt jyldyń ishinde bútindeı ózgerdi .

Q.K.Toqaevtyń únemi izdenip, kóp oqyp otyratyndyǵyn jazý stolynan ańǵarýǵa bolatyn. Qazaq ádebıetiniń ókilderi álem deńgeıine kóterile almaı júrýiniń sebepterin aıtqany da, kel­tirgen mysaldary da óte oryndy edi.

«Bizdiń ádebı shyǵarma da, kórkem fılm­der de mahabbattyń deńgeıinen uzamaıdy. Qaýjaıtyndary bir-aq ta­qyryp», – degen synyna da tolyq ke­li­setinmin. Ataǵy dardaı bir jazýshynyń Elbasymen kezdesýge barǵanda, «Ma­ǵan basyńyzdan ótken mahabbat hıkaıańyz­dy jasyrmaı aıtyp berińiz, men Siz týraly jazaıyn», degeni de áýmeserliktiń kórinisi.

Elbasynyń jańa memleket qurýshy retindegi tulǵasy kórkem ádebıette óz ornyn áli alǵan joq. Jazýshylardyń iri tulǵany beıneleı almaı júrgeni de, memleket tarıhyna bara almaı, tarıhı taqyryptardy tizgindeı almaı júrgenin de moıyndaýymyz kerek. Ras mundaı úlken taqyryptarǵa ýaqyt ta, jaǵdaı da qajet…

Qasym-Jomart Kemeluly qa­zaq basylymdarynda nasıhatta­lyp, maqtalyp jatqan aqyn-jazý­shy­larynyń kitaptaryn suratyp, mindetti túrde oqyp shyǵatyn. Al bizdiń má­denıet salasyndaǵy basshylardyń óner adamdaryn oqymaq túgili, tanymaýy bul kúnde anekdotqa aınalǵan. To­qaevtyń ereksheligi – áldekimderdiń maq­taýyna ıek arta salmaıtyny, ózi oqyp, oı túıip baryp qana baǵasyn beretini. Ár kezdesýlerdegi sóıleıtin sózi­ne muqııat qaraıtyn. Bálkim, jazý óneri óz boıynda bolǵandyqtan da bul máse­lede jan qınamasa kerek.

Kánigi saıasatker kórkem ádebıetti ji­lik­­tep shaqqanda tańǵalatynmyn. Toqaev óz paıymdaýlaryn dáleldeı otyryp, ádebıet, óner jaıynda sóz qozǵaǵanda onyń joǵary talǵam ıesi ekendigin ańǵarýǵa bolady.

Qazaqstannyń úlken saıasattaǵy bedeli sııaqty ádebıeti men ónerin de, teatry men kınosyn da memleket be­de­lin kóteretin bıikten kórgisi kele­tinin jasyrmaıtyn.

1983-1985 jyldary Toqaev keńes zama­nyn­daǵy stýdentterge jetekshilik etip, alǵash ret tájirıbe jınaqtaýǵa Qytaı­daǵy Pekın ýnıversıtetine barady. Osy ýaqyt aralyǵynda «Qa­zaq­fılm» týyndysy degen habarlamany estip, dostaryn qazaq kınosy «Taqııaly perishteni» kórýge shaqyrady. Jas jigittiń eline degen ystyq yqylasyna kóleńke túskendeı kóńilsiz shyǵady. «Kınodan shyqqannan keıin dostarym: «Sender qyryqqa kelgenshe óz erikterińmen áıel de ala almaıdy ekensińder ǵoı», dep mazaq qylyp edi», – dedi bir sózinde. Keńes zamanynda túsirilgen bul fılmniń astarynda ne jatqanyn sonda ǵana túsingenim bar. Jalpy, ultty nasıhat etýden góri, onyń kemshiligin kórsetý arqyly tómendigin tanytyp, orys halqyn uly kórsetýdiń árqıly tásilderi barlyq salada da iske asyp jatty. Árıne, qarapaıym kórermen bul jaǵyna nazar da aýdarmaýy múmkin. Biraq Toqaevtyń talǵamy men paıymy qarabaıyrlyqty keshirmeıtin. Osy tusta onyń memleket múddesinen ǵana qaraıtyn qyraǵylyǵy men kez kelgen máselede istiń astaryn uǵyna bilý ereksheligi baıqalady.

Qarapaıym qyzmetimdegi qarym-qatynasta Toqaevty bılik basyndaǵy she­neýniktik psıhologııadan góri ustaz­dyq, tulǵalyq sıpatta tanydym. Jal­py, sheneý­nikterdiń kózine shel bitip, «jar­ty qudaı» sezinip, sol sezimniń je­teginen shyǵa almaı opat bolyp ketip jatqandary da jeterlik.

Toqaev bul máselede de eldiń, jurt­shylyqtyń rızashylyǵyna bóle­ne alǵan tulǵa. Ol óziniń avtorlyq qa­lam­aqysyn jetim balalar úıine jiberip turatynyn, tipti sońǵy jyldary qarajattyń jetim balalarǵa jum­sa­lý­dyń ornyna qoldy bolyp jatqanyn estigende qatty nalyp, endi aqshalaı emes, qystyq, kúzdik kıim-keshekterdi attandyryp turǵanyn bireý bilse, bireý bilmeıdi. Bul, bálkim, qıyn jyldarda balalar úıinde ósken ákesi Kemel Toqaevtyń taǵdyryn jıi eske ala­tyndyǵynda ma, álde bala Qasym-Jomart­tyń sanasynda qalǵan ákesiniń jan syryn, ish­ki muńyn tereń bilgendiginen be, qa­laı bol­ǵanda da osy áreketin adam­ger­shi­lik, aza­mattyq, ımandylyq turǵysynan tanı­syń.

Reseı jýrnalısteri: – Sizge taǵ­dyryńyz bir adamǵa laıyq sáttilikterdi syılaǵan eken, taǵdyrǵa rızamysyz? – degen eken. Sonda Qasym-Jomart Kemeluly Ekklezıastiń: «Ne provornym dostaetsıa ýspeshnyı beg, ne hrabrym pobeda, ne mýdrym hleb, ı ne ý razýmnyh bogatstvo…», – degen sózin esine alypty.

«Sóz – kóńilińdi ósiredi de, Sóz – kóńilińdi qaldyrady da, keıde tipti janyń­dy jaralap, óltiretin de – Sóz», – depti bir suhbatynda qazaqtyń arda uly.

Búginde ol – BUU-nyń Jenevadaǵy bólimshesin, dúnıejúzilik uıymnyń iri ári negizgi bólimshesin basqaryp otyrǵan azııalyq memlekettiń tuńǵysh ókili. Qasym-Jomart Kemeluly BUU-nyń júıesinde mańyzdylyǵy ja­ǵy­nan ekinshi basshy tulǵa. Bul Qazaq­stannyń halyqaralyq bedeliniń artyp otyrǵandyǵynyń naqty kó­ri­nisi.

Alpystyń asýyna shyqpaı turyp-aq álem saıasatyna ún qosyp, jahanǵa ulty qazaq bolyp tanylǵan dara tulǵany jaqsy sózben jadyratqymyz keldi. El­den jyraqta júrse de Qazaqstannyń halyq­aralyq deń­geıdegi bedeline súbeli úles qosyp júrgen ardaq­ty ulyna eliniń tilektes ekenin bildir­gimiz keldi.

Roza MUQANOVA,

jazýshy-dramatýrg, Qazaqstannyń

eńbek sińirgen qaıratkeri.