О́mir muraty

Senbi, 18 mamyr 2013 2:46

Kórnekti ǵalym, hımııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstan Respýblıkasy UǴA-nyń akademıgi, Ulttyq ınjenerlik akademııanyń, Halyqaralyq ınjenerlik aka­demııanyń jáne basqa da birneshe halyqaralyq akademııalardyń akademıgi, Qazaqstan Res­­pýblıkasynyń eńbek sińirgen ǵylym qaı­ratkeri, Almaty qalalyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Erenǵaıyp Shaıqutdinovtiń esimi otandastarymyzǵa jaqsy tanys.

Senbi, 18 mamyr 2013 2:46

Kórnekti ǵalym, hımııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstan Respýblıkasy UǴA-nyń akademıgi, Ulttyq ınjenerlik akademııanyń, Halyqaralyq ınjenerlik aka­demııanyń jáne basqa da birneshe halyqaralyq akademııalardyń akademıgi, Qazaqstan Res­­pýblıkasynyń eńbek sińirgen ǵylym qaı­ratkeri, Almaty qalalyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Erenǵaıyp Shaıqutdinovtiń esimi otandastarymyzǵa jaqsy tanys.

Soltústik Qazaqstan oblysynda jumysshy otbasynda dúnıe esigin ashqan Erenǵaıyp Málikulynyń balalyq shaǵy Uly Otan soǵysynyń aýyr jyldarymen tuspa-tus keldi. Bul kezde áıelder men balalar maıdanǵa ketken kúıeýleri men ákelerin joqtatpaımyz dep tań atqannan kún batqanǵa deıin bel jazbaı eńbek etti. Egin ekti, shóp shapty, mal baqty. Osyndaı qarbalas isterden Erenǵaıyp ta shet qalǵan joq. Osylaı ashtyq pen sýyqqa tóze júrip, tez eseıdi. Soǵystan keıingi jyldardyń da qıyndyqtary az bolǵan joq. Ol sonyń bárin kórdi. Biraq jasyǵan joq. Orta mektepti kúmis medalmen bitirip, 1951 jyly KSRO-daǵy ınjener daıarlaıtyn úzdik joǵary oqý oryndarynyń biri – Máskeýdegi M.V.Lomonosov atyndaǵy hımııalyq tehnologııa ınstıtýtyna oqýǵa tústi.

Sol jyldary N.Zelınskıı, A.Nesmeıanov, I.Nazarov, I.Alımarın syndy akademıkter eńbek etetin bul ınstıtýttyń dańqy dúrkirep turǵan-dy. Bolashaq akademık biliminiń irgetasy osynda qalandy. Ataqty ǵalymdardyń aqyl-keńesterin kóńiline toqyǵan ol, óz ómirin bilim, ǵylym jolyna arnaýǵa myqtap bel býdy. Sóıtip, 1956 jyly ınstıtýtty qyzyl dıplommen bitirdi. Jas maman E.Shaıqutdinov joldamamen  Qazaqstanǵa Qaraǵandydaǵy sıntetıkalyq kaýchýk zaýytyna jiberildi. Osynda eki jyldaı aýysym bastyǵy bolǵan ol, praktıkada hımııalyq óndiristiń búge-shigesin biletin ınjener-tehnologtyń tájirıbesin alady. Degenmen, ǵylymǵa degen qushtarlyq ony qaıtadan Máskeý hımııalyq tehnologııa ınstıtýtyna alyp keledi, 1958 jyly emtıhandardy múltiksiz tapsyryp, osy oqý ornynyń aspıranty atanady.

Instıtýtta Erenǵaıyp Málikulynyń ǵylymı baǵyty kórnekti ǵalym, KSRO ǴA múshe-korrespondenti A.Bashkırovtiń jetekshiligimen qalyptasady. Jetekshisiniń qoldaýymen tarmaqtalǵan kómirsýtekterdi suıyq fazada totyqtyrý kınetıkasy men mehanızmi salasynda kandıdattyq dıssertasııasyn tabysty qorǵaıdy jáne birqatar úshinshilik spırtterdi sıntezdeýdiń jańa ádisin oılap tabady. Dıssertasııa qorǵaǵan soń birden ol 1963 jyly S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetine joǵary molekýlalyq qosylystar kafedrasyna shaqyrylady. Bul kafedrany osy jyly hımııa fakýltetiniń dekany professor B.Birimjanov pen QazKSR ǴA akademıgi S.Rafıkov qurǵan bolatyn jáne osy baǵyttaǵy Keńes Odaǵyndaǵy Máskeý jáne Lenıngrad ýnıversıtetterinen keıin qurylǵan úshinshi kafedra edi.

Sodan beri qaıda jumys jasasa da, qandaı qyzmet istese de Erenǵaıyp Málikuly Shaıqutdinovtiń shyǵarmashylyq qyzmeti QazMÝ-diń joǵary molekýlalyq qosylystar hımııasy kafedrasymen úzdiksiz baılanys­ta boldy. B.Jubanov pen E.Shaıqutdinovtiń jetekshiligimen polımerler hımııasynyń mańyzdy salalarynda: polımerlený, polıkondensasııa, polımerlerdi hımııalyq túrlendirý, polımerlerdiń eritindilerimen zertteýler júrgizý bastama aldy, bul kafedra túlekteri – bolashaq mamandardyń keń aýqymdy ǵylymı kózqarasynyń qalyptasýyna jaǵdaı jasady. Aǵa oqytýshy, dosent, kafedra meńgerýshisi retinde E.Shaıqutdinov bar kúsh-jigerin Qazaqstanda jas polımerler ǵylymy boıynsha kadrlar daıarlaýǵa jáne damytýǵa arnady. QazMÝ-diń hımııa fakýltetiniń qabyrǵasynda onyń pedagog, zertteýshi jáne ǵylym men joǵary bilimdi uıymdastyrýshy qabiletteri jarqyraı kórindi.

Álemdik ǵylymı qaýymdastyq akademık E.Shaıqutdinovti Qazaqstandaǵy joǵary molekýlalyq qosylystar hımııasynyń negizin qalaýshylardyń biri dep tanıdy, ol polımerler týraly ǵylymdy  álemdik deńgeıdegi mańyzy joǵary irgeli eńbekterimen baıytty. Ol qarapaıym vınıl efırlerin radıkaldy sopolımerleý salasynda alǵashqy zertteýler júrgizdi. Shákirtterimen osy prosesterdi basqarýdyń tıimdi ádisterin ashty, fızıka-hımııalyq qasıetteri qundy jańa fýnksıonaldy polımerler aldy. Kezinde bul zertteýlerge M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń joǵary molekýlalyq qosylystar kafedrasynyń meńgerýshisi, RǴA akademıgi V.A.Kabanov nazar aýdaryp, joǵary baǵasyn berdi. Qazirgi ýaqytta E.Shaıqutdinov ashqan qarapaıym vınıl efırleriniń radıkaldy sopolımerlený kınetıkasyn basqarý ádisterin ǵalymdar tolyq moıyndady.

Ǵalymnyń aıtarlyqtaı ǵylymı jetistik­terine polımerli gıdrogelder alýyn jatqyzýǵa bolady. Olar aldyn ala jasalǵan baǵdarlamaǵa sáıkes syrtqy ortanyń parametrleriniń ózgeristerine beıimdele alatyn «aqyldy» materıaldarǵa jatady. Mundaı polımerli zattar medısınada, elektronıka men robototehnıkada sensor retinde paıdalaný úshin qoldanylady.

QazMÝ-de akademık E.Shaıqutdinov fýnk­­sıonaldy gıdrofıldi polımerler hı­mııa­sy men fızıkasy salasynda ǵylymı mek­tep qurdy. Ol irgeli jáne qoldanbaly zert­teýlerimen halyqaralyq dárejede moıyn­dal­ǵan. Impakt-faktor men silteme jasaý ındeksi negizinde ǵylymı jýrnaldar men ǵalymdardyń reıtıngin baǵalaýdyń álem­dik júıesin ázirlegen halyqaralyq Thom­son Reuters agenttiginiń málimetteri boıyn­sha osy mekteptiń úsh ókili – akademık E.Shaıqutdinovtiń shákirtteri (professorlar G.Mýn, Z.Núrkeeva, V.Hýtorıanskıı) sońǵy jyldarda ınterpolımerli kompleks­ter salasyndaǵy álemdik ǵalymdar men mamandar reıtınginde aldyńǵy úsh orynda keledi. О́z zertteýleriniń salasynda osyndaı nátıjege jetken ǵylymı mektepter saýsaqpen sanarlyqtaı ekendigi anyq.

Radıkaldy sopolımerlenýdiń prosesterin retteýdiń teorııalyq negizderin tabys­ty damytýmen qatar E.Shaıqutdinov ǵyly­mı zertteýleriniń nátıjelerin praktıka­­­da iske asyrýǵa belsendi jaǵdaı jasady. Qyz­­metkerlerimen birge qasıetteri jaqsar­­­­tyl­ǵan plastıfıkatorlar, qabyrshaqtar, flokýlıanttar men ıngıbıtorlar alýdyń ónerkásiptik tıimdi ádisterin jasaıdy. Burǵylaý eritindilerin tıimdi turaqtandyrǵysh usynylady, onyń óndirisi Qaraǵandydaǵy sıntetıkalyq kaýchýk zaýytynda júzege asyrylady.

1978 jyly E.Shaıqutdinov Qazaqstandaǵy ınjenerlik bilim berýdiń kóshbasshysy – V.I.Lenın atyndaǵy Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń (qazirgi Q.Sátbaev atyndaǵy QazUTÝ) prorektory, 1992 jyly – rektory qyzmetine taǵaıyndalady. 2001 jyldan beri Q.Sátbaev atyndaǵy QazUTÝ-diń munaı men gazdy óńdeýdiń hımııalyq tehnologııa­sy kafedrasynyń, sondaı-aq, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń organıkalyq zattar, tabıǵı qosylystar men polımerler hımııasy jáne tehnologııasy kafe­drasynyń professory bolyp qyzmet etedi.

Professor E.Shaıqutdinov – kórnekti pedagog, oqý-ádistemelik jáne tárbıe jumysynyń isker uıymdastyrýshysy, oqý prosesine jańa kásibı tehnologııalar men ádisterdi engizýge uıytqy bolyp júrgen bilikti basshy. QazPTI-de jumys jasaı júrip, ol ınstıtýttyń ǵylymı-ádistemelik jumysyna, oqý prosesiniń materıaldyq jáne ádistemelik qamtamasyz etilýine, ony jetildirýge, profıldik maman­dyqtardy keńeıtýge zor úles qosty. 1978 jyly Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtynda onyń qatysýymen «Mamandardy daıarlaý sapasyn basqarýdyń keshendi júıesi» ázirlenip, iske qosyldy, bul joǵary oqý ornynyń barlyq qyzmetin reglamentteıtin kásiporyn standarttarynyń jıyntyǵy bolyp tabylady. Bul júıe ınjenerlik kadrlardy daıarlaý sapasyn arttyrýǵa jol ashty. Osy jyldary ınstıtýtta birqatar jańa hımııa-tehnologııalyq mamandyqtar boıynsha tehnologtar daıarlaý da qolǵa alyndy.

E.Shaıqutdinov QazUTÝ-diń álemdik bilim berý keńistigine enýine  jáne halyqaralyq yntymaqtastyǵynyń damýyna da óz úlesin qosyp keledi. Ýnıversıtet bedelin álemdik deńgeıge jetkizdi. 1978 jyldan 2000 jylǵa deıingi aralyqta 27 memleketten 600-den astam sheteldik azamat Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıtetiniń dıplomyn aldy. QazUTÝ Anglııa, Italııa, Kanada, Kýba, Fınlıandııa, Japonııa, Germanııa men Amerıkanyń birqatar oqý oryndarymen áriptestik qarym-qatynas ornatty. E.Shaıqutdinov úsh ýnıversıtet: Lakvıl (Italııa), London (Ulybrıtanııa) jáne QazUTÝ (Qazaqstan) qatysqan Eýroodaqtyń «Tempýs-Tasıs» halyqaralyq bilim berý baǵdar­lamasynyń koordınatory bolyp tabylady. Osy baǵdarlamanyń arqasynda QazUTÝ-diń kóptegen stýdenti men oqytýshylary Eýropanyń jetekshi ýnıversıtetterinde taǵylymdamadan ótýge múmkindik aldy. Baǵdarlama sheńberinde ýnıversıtet zamanaýı kompıýterlik jáne zerthanalyq tehnıkamen jabdyqtaldy. Osy jyldary QazUTÝ TMD memleketteriniń ara­­­syn­da alǵashqy bolyp Reseıdiń tehnıkalyq jo­ǵary oqý oryndarynyń qaýymdastyǵyna kirdi.

Erenǵaıyp Málikulynyń tikeleı qatysýy­men QazUTÝ Qazaqstanda jumys jasaıtyn iri sheteldik kompanııalar «Sımens», «Shlıýmberje», «Shevron», «Sandvık-Tamrok» kompanııalary úshin bazalyq joǵary oqý ornyna aınaldy, bul kompanııalar ýnıversıtet zerthanalary úshin jańa tehnologııalar men qural-jabdyqtar, ǵylymı-tehnıkalyq ádebıet, baǵdarlamalar jasaıdy.

Ǵalym aǵamyz irgeli zertteýler, bilim berý prosesterin reformalaý jáne jetildirýmen qatar ekonomıkada mańyzy zor praktıkalyq jobalarǵa árqashan kóńil bólip keledi. Onyń jetekshiligimen «Qazaqmys» AQ sehtarynda kalsıı molıbdatyn túıirshiktendirý úshin jańa jelimdik baılanystyrǵyshtar tájirıbelik-ónerkásiptik synaqtan ótti. Teri óndirisiniń qaldyqtary negizinde jelatındi kollagendi almastyrǵysh óndirisi uıymdastyryldy, bul tehnologııa mys, qorǵasyn men myryshty elektrlik rafınırleý prosesterinde tabysty qoldanylýda.

Akademık E.Shaıqutdinov elimizdiń qoǵam­dyq-saıası ómirine de belsendi aralasyp júr. Ol 10 jyldan astam ýaqyt Almaty qala­lyq ardagerler keńesin basqaryp, aǵa urpaq ókilderi – Uly Otan soǵysy men eńbek maıda­nyna qatysýshylarǵa qatysty qala basshy­lyǵynyń mańyzdy áleýmettik jobalaryn júzege asyrýdy qamtamasyz etip keledi. Ol soǵys ardagerleri komıtetiniń koordınasııalyq keńesiniń jáne «Táýelsiz mem­leketterdiń ardagerleriniń qoǵamdyq uıym­darynyń dostastyǵy» halyqaralyq odaǵynyń múshesi. Qoǵamdyq qyzmettiń osy basym baǵyty Erenǵaıyp Málikulyn jınaǵan tájirıbesin, ómirlik ustanymyn, bedelin soǵys jáne eńbek ardagerlerin qorǵaýǵa baǵyttaýǵa múmkindik beredi. Qoǵamdyq kólikte tegin júrý, zeınetkerler úshin járdemaqy, sanatorııde emdelý akademık E.Shaıqutdinovtiń kúndelikti jumysyna aınaldy. Ol aǵa urpaq ókilderin áleýmettik qorǵaýǵa nazar aýdara júrip, jas­tardy tárbıeleý jáne urpaqtar sabaq­tastyǵyn damytý máselelerine de kóp kóńil bóledi.

Jemisti ǵylymı, pedagogıkalyq jáne qoǵamdyq qyzmeti úshin akademık E.Shaıqut­dinov «Qurmet», «Parasat» jáne «Barys» ordenderimen, «Eren eńbegi úshin», «Eńbek ardageri», «Astana» medaldarymen, Ybyraı Altynsarın medalimen, Qazaqstan Prezıdenti N.Na­­zarbaevtyń jáne Reseı Prezıdenti D.Med­vedevtiń alǵys hattarymen marapattaldy. 1991 jyly oǵan «Qazaq KSR-iniń eńbek sińirgen ǵylym qaıratkeri» ataǵy berildi.

Akademık E.Shaıqutdinov seksenniń seńgirine shyqsa da, áli tyń  jańa ıdeıalar men josparlar baýraǵan ǵalym táýelsiz Otanynyń araılap atqan ár tańyna qýanady. Qazaq eliniń juldyzy jarqyraı berse eken dep tileıdi. Eline, týǵan halqyna qaltqysyz qyzmet etýdi ómir muratyna aınaldyrǵan azamatty alǵa jeteleıtin de osy senim ekeni daýsyz.

Ǵalym MUTANOV,

Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ rektory.