Muqaǵalı jáne Farıza

– Muqaǵalı shyǵarmashylyǵy týraly sizdiń kózqarasyńyz erekshe sekildi bolyp kórinedi. Sonyń negizgi sebebin ózińizden suraǵymyz kelip otyr. Nege?

– Muqaǵalı sekildi úlken aqynnyń shyǵarmalary onyń zamandasy maǵan ǵana emes, poezııany túsinetin ár oqyrmanǵa erekshe jaqyn dep oılaımyn. Muqań ekeýmiz rýhanı óte jaqyn, týys adamdarmyz. Ol óziniń sońynda kele jatqan maǵan, meniń shyǵarmashylyǵyma óz júreginiń sáýlesin túsirdi. О́mirde qarańǵyda jarq etip bir núktege túsken elektr jaryǵyndaı qubylys bolady. Osylaı Muqaǵalı bireý túsinip, bireý túsine almaı júrgen meniń jyrlaryma degen jalpy halyqtyń yqylasyn oıatty. Syrttaı ton pishýge kelgende aldaryna jan salmaıtyn bireýler osy jaıdy alaýlatyp-jalaýlatyp «Muqaǵalı men Farızanyń arasynda mahabbat bolǵan eken» degen sııaqty sózdiń otyna maı quıdy. Oǵan meniń kezinde Muqańnyń poe­zııasy, prozasy týraly biraz maqalalar jazǵanym da áser etken sııaqty. Keıbireýler (negizinen jýrnalıster) Muqaǵalı­dyń maǵan degen tileýlestigin, sezimin qyzǵanyp, halyqtyń arasyna basqa pikir taratý maqsatynda oıdan oqıǵalar shyǵarǵan kezder de boldy. Aǵa men qaryndastyń, aqyn men aqynnyń bir-birine degen shynaıy yqylasyna súısinip qyzyǵýdyń ornyna, qyzǵanyshtyń qyzyl ıtin úrgizýge tyrysqandar ózderiniń qara nıetteriniń jazasyn Alla taǵaladan aldy da….

– Muqaǵalı óleńderiniń syrtqy pishininde pálendeı jańalyq joq. Kádimgi qazaqtyń qara óleńiniń úlgisi. Sóıte tura, oqyrmandy ózine tartý kúshi ǵalamat! Osynyń syryn qalaı túsindirgen bolar edińiz?

– Ár ulttyń poezııalyq shyǵarmalarynda ózindik erekshelikter bolady. Bizdiń halqymyzdyń poe­zııasy ejelden qazaqpen birge jasap kele jatqan kádimgi qara óleń úlgisinde, sosyn jyraýlardyń shubyrtpaly, kezekti uıqaspen aıtylatyn termeleri sıpatynda qalyptasqan. Adam balasynyń alǵashqy qoǵamdyq qurylystan bergi negizgi taǵamy nan, kisi eshqashan nannan shyqpaıtyny sekildi, qazaqtyń qara óleńi bizdiń urpaqtardyń bárine jaqyn, báriniń júregine jol tabady. Bul – qanmen sińgen qasıet. Bul – bir. Ekinshiden, Muqaǵalı árbir adamnyń qýanysh-qaıǵysyn qany sorǵalaǵan kúıinde dál óziniń basynan keshkendeı etip jazady. Ol óleńderdi oqyǵan adam «men týraly jazypty» dep qabyldaıdy. Sol sııaqty, Muqań uıqas-yrǵaq máselesin óte qarapaıym ári keremetteı túsinikti, sheber paıdalanady. Onyń jyrlary aýa sekildi sińimdi. Taýdan aqqan bulaq ta eshbir qıyndyqsyz tógilip jatady ǵoı. О́leń de sondaı bolýy kerek. Qazir birqatar jas jazǵyshtar ózderinshe Mahambet, Tólegen (Aıbergenov) bolamyz dep qazaq poezııasynyń qalybyn ózgertip, jańalyq ashqylary keledi. Biraq, ol aq matany qara jippen tikkendeı ersi jáne ondaı týyndylardyń ǵumyry da kóktemniń gúlindeı qysqa bolatynyna meniń kúmánim joq.

– Muqaǵalı týraly bir esteligińizde ol kisi sizge jolyǵyp, «Sheńberden shyǵý kerek» dep aıtty» dep jazypsyz. Sonyń mánisin taratyp aıtyp berseńiz.

– Bul týraly men aıtýdaı-aq aıtyp kelemin. Ol meniń Almatyǵa sińise qoımaǵan kezim bolatyn. Astana jurtynyń teńizdiń kórinbeıtin tolqynyndaı psıhologııasyn bile bermeımin. Tahaýı aǵanyń týǵanyna 50 jyl tolǵan toıy boldy. Ábish, Asqar Súleımenov, Jumeken, Aqushtap, Qalıhan, Saıyn sekildi jastarǵa qosyp meni de shaqyrypty. «Lenınshil jas» gazetiniń, «Juldyz», «Jalyn» jýrnaldarynyń betterinde jarııalanǵan toptama óleńderim men «Mazasyz shaq» atty jınaǵymnyń shyqqan kezi. «Qyzdar da mynadaı batyl óleń jazady eken-aý» dep súısine tańdanyp, birqatary «bul qaıdan shyqqan neme?» dep jaqtyrmaı, ásirese, óleń jazatyndardyń keıbireýleri ózime týra aıtpasa da, ala kózderimen atyp júrgen kezderi boldy.

Tahaýı aǵanyń dastarqanyna Muqaǵalı shaqy­rylmapty. Shamasy, iship júr edi, Keńes Odaǵynyń túkpir-túkpirinen kelgen joǵary mártebeli jazý­shylardyń aldynda yńǵaısyz minez kórsetýi múmkin dep oılaǵan bolýlary kerek.

Meıramhananyń as daıyndaıtyn jaǵynan shyqqan Muqań týra maǵan kelip, qoldaryn eki ıyǵyma qoıǵan kúıi:

– Júr! – dep zekirdi áı joq, sháı joq. Stoldyń maǵan qarsy jaǵynda otyrǵandar kórip, qıpalaqtasyp, birese oǵan, birese maǵan qarady.

Men birden ornymnan turdym. Bul – ol kisimen úshinshi ret kezdesýim. Onda da júrdim-bardym qysqa kezdesýler, biraq «Qarlyǵashym, keldiń be?» degen shaǵyn jınaǵyn buryn jaqsy kórip oqyǵanmyn.

Meni qoltyqtap ashana baǵytyndaǵy qabyrǵa­nyń arǵy jaǵyna shyqqasyn toqtady.

Men:

– Iá, aǵa, ne aıtasyz? – dedim betine qarap.

– Bala, sheńberden shyǵý kerek, sheńberden shyǵý kerek! – dep arqamnan qaqty da, taǵy da meni qoltyqtap alyp ornyma ákelip otyrǵyzdy. Stol basynda otyrǵandardyń (joǵaryda aıtqan jastar bárimiz bir stolda edik) bireýine bas ızep bolsa da amandaspaǵan kúıi burylyp júre berdi.

Men sol ýaqytta neni megzegenin túsinbedim, tipti, ne aıtyp, ne dep ketti dep oılanbappyn da. «Tentektiń aqyly tústen keıin keledi» degendeı, ýaqyt óte kele «Saıasattyń aıtqanynan shyǵý kerek, óz júregińniń sózin sóıle» degeni shyǵar dep oıladym.

– «Mahańdar joq, Mahańdardyń sarqyty, Muqaǵalı Maqataev bar munda», dep jazady aqyn. Osyndaǵy «Mahań» kim? Sol týraly jeke kózqarasyńyzdy ortaǵa salsańyz.

– Qazaqta bılikke qarsy bas kóterip:

Han emessiń – qasqyrsyń,

Qara albasty basqyrsyń,

Dostaryń kelip tabalap,

Dushpanyń seni basqa ursyn! –

dep qasqaıyp turyp sóz aıtqan birinshi aqyn Mahambet qoı.

Al Muqaǵalı aqynyń tirisinde tórt jaǵy qubyla bolyp ómir súrgen eshteńesi joq. Kári anasyn, bala-shaǵasyn tú-ý Qarasazdan júk mashınanyń ústine mingizip, sol kezdegi astanamyz Almatyǵa ákeldi. Odan súıikti perzenti Maıgúldi mashına qaǵyp opat boldy. Baspana joq. Shıetteı bala-shaǵa. Osyndaı turmys daýylpaz aqynnyń názik júregin sol kezdiń ózinde ıne shanshyǵandaı aýyrtyp, kóńilin jetimsiretip edi.

Búgin meniń týǵan kúnim, oı,pále-aı!

Myna adamdar nege jatyr toılamaı?

Banket jasap berer edim ózim-aq,

Táńirdiń bir jarytpaı-aq qoıǵany-aı.

nemese:

Sen meni bilesiń be, bilesiń be:

Jaralmaǵan jan ekem kúresýge…

Biri ıterip keýdemnen, biri shalyp,

Tastaǵysy keledi kúresinge,

Farızajan, sen sony bilesiń be?

Ne degen kúıik, ne degen ýaıym?!

«Túý!» dese túkirigi jerge túspeıtin, el-jurty alaqanyna salyp han kóterip júrgen adam «meniń názik janymdy kim túsiner», bolmasa «mańdaıymnan syıpaıtyn bir jan bolsa, endi qalǵan ómirimdi qııar edim» dep egile me?

Qoǵamdaǵy adamnyń tragedııasyn osylaı aıta alǵan aqyn bıliktige qylyshyn kezengen Mahambettiń sarqyty emeı nemene?!

– Siz Muqaǵalı shyǵarmalaryn baǵalasańyz, Muqaǵalı da sizdiń óleńderińizge tánti bolǵan sekildi.

– Sózimniń basynda da aıttym ǵoı: Muqaǵalı aqyn shyǵarmalaryn «Qarlyǵashym, keldiń be?» jınaǵyn oqýdan bastap jaqsy kórdim. Ol kezde men Atyraýda turatynmyn. Keıin Almatyǵa kelgennen keıin aqynnyń kúndelikti baspasózde sırekteý shyǵyp turatyn óleńderin úzbeı oqıtynmyn. Al ol kisiniń maǵan degen yqylasy meniń sol kezdegi taralymy eki júz myńnan asyp jyǵylatyn jáne jastardyń eń súıikti gazeti «Lenınshil jasta» basylǵan «Sen meniń baqytymsyń», «Men saǵan ǵashyq emes em» sekildi taǵy da basqa lırıkalyq toptama óleńderim men «Jalyn» jýrnalynda basylǵan «Qarǵys» atty poemamdy oqyǵannan keıin oıanǵan bolý kerek. Sebebi, oǵan deıin meniń shyǵarmalarym eshqaıda basylǵan emes. Onyń ústine bir-birimizdi kórgen de jandar emespiz.

Muqaǵalı aqyn eń alǵash meniń «Mazasyz shaq» jınaǵymdy «Jazýshy» baspasynyń poezııa redaksııa­sy talqylap jatqanda, jıynnyń ústine sha­qyrýsyz kirip kelip arasha tústi. Meniń:

Kógaldy alań. Sút sáýle qyrdy basqan,

biz otyrmyz janardan arman ushyp.

Elenbeıtin burynǵy juldyz, aspan

– bárine tańdanysyp.

Teńesem de ózińdi jasyqtarmen,

bir batyldyq kórýdi ańsap edim.

Ketkim kelgen kisi bop asyqqanmen,

jibermeı qalsa dedim.

Batyldyq pa kútpegen, júrek pe izgi

seni maǵan jibergen súıikti etip.

Meniń balǵyn denemdi dir etkizdi

qoldaryń tıip ketip.

Qushaqtadyń. Sony ańsap bir tynbap em

(bir bulqynys bastaldy ishte kerim),

ashýlanǵan kisi bop bulqynǵanmen,

qushaqtaı tússe dedim.

Adam degen baqyttan tunshyǵady, á,

shyryn sátte boıynda qan tasyǵan.

Bizder jaqqa qaraýǵa qymsyna ma –

Aı jatyr shalqasynan.

Qyzyqqandaı bizderge dala myna

bara jatty qubylyp shalǵyn-kilem.

Sonda seniń tup-tunyq janaryńa

tutqyn bop qaldym bilem… –

degen sekildi óleńderimdi jınaǵyma jibermeýge tyrysyp:

– Aı nege shalqasynan jatady? Iаǵnı bul eki jas búldirip otyr birdeńeni. Shyǵystyń, onyń ishinde qazaqtyń qyzynyń mundaı buzyq óleń jazýy óte uıat, – dep meni redaktorlar kinálaı bastady.

Muqaǵalıdyń yzasyn keltirgen osy sózder bolýy kerek.

Osy óleńdi kitaptyń redaktory Saǵı Jıenbaev jáne redkollegııa músheleriniń bir-ekeýi «Mundaı uıatsyz óleńdi jazý qazaqtyń qyzdaryna jaras­paıdy, ersi» degende, esik jaqta otyrǵan Muqań ornynan atyp turyp: – Áı, Qadyr (Qadyr aǵa bólim bastyǵy), áı, Saǵı! Myna qyz erteń senderdi urady! – dep daýysyn kóterip aıtty da, esikti qatty japqan kúıi shyǵyp ketti. Ashýly ketkenin otyrǵandardyń bári baıqady, biraq mán bermegendeı, eshqaısysy til qatpady.

Muqań basqalar sekildi: «О́leńderińdi oqydym – jaqsy eken» dep eshqashan aıtqan emes. Aıtatyndaı, biz pikirlesip, áńgimelesip te kórgen emespiz. Biraq, rýhanı jaqyndyq – alystan da seziletin bolsa kerek.

1974 jyly Saǵat Áshimbaev inimiz «Juldyz» jýrnalynda syn bólimin basqarǵan kezde «О́leń, qaıda barasyń?» degen dóńgelek stol uıymdastyryp, oǵan meni de shaqyrǵan edi. «Qazirgi qazaq poezııasynyń eń myqty aqyny kim?» Suraqtardyń biri osy bolatyn.

Men Muqaǵalıdy atadym. Onyń poezııasy taýdyń asaý bulaǵyndaı aqpa-tókpeliligimen, ekpinimen unaıtynyn aıttym. Ol «arqaly aqyn» dedim. Ol materıal «Juldyzdyń» 1974 jylǵy 4-sanynda jarııalandy.

Muqaǵalı sekildi úlken talantta ózinen basqany kóre almaı, onyń shyǵarmasy jaqsyraq bolsa, qyzǵaný degen bolmaıdy, kerisinshe esi shyǵa qýanady. Qadir-qurmet degen meniń túsinigimde, osy.

– Muqaǵalıdyń «Farızaǵa» degen óleńi tarıhı jádigerge aınaldy. Bul óleń – aqynnyń sońǵy daýystaryn estirtken «aqqý áni» sekildi bolyp sezildi. «Jigitinen qazaqtyń syrlas tappaı», osy óleńdi nege sizge arnady eken? Onyń jaýabyn ózińizden estigimiz keledi.

– «Jigitinen qazaqtyń dos taba almaı» ǵoı óleńde. Munyń pálendeı jasyryn syry bolmasa kerek. Meniń baspasóz betinde shyqqan toptama óleńderimdi oqydy, ózimniń momyndaý qarapaıym tirligimdi syrttaı kórip júrgen shyǵar. Syrqaty janyna batyp aýrýhanada jatqan kezde óziniń muń – nalasy ishine syımaı, kimge muńyn shyǵararyn bilmegende, adal sóıleıtin, ósek-aıań nemese basqa qaq-soqtan oqshaý júretin men esine túsip, kózine eles­tegen bolýym kerek dep oılaımyn. Áıteýir, ózegin órtegen ókinishti, uly zamandasyn aıalaı almaǵan orta, adamdardyń meıirimsiz qatygezdigi, nadandyǵy týraly aıtyp ketkisi kelgen bolar.

Meniń oıyma orystyń eki uly aqyny A.S.Pýshkın men M.Iý.Lermontov túsedi. Ekeýi tirisinde kezdespese de, Pýshkınniń qazasyna arnaǵan Lermontovtyń «Aqyn ajaly» degen keremet óleńi bar ǵoı. Muqaǵalı Maqataevtyń álgi óleńi men Mıhaıl Lermontovtyń «Aqyn ajaly» ekeýi de qoǵamdaǵy talanttyń tragedııasyn baıandaıdy.

Bul áńgime jurt qyzyqtaıtyn dúnıe emes. Kerisinshe, eldi jylatatyn oqıǵa. «Aramyzda osyndaı baılanys bolyp edi, men ol kisige eńbegim sińip qyzmet etkenmin, sol sebepti bul óleńdi maǵan arnaǵan» dep kókirek keretin jaǵdaıym joq. Tirisinde anandaı jerden Muqaǵalı kóringende: «Oıbaı, anaý kele jatyr…» – dep syrt aınalǵandar, ol qaıtys bolǵannan keıin uıalmaı-qyzarmaı: «Dos edik, birge júrip, birge turatyn edik», – deıtindi shyǵardy. Olardyń bári sol kezde ádebıettiń mańynda júrgen áıelder men er-azamattar.

– 80-jyldyń basynda Maqataev ekeýińiz Memlekettik syılyqqa usynyldyńyzdar. Úmitker ekeý, syılyq bireý. Básekelesińiz – ózińizdiń jaqsy kóretin aǵańyz ári aqynyńyz. Sol kezderde qandaı kúıde júrdińiz? Bálkim, syılyqtan bas tartqanda, eń úlken oqıǵa sonda bolar ma edi? Qalaı oılaısyz?

– Birinshiden, oryn bireý emes, ol kezde áde­bıetke úsh oryn beriletin. Meni buǵan deıin Taldyqorǵan oblystyq jastar odaǵy, qazaqtyń Qyzdar pedagogıkalyq ınstıtýty, Jambyl oblysy memlekettik syılyqqa úsh ret usynǵan bolatyn. Úsh rette de Jazýshylar Odaǵynyń birinshi hatshysynyń usynysy úlken ról atqardy, Memlekettik syılyq komıssııasy ótkizbeı qoıdy.

Sol jyly meniń úsh toptama óleńderimdi ózim buryn kishi ádebı qyzmetker bolyp jýrnalıstik ómirimdi bastaǵan «Kommýnıstik jol» atty Gýrev oblystyq gazetiniń ujymy usynypty dep estidim.

«Mazasyz shaq» atty kitabym jastar syılyǵyna usynylǵanda, oǵan da meni ótkizbegen. Odan keıin Memlekettik syılyqqa úsh ret ótkizbegesin, kóńilim qalyp, qyzyǵýdy qoıǵan edim. Ol kezde Memlekettik syılyq úsh qalamgerge beriletin. Biz Muzafar Álimbaev, Muhtar Maǵaýın, men – úsheýimiz bir jylda aldyq.

Ol kezde Jazýshylar Odaǵynyń birinshi hatshysy Oljas Súleımenov bolatyn. «Qaıtys bolǵan kisige syılyq bersek, sonaý Abaı, Sultanmahmuttardan bastaý kerek, sondyqtan, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń Muqaǵalı Maqataev atyndaǵy arnaıy syılyǵyn taǵaıyndaımyz» dep Oljas usynys jasapty dep estidik.

Biz, Beksultan Nurjekeev ekeýimiz, aqyldasyp, Nurǵısa, Roza Baǵlanova, Sherhan, Ádı Sháripov sekildi úlkenderdiń atynan sol kezdegi Mınıstrler Keńesiniń Tóraǵasy Nursultan Nazarbaevqa: «Mu­­­qaǵalıǵa Memlekettik syılyq berilýi kerek, orys jazýshysy, «Qurysh qalaı shynyqty» romanynyń avtory Nıkolaı Ostrovskııge de ólgennen keıin Lenın komsomoly syılyǵy berilgen» dep hat jazdyq.

«Hatty seniń aparǵanyń durys bolar» degesin Mınıstrlerine Keńesine kettim. Mınıstrler Keńesi Tóraǵasynyń kómekshisi Nurtaı Ábiqaev. Obaly ne kerek, meni birden qabyldady. Jeltoqsan aıynyń orta sheni. Qazaq elinde sol jyly qys óte qatty bolyp, soltústik, ortalyq oblystarda ǵana emes, Almatynyń ózinde de úılerde jylý bolmaı, ábigerge túsip jatqan kez edi. «Tóraǵa sizdi búgin qabyldaı almaıdy, oblystardyń basshylarymen jınalys ótkizip jatyr, al myna hatty jáne sizdiń ótinishińizdi ol kisige jetkizemin», dedi Nurtaı Ábiqaıuly. Osylaısha Maqataev atyndaǵy syılyq taǵaıyndaldy.

– Sizdiń 60 jyldyq toıyńyzdy Muqaǵalı jurty qýanysh etti. Bul jurttyń qalaýy ma, álde bıliktiń uıǵarymy ma? El qoshemetin qalaı sezingen edińiz?

– Meni qoldaıtyn, ylǵı janashyr bolyp júretin qashanda qara halyq. Bılik men 50-ge, 60-qa, tipti 70-ke kelgende de erekshe mereke jasaǵan eshteńesi joq. Atyraýda 60 jyldyǵymdy ótkizýge Nurlan Balǵymbaev kómektesti. Atyraýǵa Sherhan aǵamyz jubaıy Aqbilekpen, mınıstr sińlimiz Aıtkúl Samaqova, Zamanbek Maqpalmen, aqyndar Israıyl Saparbaev pen Meıirhan Aqdáýletov, Qyzylordadan Elena Ábdihalyqova jáne nemerem Anıtamen bardyq.

Almatydaǵy keshti uıymdastyrǵan Zamanbek baýyrym, Atyraýda qonaqtardy kútip, kesh uıymdastyrǵan sol kezdegi oblys ákimi Imanǵalı Tasmaǵambetov. Astanada 60 jyldyǵymdy sol kez­degi qa­la ákiminiń orynbasary Nurlan Nyǵmatýlın ótkizip edi.

Mereıtoılyq sharalar osyndaı boldy, ıaǵnı baýyr­larymyz kómektesti.

– Muqaǵalı kóshi toqtaýsyz jyljyp barady. Sol kóshke arnalǵan áriptestik ári qaryndastyq tilegińiz qandaı?

– Muqaǵalı Maqataevtyń shyǵarmashylyǵy qazaq ataýlyǵa tanys. Biraq bizdiń elimizdegi bir kemshilik – basqa tilderge aýdarý máselesi múlde qolǵa alynbaı keledi. Proza jazatyndarǵa basqa tilge aýdarý onsha qıyn emes, al poezııanyń aýdarmasy tipti ózgeshe. Aldymen óleńdi jolma-jol aýdarý kerek jáne ol óte sapaly bolǵany durys. Sol jolma-jol aýdarmadan basqa tildegi aqyn kórkem aýdarma jasaıdy. Bizde kórkem aýdarmany bylaı qoıǵanda, tipti, óleńdi jolma-jol aýdaratyn mamandar joq. Sondyqtan, bizdiń poezııamyzdan orys, aǵylshyn, nemis, japon, taǵy basqa tildi ulttardyń habary joq.

Qazaq tilinen tikeleı aǵylshyn, nemis tilderine jolma-jol aýdarma bankin jasatý qajet. Bul – biraz qarajatty shyǵyndaıtyn sharýa. Eger shyǵynsynsaq, qazaq poezııasy elimizdiń sheńberinen shyǵa almaıdy.

– Muqaǵalıǵa arnaǵan óleńderińiz bar ma? «Muqaǵalı» jýrnaly týraly az-kem aıta ketseńiz.

– Árıne, bar. «Máńgilikpen kezdesý» 1973 jyly, «Maqataev týraly jyr» degen toptama óleńderim 1984 jyly jazylǵan. Kezinde kúndelikti baspasóz betterinde jáne «Daýa», «Qyz-ǵumyr» atty jınaqtarymda basyldy.

Jalpy, men gazet-jýrnaldyń bireýdiń esi­­mi­­­men atalýyna qarsy adammyn. «Abaı», «Qa­sym», «Jambyl», «Shámshi», «Muqaǵalı» degen basylymdardyń bulaı atalýy múlde durys emes. Ultymyzdyń uly tulǵalaryn týǵan jerine qaraı tartyp, usaqtamaýymyz kerek degen pikirdemin.

Áńgimelesken

Jaqypjan NURǴOJAEV.