Máshhúr mura

Seısenbi, 26 aqpan 2013 7:35

Kórnekti aqyn, tarıhshy-etnograf, aǵartýshy, dala danasy, kóripkel, kósemsózshi, tabıǵattanýshy, muratanýshy, ǵulama-hakim Máshhúr Júsip 9 jasynda «Qozy Kórpesh – Baıan sulý», «Er Tarǵyn», «4 jigittiń óleńi» jyrlaryn jatqa zaýlatyp aıtqan eken. «Tolǵadym toǵyzymda tolaǵaıdaı» deýi tup-týra shyndyq. Eldiń: «Máshhúrde toqtaý, jalyǵý, eriný, múdirý, kidirý bolmaıdy. Jaryq shamdaı jaınap, móldirep aqqan bulaqtaı qaınap, tasyǵan sýdaı tógildirip, marjandaı tizildirip, bulbuldaı saırap, tyńdaýshylardyń kóńilin ábden jaınatyp, tańyrqantyp, tamsantyp, meıirlerin qandyrady», deýi tegin bolmasa kerek.

Seısenbi, 26 aqpan 2013 7:35

Kórnekti aqyn, tarıhshy-etnograf, aǵartýshy, dala danasy, kóripkel, kósemsózshi, tabıǵattanýshy, muratanýshy, ǵulama-hakim Máshhúr Júsip 9 jasynda «Qozy Kórpesh – Baıan sulý», «Er Tarǵyn», «4 jigittiń óleńi» jyrlaryn jatqa zaýlatyp aıtqan eken. «Tolǵadym toǵyzymda tolaǵaıdaı» deýi tup-týra shyndyq. Eldiń: «Máshhúrde toqtaý, jalyǵý, eriný, múdirý, kidirý bolmaıdy. Jaryq shamdaı jaınap, móldirep aqqan bulaqtaı qaınap, tasyǵan sýdaı tógildirip, marjandaı tizildirip, bulbuldaı saırap, tyńdaýshylardyń kóńilin ábden jaınatyp, tańyrqantyp, tamsantyp, meıirlerin qandyrady», deýi tegin bolmasa kerek.

Máshhúr Júsiptiń ataǵyn estip, sonan soń óner­pazdyǵyna kýáger bolǵan el ustarlyq óner-bilimi men aqyly asqan dýanbasy Musa Shor­manuly: «О́z zamanynda adamzattyń syrttany, jigittiń sultany atanyp, halyqqa máshhúr bolatyn jan eken», dep oǵan iltıpat kórsetken eken.

Máshhúr Júsiptiń ustazy – Qamaraldın (keıde Qamardın, Qamar) haziret edi.

Aǵa sultan Musa Shormanuly Qamaraldın haziretke sálem berý maqsatynda úıine keledi. Más­lıhat qurady. Jaqsylardyń keńesinde sózden sóz, oıdan oı týyndap otyrǵanda: «Kópeı sopynyń qarǵadaı balasynyń bilmeıtin sózi, jyrlamaıtyn qıssasy joq, saırap turǵan bulbul!», degen sózdi estip, Kópeıge qarata: «Sopy, sizdiń bir balańyz: «Áńgimeshil, qıssashy, óleńdi, jaqsy aıtady», deıdi. О́zin kórip, áńgimesin tyńdaıyq, depti. Bul óz zamanynda halyqqa máshhúr bolatyn bala eken! Bas kıimine úki taqtyryp qoıyńyz!» depti.

Máshhúr Júsip «Qamaraldın haziret» deıtin tolǵaýynda «aýzynan dúrler tamǵan» «din ıslam­nyń shamshyraǵyndaı» ustazynyń daraboz tulǵasyn ádemi somdaıdy. О́miri dastanǵa la­ıyq «Arqada din ıslamnyń jalǵyz týy» bolǵan Qa­maraldınniń ómirinen mándi maǵlumattar beredi.

Máshhúr Júsip «Qamaraldın haziretten estigen sóz» deıtin jazbasynda, ustazynyń qazynaly júreginen quıylǵan oı marjandaryn eske túsirip otyrady.

«Arystandaı ataǵy, tulpardaı dúbiri» bar, aýyzdyǵa sóz, aıaqtyǵa jol bermegen, beıne-bir «qoryndaı úzilmeıtin qara saba» Máshhúr Júsiptiń ustazy – Qamaraldın hazirettiń taraý-taraý maǵynaly ǵumyry onyń ómir jolynyń altyn arqaýy sekildi.

Máshhúr Júsip 1863-1868 jyldarda Baıanaýyl medresesinde Nájmetdın moldadan, 1868-1872 jyldarda Qamaraldın haziretten oqyp, arab, parsy, shaǵataı jáne túrki tilderin úırenedi. Shyǵys eliniń mádenıeti men ǵylymyna qanyǵyp sýsyndaıdy. Qazaqtyń eskilikti aýyz ádebıeti nusqalaryn jınaqtap, júıelep hatqa túsiredi.

1872-1874 jyldarda Buqaradaǵy Kókiltash medresesinde jan-jaqty bilim alady. Kóregendik, boljampazdyq qasıetterge ıe bola bastaıdy. Oı-pikirlerimizdi aıshyqtaı túsý úshin, Máshhúr Jú­siptiń adamı bolmysyna, ómir tarıhyna qatysty mynadaı derekterdi keltire ketsek deımiz.

«Juma namazyna barǵanda ústinde qara shapany, qolynda asa taıaǵy bar aq saqaldy adam al­dymnan kes-kesteı berdi. Sálem berdim. Sá­lemim­di alarda asa taıaǵyn jerge shanshı saldy. Ushynda úshkir temiri joq taıaq jerge qadalyp, sál dirildegendeı boldy. Ile taıaǵyn qolyna alyp, ózimdi úsh aınalyp, taıaǵymen ár jerimnen túrtkiledi de: «72, 73» dep keri aınalyp júre berdi», deıdi.

Myna bir Máshhúr Júsiptiń basynan ótken tosyn jaıdy aıtpasqa bolmas.

«Bir kúni monsha izdep kele jatyr em, bir aq saqaldy adam kez bola ketip: «Júr, balam, myna jerde monsha bar», dep erte jóneldi. Kóp uzamaı-aq kishirek, kózge qorashtaý bir monshaǵa ákelip, meni shomyldyra bastady. Arqa-basymdy ysyp, kánigi bir monshashy ispettes qımyl jasaıdy. Oıladym, osyny kásip etken bir paqyr bolar dep. Aqsha usynyp edim. Almady. Qudaıy shaıhy adam boldy ǵoı dep, kıinip alyp biraz júrip baryp artyma qarasam, álgi jerde turǵan ne monsha joq, qarııa da kóz aldymda ǵaıyp bolǵan.

Sóıtip, tańǵajaıyp oqıǵany ustazyma tańyr­qana otyryp baıandaǵan edim, o kisi bylaı dedi: «Qudaı jarylqaǵan eken. Ol Qojabaýehdınniń monshasynyń eski orny edi. Seni shomyldyrǵan sol adamnyń ózi bolar. Budan bylaı aýzyńnan shyqqan sózdiń bári lepes, qabyl bolady». Osy eki kórinistegi keremetke qalaı tańdanbaısyń!?

Máshhúr Júsip Kókiltash medresesin támamdap elge qaıtarda sabaqtastary, ustazdary Balqash kóline deıin jetkizipti. Sonda olar: «Bizge Sary­arqadan endi Máshhúr Júsipteı shákirt kelip dáris almas», deıdi eken.

Ol 1874-1876 jyldarda ustazdyq qyzmetpen shuǵyldanady. 1880 jyldardan bastap Máshhúr Júsip shejirelik derekterdi, ult tarıhyna qatysty málimetterdi tııanaqty túrde jınaýǵa kirisedi. Kósemsózder týyndatady. 1880-1885 «Dala ýalaıa­ty» gazetine, 1887 jyly Tashkentten shyǵatyn basylymdarǵa, 1911-1912 jyldarda «Aıqap» jýrnalyna materıaldar usynady. «Dala ýalaıa­ty» gazeti Máshhúr Júsiptiń shyǵarmashylyǵy jóninde mynadaı pikir bildirgen: «Sózi qarasózben bolsa da, óleńmen bolsa da dámdi bolyp kórinedi. Kópeevtiń sózinen sóz tanýshylarǵa ǵıbrat kóp tabylyp tur».

Máshhúr Júsip 1881 jyly Meıram qajy Janaıdarulymen tanysady. Ol óz zamanynyń aıtýly bilimpazy bolǵan. Orys tilin jetik bilgen. Shyǵys halyqtarynyń jáne qazaq halqynyń ataqty bı-sheshenderin, aqyndaryn, batyrlaryn, handaryn, tarıhı-ádebı jádigerlerin jıyp, júıelep, zerdelegen. Meıram qajy Mekke, Mádına, arab jurtynyń Tashkent, Túrkistan, Buqara shaharlarynan shyqqan ǵulamalarǵa qatysty tarıh pen ádebıet muralaryn jınaǵan. Ony V.V.Radlov joǵary baǵalaǵan.

Máshhúr Júsip Shyǵystyń uly oıshyldary, oqymystylary, sóz zergerleri, ásirese, Ibn-Sına, Sokrat, Ábilǵazy, Fırdoýsı, Naýaı, Saǵdı, Nızamı, Taftazanı, Ǵazalı, Naqshybandı shyǵarmashylyǵyn zerdelep, zerttep oqyǵan.

Meıram Janaıdarulynyń kitaphanasynan 1870 jyly Peterbýrgte jaryq kórgen V.V.Rad­lov­tyń jınaǵynyń kóshirmesin alady. Onda áı­gili Saqqulaq sheshen, shejireshi qarakesek Ber­­daly qoja, aqqoshqar Saıdaly, Abylaı han áý­letteriniń, Qońyrqulja Qudaımendın urpaq­tary­nyń aýzynan jazyp alǵan qundylyqtar bolǵan.

«Bolat maıyrylmaıdy, asyl jasymaıdy, qaıratty qajymaıdy» dep sóz asylyn, oı asylyn tergen Máshhúr Júsip tanym-paıymyn, bilim-biligin tereńdetý maqsatynda eki ret Buqara qalasyna kelgen. Osynaý saparynda Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesin kórip, tarıhyna úńilgen. Tashkent shaharynda Syzdyq Kenesaryulymen dıdarlasyp, Han Keneniń joryqtary jaıyndaǵy málimetterdi hatqa túsirgen. Sonymen qatar, Maılyqoja, Kúde­riqoja, Aqmolda, Daıyr, Moldaǵalı aqyn­darmen júzdesip, keıbireýlerimen sóz jarystyryp kórgen.

1889-1891 jyldarda Kishi júz elinde Jáńgir tóremen, ataqty batyr Naýsha Qarjaýulynyń shó­beresi Qadyrmen suhbattasady. Naýsha, Jáńgir han, Isataı-Mahambet, Shernııaz, tama Sarybas mergen týrasynda, tulǵatanýǵa qatys­ty maǵlumattarǵa, rý-taıpa tańbalaryna, uran­daryna, shejirelik-jylnamalarǵa qanyǵady. 1895-1907 jyldary Buqara, Samarqand, Túrkis­tan, Tashkent qalalaryna kelip, ádebı-ǵylymı shyǵarmashylyǵyn odan ári órkendetý, tolyqtyrý maqsatynda bilim káýsarynan sýsyndaıdy.

1907 jyly Qazan qalasyndaǵy Husaıynovtar baspahanasynan «Hal-ahýal», «Tirlikte kóp ja­saǵandyqtan kórgen bir tamashamyz», «Sary­arqa­nyń kimdiki ekendigi» deıtin kitaptary jarııalanady.

«Din taǵylymy» atty jazbalarynda «mıdyń bes qyzmetkeri», ıaǵnı bes sezim múshesi («Haýas hamsa»), jigittik jáne kárilik jas ýaqyty ıakı ıne­niń jasýyndaı mini joq Qudaıdyń sheberligi bilimpazdyqpen sóılenedi. Kóńil, nápsi, qanaǵat, dene, kóz, muryn, qulaq, aýyz, qol, aıaq tárizdi dene múshelerine laıyqty sıpattama beredi. Mysaly, dene – shahar, qulaq – telegraf, aýyz – telefon, aıaq – parohod.., t.b.

«Eger qanaǵat baılyǵy berilse, sol baılyqtyń arqasymen pende Qudaıdy tabady», deıdi.

«Jeti semiz sıyr men jeti jasyl bıdaı – jigittiń jas ýaqyty», «Jeti aryq sıyr men jeti qýarǵan bıdaı – kárilik ýaqyty» deıtin uǵymdardy ǵylymı aınalymǵa qosady. Kárilik degenimiz, tarshylyq, qorshylyq, jarlylyq, zarlylyq. Onyń kórinisteri: 1) ashý, 2) shahýat, 3) tákapparlyq, 4) kúnshildik, 5) hyrys dúnıe, 6) ótegendik, 7) kekshil, kináshil. Al adamnyń bolmysynda 1) hıkmet, 2) ǵylym, 3) qanaǵat, 4) sabyr, 5) rýza, 6) shajaǵat, 7) taǵat bolsa, onda jaqsy minezderdiń arqasynda «denesi Mysyr shahary» ispettes deıdi. Máshhúr Júsiptiń kórsetýinshe, «Aıtýshy Qudaıdyń ózi de, ne sóılesem, sonyń sózi» deıdi.

Máshhúr Júsiptiń dinı-sopylyq dúnıetanymy meılinshe tereń. «Ushy joq uzyn, túbi joq tereń» taýsylmaıtyn sóz bar. «Aqyret jabdyǵy» tolǵamynda sóıleýshi men tyńdarman arasyndaǵy ózara qarym-qatynasty Shaıhy Ábilhasymnyń ýaǵyz aıtý ústindegi kúıine oraı oılar órbitýi, ıaǵnı «jan dilmen, shyn kóńilmen» sóılenýi qajettigi aıtylady. Túrkilik-sopylyq mádenıetti jetik meńgergen Máshhúr Júsiptiń: «Kóńil degen úı syqyldy nárse. Onyń ishine kiretuǵyn ıesi – Jaratýshy Qudaı hám Qudaıdyń pikir-zikiri», degen baılamynda dil, ojdan, rýhanı tazalyqty baıypty baǵamdaıdy. «Sóz degen kóńil qazynasynda jaýhar» deıtin pikirinde qanshama syrlar, maǵynalyq qyrlar bar. «Kóńil» uǵymynda qazynaly júrek, qasıetti rýh, názik syr, kemel parasat, durys nıet, shalqar peıil, myrza meıir, ıman bir-birlerimen keremet úılesim tapqan. Allanyń keremetin, taǵylym-tálimin, ıgilik-izgiligin kemeldikpen zerdelegen kemeńger Máshhúr Júsip onyń mynadaı saýaldaryn kelisti kórsetip otyrady. Mysaly: «Aı, pendelerim, dúnıede saǵan sondaı keńshilik berdim. Maǵan sen ne keltirdiń? – dep. Pálen demalys berdim, ol demalysty ne qyzmetpen taýystyń? Ǵaqyl berdim, qandaı orynǵa jumsadyń? Ǵylym berdim, onyń kúshimen ne jumys qyldyń? Mal berdim, ony qalaı aýdaryp, tóńkerdiń? Gaýhar tastaı kóz berdim, sańǵyrlap turǵan qulaq berdim. Qalaı jumsasań, ıkemińe kónetuǵyn qol berdim. Oılaǵan jerińe barýyńa aıaq berdim. …Dúnıeni bir bazar qylyp, osynsha somamen jibergen maǵan ne bazarlyq alyp keldiń? Biri – shot, biri – kúrek or­nynda. Qol-aıaq berip: «Egin saldyńdar!» – dep jiberdim. Qandaı jerge egin saldyńdar? Qansha eń­bek aldyńdar?» dep ómirlik suraqty alǵa tar­tady. Rasynda, adam ómiriniń, tirshiliginiń máni men sánin, negizgi ustanym-qaǵıdasyn názik tal­ǵam­pazdyqpen, oıshyldyqpen túsindirip berip otyr ǵoı. «Adamnyń tirligi – qaınap, tolqyp jat­qan darııa», deıdi. Endeshe, sol bir burqyldap, shalqyǵan darııadan óz yrysyńdy taba bil, jemisińdi tere bil degeni qandaı abzal deseńizshi?

Máshhúr Júsiptiń Allanyń ǵylymyn, hık­metterin, kemeńgerlik isterin, Quran qaǵı­dat­taryn, sharttaryn, túrkilik-sopylyq dástúrlerin jetik, múltiksiz biletindigin «Alla qudireti» týyndysynan kórýge bolady. Allanyń qudiretine, «ony tanýǵa aqyl-oıym, zeıin-pikirim jetpeıdi» deıdi de, ǵalamdy, adamzatty, maqulyqtar dúnıe­sin qalaı Alla minsiz kelistirip jaratqanyn bil­girlikpen dáleldep túsindiredi. «Aıdaı álem­di, jandy-jansyz maqulyqtardy Qudaı alty kúnde túgel jasap shyǵarǵan. Sonyń ózgesi de bir bas, jeke adam da bir bas. Osy dúnıeni adam kórkeıtpek. Qudaıdyń qudaıylyǵyn jurt kózine adam túsirmek. Ol alty kúnnen soń, Qu­daı jaratpaq edi, ne bolsa da, sonda múki-taqy qal­dyrǵan dánemesi joq. Dúnıede ne tamasha, ne órnek – bári adamnyń denesinen alynǵan», dep adamnyń dene músheleriniń asyl qasıetterin, abzal qyzmetin, bir-birlerimen baılanystyryp, sonymen birge kún, aı, juldyzdar áleminiń qu­pııa jumbaǵyn, bir sózben aıtqanda, Allanyń sheberligin bajaılap paıymdaıdy.

Ol ǵylym, bilim, jaratylys, ádep, raqym­shylyq, kisilik, baılyq, kedeılik, jalǵan, baqı­lyq, ar, namys, ıman, din týrasynda symǵa tart­qan aq kúmisteı ómirsheń oı-pikirler órbitedi. Sha­rıǵatqa júırik ámbebap ǵulama Quran Kárim fılosofııasyn, Qoja Ahmet Iаsaýıdiń kemeńgerlik keńesterin kesteli, kórkem jetkizedi.

Máshhúr Júsiptiń shyǵarmashylyq eńbegi jóninde uly sýretker Júsipbek Aımaýytov bylaısha tolǵanady: «Siz qazaqtyń qazaq zamanynda dúnıege kelip qalǵan gaýharysyz. Siz qulashyńyz uzyn, qııalyńyz tereń, armanyńyz alystaǵy ótken ómirde. Jańa zamannyń buıyntaq sózi, jybyrlaq minezi Sizdi jarytpaıdy, tosańsytady, kúni ótken jat adam qylady. Jańa zaman óıte bersin. Siz onda jalǵyzdyǵyńyzdy, japandyǵyńyzdy, sándi-saltanatty eski kúnińizdi jyrlap ótińiz. Aqynnyń aqyndyǵy ýlaǵan oıyn, týlaǵan syryn oqýshyny tolqytqandaı qylyp, tizgen merýertteı kesteli, tolǵaýly sózimen aıta bilýinde ǵoı». Dese degendeı, ol qazaq kórkem oıy tarıhyndaǵy ózgeshe bir qubylys. Bul oraıda, onyń qazaq tiliniń tabıǵaty týraly oı-tolǵanystary táýelsizdik tusynda meılinshe kókeıkesti. «Qazaq tiliniń ózin bilýshi joq, mánisin bilýshi de joq. Burynǵy ata-babamyz qazaq tilin tegis bilýshi edi, mánisin de túsindirip otyrýshy edi. Sondyqtan, bári áýlıe bolyp, aıtqany aıtqanyndaı kelip otyrýshy edi», deıdi.

Máshhúr Júsip sózdiń tamyryn, túbirin tany­týǵa, sóıtip, dúnıetanymyńdy tereńdetýge sebepker bolýǵa qulshyndyryp, umtyldyrady. Asy­lynda, qazaq tilinde tuńǵıyq syr, ısharat-astar, alýan túrli ıirim-aǵys bar. Sony túsindiredi.

«Qazaq sózi aıtady: «Áýeli ózińniń úıińe jaq, onan soń aýylyńa jaq, onan soń otan-aıma­ǵyńa, onan soń halqyńa jaq, sonan soń baryp Qudaıyńa jaq!» deıdi eken. Áne – din, áne – ósıet, áne – qasıet» degen lebiz-pikirinde ozat oı, ozyq taǵylym, ozǵyn tájirıbe bar. Máshhúr Júsip «Áne – din, áne – ósıet, áne – qasıet» degende sózdiń taza júrek, tereń oı, ádep-ıman, ar-ojdannan týatyndyǵyn, móp-móldir, tap-taza qasıetterge, ant-aıattaı ósıetterge negizdeletinin, jalpy aıtqanda, onyń tańǵajaıyp bolmysyn kelistire jetkizgen. Sóz qasıetin túsiný, kıe tutý – týmysynan, «aqyl-esine ıe bolýǵa jaraǵandyqtan». Buǵan aıǵaq retinde mynadaı jarqyn derekti sóıletedi. Adamzat aqyl-oıynyń shamshyraqtary Sokrat, Arıstotelder «óz boıyndaǵyǵa ıe bolyp», «eshkimnen úırenbeı, óz bilimimen tapty» dep túıindi tujyrym jasaıdy.

«Adam tek óziniń adamdyǵyna ıe bolýǵa oılaný kerek. О́z boıyndaǵysyna ózi ıe bolýǵa jaraǵan jan… aqylyna bıletedi, aqylǵa syıǵandy ustaıdy…» – dep jazady.

Máshhúr Júsiptiń sóz tórkinine jáne onyń sýretti maǵynalaryna baılanysty oı-tolǵa­nystaryna júgineıik.

Qazaq sózi: «Neke sýy – Mekke sýy», deıdi. Sol aýyzǵa alynǵan sóz beker bolmaıdy. Aýyzǵa alynǵan, perishteniń qulaǵyna shalynady. «Halyq tili – Qudaı qalamy», degen bar. Neke sýynyń qasıeti – adamnyń ishinde qylshyq, qyl-qybyr sol sýmen jıdip, shirip joq bolyp ketse kerek».

«Qazaq sózi: «Esep: esep bilmegen esek». Buǵan dálel – bul «Aıta-Kerıme»: «О́tken ómir, jasaǵan jasyń ne jumyspen ótkendigin, sonyń esebin óz basyńnan ózińniń alýyń kerek. Búgin bir sózdi ózińe-óziń taýyp aıta almaı tursyń, tańǵala Qudaı aldynda qalaı taýyp aıtamyn dep oılaısyń». Qudaı taǵala qansha jaratqan nársesinde esepsiz (qısapsyz) jaratqan nársesi joq, ne nárse bolsyn, esebin bilip is qylý kerek. Dánemeniń esebin bilmegendi burynǵylar esek ornyna sanaǵan».

«Qazaq sózi: «Sanamasań sannan shyq, // Elemeseń elden shyq!» Buǵan dálel – «Aıta-Kerıme»: «Aı, pendelerim, sen meni Qudaıym dep sanasań, men pendem qatarynda sanarmyn. Sen maǵan jaqsylyqpen qaıtsań, men de saǵan jaqsylyqpen qaıtarmyn. Sen maǵan jamandyqpen qaıtsań, men de saǵan jamandyqpen qaıtarmyn».

«Qazaq sózi: «Qys hyzyryn kórem deseń, qystyń qamyn jaz qyl, // Tán hyzyryn kórem deseń, qoregińdi az qyl». «Hadıs Shárıf»: «Jazdyń kúni mıy qaınamaǵannyń qystyń kúni qaınamaıdy», degen…».

«Qazaq sózi: «Eger bilim úıretseń jamanǵa, atyńdy erttep, daıarlap qoıyp, sonan soń úıret. Nege deseń, senen úırenip alǵan bilimimen týra ózińe dúrse qoıa beredi. Sol shaqta qashyp qutylýyń kerek!».

«Qazaq sózi: «Shyn dúnıe – shynjyr arqan, // Jalǵan dúnıe – jalǵan jip». «Hadıs Shárıf»: «Shúberekti eki aıyrǵanda, eń taýsynshaǵynda bir jalǵyz jip ilinip turady. Bir basy myna jaǵynda, ekinshi basy ekinshi jaǵynda bolyp, bu dúnıeniń mysaly qutty (hudy) sol syqyldy. Eki dem alys: biri kiredi, biri shyǵady. Sonyń bireýi toqtasa, adam degen óledi de qalady. «Bir dem ári, bir dem beri» – degenniń maǵynasy – osy».

«Qazaq sózi: «Bul shirkin, ózin tanymaıdy, kimdi tanıdy?!» – dep keledi. «О́zin tanyǵan – Táńirisin tanıdy degeni» – deıdi».

Bul sózderde tuspal-ısharat telegeı-teńiz. Máshhúr Júsiptiń túsindirýinshe: «Asyly, qazaq tili jumbaq: ne aıtsa báriniń sheshýi bar, sheshýin bilýge tyrysý kerek».

Máshhúr Júsiptiń «Ana tili týraly» deıtin baıyptamasynda «ana tili», «ádebıet» degen uǵymdarǵa durys sıpattama beredi. Ol bylaısha: «Qazaqta eki sóz sheshilmeı júr: biri – «Ana tili» degen, biri – «Ádebıet» degen. Sheshilmegen sebebi: «Ana tili» degen – qazaqtyń burynǵy qazaq bolǵan kúnindegi eski tili. Ol eski til kimde qaldy?! Jalǵyz-aq qatyndarda qaldy». Nemese: «Qatyn eshqandaı, eshkimnen oqyǵan joq. Burynǵy eski qazaq tili qatynda qaldy. …«Ana tili» degenniń mánisi osy». Iá, rasynda, besik jyryn kúmbirletip aıtatyn, ulttyń tárbıeshisi – áıel zaty, ana tili.

Endi «ádebıet» deıtin uǵymnyń mán-mazmunyna qandaı anyqtama bergenin mıǵa júgirtelik: «Ádebıet degen keıingige úlgi-ónege úıretetuǵyn, ǵylym-bilim beretuǵyn, qulyq-minez túzetetuǵyn sóz degeni».

Ult tilin ulyqtaǵan, sóz óneri has sheberiniń oı-tolǵanystary bylaısha óriledi: «Jetpis eki til bar, sol jetpis eki tildiń ishinde arab tilinen asyl til joq… Onan sońǵy tilde qazaq tilinen asyl, qazaq tilinen baı til joq. Sol ata-babasynyń tili bolǵan qazaq tilin osy kúngi júrgen qazaqtyń jalǵyzy bilmeıdi. Eger qazaq tilin bilse edi, din de osynda, ǵylym men bilim de osynda, áýlıeshilik te osynda. Solaı bolǵany úshin burynǵy ótken ata-babamyzdyń bári jaqsy bolyp, áýlıe bolyp ótti, ne úshin – aq júrek bolyp, aq kóńil bolǵandyqtan». Mine, keremet sóz.

«Ǵylym-bilim» degen jazbasynda bylaı deıdi: «Bizdiń qazaq tiliniń ishinde perishtelerdiń bir sóılegen sózi júr: «Ketkeniń kelsin, kemtigiń tolsyn» – degen».

Bul da jaqsy sózdiń jaryǵy.

Oıshyl din jáne jaratylystaný ǵylymdary­men muzdaı qarýlanǵandyqtan, til tórkinin jiti túsinip, jetik tekseredi. Aıtalyq, sózdiń ishki qýatyn, shyǵý tegin, jaratylysyn bylaısha bajaılap taldap kórsetýi meılinshe qyzyqty.

«Qudireti kúshti Qudaı óziniń qudaılyq meıiri tasyp, jaýdyryp tur. Jandy-jansyzda muny kerek qylǵanda, ushy joq uzyn, túbi joq tereń darııada jatqan «sadap» – degen bir kishkene nárse: «Abrahmetten aýzyma bir tamshy-sý!» – dep darııanyń betine qalqyp shyǵyp, yntasy qurýmen, ińkárlanýmen aýzyn tosady. Sonda jaýyp turǵan jańbyrdyń bir tamshysy onyń ańqıtyp ashqan aýzyna tambasqa sharasy bola ma, tamady. Bir tamshy tamǵan soń: «Boldym, toıdym, maǵan endi basqa dúnıe bir tıyn qurly keregi joq!»  dep bir tamshyny qanaǵat qylyp, darııanyń túbine baryp, qorek te izdemeıdi, dánemeni de kerek qylmaıdy, tyrp etpeı jatyp alady. Sol ińkárlanyp, qumar bolyp, yntaly júrek, shyn kóńilmen aýzyn tosyp, bir tamshyǵa qanaǵat qylǵandyǵynyń qasıetimen álgi tamǵan bir tamshy sadaptyń qarnynda dúr gaýhar tas bolady».

«Dúr-gaýhar» naýryz aıynda «rahmet jań­byry­nan» paıda bolatyn qubylys. Ol sondaı-aq «aǵashqa – japyraq, tikenge – gúl, saharaǵa – lala qyzǵaldaq, araǵa – bal, jylanǵa – ý, tuzdyń kenine tamsa – tuz, taqyr jerge – ashy – sor, qara tasqa – qyna. Kúlli dúnıe júzinde ósip-ónetuǵynnyń bárine ósim-tuqym osydan shyǵady», dep túıindi tujyrym jasaıdy.

«Adam tili tas jarar, tas jarmasa bas jarar» degen támsil sózdiń shyǵý mánisin baıandaýy da júrek tolqytarlyq.

«Japan túzde bir áıel bıe saýyp otyrǵanda, tórt kisi tike ózine tup-týra kele jatyr eken. «Tu­­raıyn dese, bıeniń súti saýlap, jerge aǵyp keterlik, turmaıyn dese, tórt kisi oqtaı qadalyp kele jatyr. Sasqanynan judyryqtaı tasty: «Kóz bolsań, kónekke, // Til bolsań tasqa», dep kóneginiń ishine tastaı berip, bıesin saýyp otyra berdi deıdi. Bul bıesin saýyp otyrǵannyń ústine tórt kisi kelip:

– Mana biz kórgennen bıeniń butynda otyr ediń. Sonan beri bıe saýyp otyrǵanyń ba? Joq, uıyqtap otyr ma ediń? – degende,

– Bıemniń minezi jaman edi. Bıemniń bir saýymy butynda otyrmasa, ıimeýshi edi. Mana ózderiń kórgennen jańa ıidi degende,

– Báse, solaı ǵoı. Onan basqa biz kórgennen beri qaraı ıigende, endigi munyń súti kónek túgil, sabaǵa syımaı jerge aǵyp, bulaq bolyp jatsa kerek edi, – dep júre berdi deıdi.

Olar ketisimen, kónektegi sútti súıretpege quıǵan eken. Kónektiń túbindegi tas tórt bólek bolyp qalypty».

Máshhúr Júsiptiń shyǵarmashylyq murasynda qazaq tiliniń qut-berekesindeı, kúıli-qýatty, symbatty sóz tirkesterine berilgen (máselen, «toǵyz joldyń toraby», «segiz qıyr shartarap», «10 túrli qazyna», «444 bekitý» jáne t.s.s.) sıpattamalar jetkilikti.

*  *  *

Qazaq tiliniń nesheme alýan aǵys-tolqyndaryn, qyrtys-qabattaryn qapysyz meńgergen, názik túsingen, kóńil, sezim, rýh baılyǵyn aq qaǵazdyń betine sheberlikpen tógildirip túsirgen Máshhúr Júsiptiń aqyndyq, sýretkerlik eren eńbeginde ulttyq áýezge baı asyl sózder merýertteı tolqyndap-jarqyldap kóńil terbetedi. Jalpy, oıly, salıqaly, tujyrymdy naqyl sózder, Máshhúr Júsipshe aıtqanda, «zatty sóz» «tildiń gúli» (arab, parsy, túrkishe), «danyshpandardyń ósıeti» (qytaısha), «halyq mektebi» (ıtalııasha) «kóp kórgendiktiń jemisi» (aǵylshyn, fransýz tilderinde), «qanatty sóz» (oryssha), «kóshe arasyndaǵy danyshpandyq» (nemisshe) deýge laıyq. Rasynda, ata-babanyń ardaqty, asyl lebizderi «aǵyp jatqan bulaq».

Máshhúr Júsip týyndatqan oıýly, oıly sózder tizbeginde fılosofııalyq mán-mazmun molynan.

Sóz joq, Máshhúr Júsiptiń aforızmderi aqyl-oıyńdy, sana-sezimińdi, jan-júıeńdi kórkemdik sulýlyqqa orap, ómirdegi maqsat-muratyńdy, kózqarasyńdy, dúnıetanymyńdy aıqyndaýǵa, tereńdetýge yqpal jasaıdy. Tájirıbeńdi, túsinigińdi molaıtady. Jaqsylyqqa jeteleıdi. Zeıin-zerdeńdi, jeteńdi rýhanı turǵydan kemeldendirip jetiltedi.

Máni tereń, syrtqy symbaty kelisti, oıy órnekti aforızmderdiń syryna úńilip kórelik:

• Til – oı marjany, arman – sózdiń qaımaǵy, nár-tuzy, qııal – ómirdiń gúli, ádemiliktiń máıegi.

• Qanaǵattan jaqsy ıgilikti is joq.

• Ár nársege Allanyń rızalyǵy bolsa, sen de sol jaqta bol. Esi bútin aqyl ıesi bolǵan adam dushpannan qashýǵa kerek.

• Adal bolsa, mal rahat, zeıindi bolsa perzent – jaryq dúnıeniń kórki dúr.

• Dúnıe bir nájis – jaman shirigen nárse, dúnıe alamyn dep, pendeniń pendesi bolma, jaratqan bir qudaıdyń pendesi bol.

• Qydyrǵanmen yryzdyǵyńnyń qadiri tasymas, qadiriń keter, qadirden árkez adaspa.

• Shyn yqylaspen ata-anasynyń qas-qabaǵyna qarap, tik turyp eljireýmen bergen batasyn alyp qalǵan bala eki dúnıede qor bolmaıdy.

• Dúnıe degen, shirkin, toıǵa kelgen qyzdaı, keterine kelgende qolǵa ustaǵan muzdaı.

• Dúnıe degen, shirkin, eki esikti úı etken: birinen kirip, kidirmesten birinen shyǵyp baramyn! Barlyq bolǵany sol-aq!

• Aqyl, sezim, qaırat, jiger – kóńildiń jumysy.

• Kóńil – báriniń ústinen qarap bıleıtuǵyn patshasy.

• Dúnıede ne tamasha, ne órnek – bári adamnyń denesinen alynǵan.

• Eger qanaǵat baılyǵy berilse, sol baılyqtyń arqasymen pende Qudaıdy tabady.

• Bu dúnıe – bir kári qasqyr, tisi ótkirligimen jemeıdi, aldap-arbap ýysyna túsirýmen talaıdyń silesin qurtqan.

• Mahabbatpen tolǵan sap kóńilder darııadan da keń, bútin kózge kóringen nárselerden de, dúnıeden de keń.

• Aq kóńilmen istelgen is aspannan da keń.

• О́zińe ózińniń janyń ashymasa, saǵan kimniń jany ashıdy.

• Kelgen qonaqqa dám bermegen úıdiń yrysyn shaıtan jeıdi eken.

• Ǵylymnyń eń alǵash adamǵa keltiretin paıdasy – adamnyń minez-qulqyn jumsartyp baıytady. Pende nápsige jumsaǵan kúsh-qýatyn izgilikke jumsasa, adam naǵyz áýlıe-danyshpan bolar edi.

• Esti adam qanaǵatty, qanaǵatty adam tııanaqty, tııanaqty adam kónterli, kónterli adam qaıǵysyz, endeshe, esti adam qanaǵatty.

Máshhúr Júsiptiń oıshyldyq, ǵulamalyq zerdesi, parasat dúnıesi osynaý aforızmderinen jarqyn kórinis tabady. Onyń Allaǵa ǵashyqtyq, aqyret, jalǵan, din, dil, til, ıman, ata-anany ardaqtaý, minez-qulyq, qanaǵat, pıǵyl, nápsi, yqylas, baq-dáýlet, mahabbat, aqyl, ǵylym, bilim, urpaq, ult týraly danalyq tolǵamdary ult rýhanııatyna qosylǵan káýsar bulaq dese de bolady.

Máshhúr Júsip qazynasy – ulttyq ıgiligimiz. О́ıtkeni, ol ult tarıhy men etnografııasyna, fılosofııasy men folklortanýǵa, Qazaqstannyń saıası-quqyqtyq mádenıeti men qazaq ádebıeti tarıhyna qatysty ushan-teńiz shejirelik derekter, aǵyl-tegil málimetter, ólsheýsiz ádebı nusqalar, asyl sózder qaldyrdy.

Serik NEGIMOV,

L.N.Gýmılev atyndaǵy  Eýrazııa ulttyq

ýnıversıtetiniń professory,

fılologııa  ǵylymdarynyń doktory.