Qazaqstan • 17 Mamyr, 2019

Elorda tórindegi forýmda ekonomıkalyq órleýge yqpal etetin negizgi faktorlar talqylandy

1047 ret kórsetildi

Keshe elordada HII Astana ekonomıkalyq forýmy bastaldy. Bıyl «Shabyttandyrýshy ósim: adamdar, qalalar jáne ekonomıkalar» degen taqyrypty arqaý etken halyqaralyq forýmnyń plenarlyq otyrysyna Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev pen Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev qatysty.

Eki kúnge sozylatyn forýmnyń ple­nar­lyq otyrysy EKSPO-2017 kórme keshe­niniń bazasyndaǵy Kongress-orta­lyqta ótýde. Alqaly jıynǵa Nobel syılyǵynyń laýreattary, álem­ge áıgili sarapshylar, saıasattanýshy­lar, dúnıe júziniń bıznes elıtasy qatysýda. Plenarlyq otyrysta mártebeli meımandar ári spıkerlerdiń sanatynda bolǵan Halyqaralyq valıýta qorynyń Bas­qarýshy dırektory Krıstın Lagard, Qytaı Halyq Respýblıkasy Mem­lekettik keńesiniń vıse-premeri Han Chjen, Armenııa Respýblıkasynyń Pre­zı­denti Armen Sarkısıan, Nokia Corpo­ration dırektorlar keńesiniń tóraǵasy Rısto Sıılasmaa, Nobel syılyǵynyń ekonomıka boıynsha laýreaty, Dúnıe­jú­zilik banktiń bas ekonomısi Pol Ro­mer jáne basqalar sóz sóılep, forým taqy­rybyna qatysty oılaryn ortaǵa sal­dy. Plenarlyq otyrysqa Euronews jýr­nalısi Shtefan Grobe moderator bolsa, CNN tilshisi Djon Defterıls fo­rým aıasyndaǵy birqatar sessııany júrgizdi.

Sıfrlaný dástúrli ekonomıkany ózgertedi

Astana ekonomıkalyq forýmynyń plenarlyq otyrysynyń tizginin ustaǵan Euronews jýrnalısi Shtefan Grobe aldymen sózdi Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti N.Nazarbaevqa usyndy. Elbasy óz sózinde Astana ekonomıkalyq forýmynda aıtylǵan usynystar men qorytyndylar Qazaqstanǵa jahandyq syn-tegeýrinderge der kezinde ún qatýǵa múmkindik bergenin atap ótti.

 – Bizdiń turaqty túrde kezdesýimiz uzaq jyldarǵa jalǵasqan jaqsy dástúrge aınaldy. Men osy alańda qalyptasqan dostyq ahýaldy óte joǵary baǵalaımyn. 2008 jyly osyndaı forým uıymdastyrý týraly bastama kóterip, ol turaqty óte bastady. Búgin, mine, HII forýmdy ótkizip jatyrmyz, – degen N.Nazarbaev alqaly jıynda jahandyq jáne óńirlik sıpattaǵy eń ózekti máseleler talqylanatyny týraly aıtty.

– Bul forýmda kóterilgen taqy­ryp­tardyń barlyǵy taıaý jyldardaǵy damýǵa yqpalyn tıgizetin strategııalyq máseleler. Osy jyldardyń ishinde G-Global jobalary, ǵalamdyq ekologııa má­seleleri, kedeılikpen kúres, adam ka­pıtalyn damytý, jańa energııa kóz­derin qosa alǵanda keń aýqymdaǵy máse­lelerdi talqyǵa saldyq. О́tken jyly jahandyq syn-tegeýrinder sammıtin ótkizdik. Forým alańynda BUU Bas assambleıasynyń qoldaýymen daǵdarysqa qarsy eki konferensııa uıymdastyrdyq. Buǵan deıingi ótken forýmdar men ja­salǵan qorytyndylar Qazaqstannyń da­mýyna oń yqpalyn tıgizdi. Osy jer­de talqylanǵan usynystar men qory­tyn­dylar kóp jaǵdaıda elimizdiń jahandyq syn-tegeýrinderge der ýaqytynda ún qatysýyna, qıyndyqtardy eńserýge kó­mektesti. Bizdiń oı-pikirlerimiz ben aıtqan usynystarymyz ózge de óńirlerde paıdalanyldy dep oılaımyn, – dedi N.Nazarbaev.

Elbasy adam kapıtalyn damytýdyń qanshalyqty joǵary mańyzy bar ekenine de toqtalyp ótti. Búginde adam kapıtalyna talap artyp, bilim berý prosesi jańaryp kele jatqanyn, qashanda utqyr qadam jasaıtyn, kreatıvke beıim adam kapıtaly kez kelgen ekonomıka tabysynyń negizgi qyry ekenin jetkizdi.

– Dál osy utqyrlyq, kreatıvtilik sııaqty qasıetter memleketter arasyn­da jan basyna shaqqandaǵy IJО́ deń­geıiniń 10-30 paıyzǵa deıingi aıyr­ma­shy­lyqpen qalyptasýyna yqpal etip otyr. Tehnologııalardyń qoljetimdi bolýyna baılanysty qazirgi tańda álemdik ekonomıkadaǵy jumys ýaqyty­nyń teń jartysy avtomattandyryldy. Osyǵan oraı 2030 jylǵa qaraı, álem boıynsha 370 mln adam qaıta oqy­týdan ótip, biliktilikterin ózgertip, maman­dyqtaryn aýystyrýǵa májbúr bolady. Bul kórsetkish jahandyq jumys kúshi­niń 14 paıyzyn quraıdy. Jańa tehno­lo­gııalardyń belsendi túrde qolda­nysqa engizilip jatqany keıbir maman­dyq­tardy suranystan aıyryp, jańa maman­dyq­tardyń paıda bolýyna yqpal etýde. Tip­ti tabys deńgeıi tómen jáne ortasha el­derdiń ózinde kóptegen adamdar 30 jyl buryn biz estip-bilmegen jańa maman­dyq­tar boıynsha jumys istep júr, – dedi ol.

Sıfrlaný qubylysy dástúrli eko­no­mıkanyń turpatyn túbegeıli ózgertedi. Astana ekonomıkalyq forýmynda El­basy N.Nazarbaev osyndaı paıymyn ortaǵa saldy. 


– Dástúrli saýda salasyna jańa teh­nologııalardyń  enýi onyń tıimdiligin aıtarlyqtaı kóterdi. Sıfrly túrlený biz úırengen daǵdyly ekonomıkanyń turpatyn ózgertedi. Búginde jahandyq ekonomıkalyq landshaftyny jo­ǵary tehnologııalyq kompanııalar aıqyn­daıdy. Máselen, naryqtyq quny boıynsha TOP-5 kompanııany Apple, Google, Mic­rosoft, Amazon, Vincent syndy tehno­logııalyq alyp kompanııalar qurap otyr. Olar ýaqyt ótken saıyn dástúrli ónerkásiptik jáne ınvestısııalyq iri kom­panııalardy yǵystyra túsýde, – dedi Elbasy.

N.Nazarbaev úzdik bestikke kiretin kompanııalardyń jalpy quny shamamen 3,5 trln dollardy  quraıtynyn, bul keıbir damyǵan memleketterdiń ishki jalpy ónimimen teń ekenin tilge tıek etti. 

– Máselen, búginde Germanııanyń ishki jalpy ónimi – 3,6 trln dollar.  Dástúrli saýda salasyna jańa tehnologııalardyń enýi onyń tıimdiligin aıtarlyqtaı kóterdi. Aıtalyq, boljamǵa sáıkes teris faktorlar bolmaǵan jaǵdaıda, men bul jerde saýda soǵystaryn aıtyp otyrmyn, álemdik saýda áleýeti sıfrlandyrýdyń arqasynda 2030 jylǵa qaraı jyl saıyn 2 paıyzdyq ósim kórsetetin bolady, – dedi Tuńǵysh Prezıdent. 

Qazirgi ýaqytta qalalar mańyzdy ról atqarady jáne ekonomıkalyq damýda olardyń yqpaly arta beredi. Osylaı degen Nursultan Nazarbaev básekelestik qalalardyń arasynda júrip jatqanyn aıtty. 

– Adamdar qaıda sapaly ómir súrýge bolatynyn zerttep, sáıkesinshe sheshim qabyldap jatyr. Olar baqýatty ómir súrýge bolatyn damý núktelerine shoǵyr­lanady, sóıtip mundaı jerler megapolıske aınalady. Búginde Jer shary tur­ǵyndarynyń 55 paıyzy, ıaǵnı 4 mlrd adam qalada turady. 2025 jylǵa qaraı qala halqy eki esege artýy múmkin. Sonda árbir 10 adamnyń jeteýi qalalyq bolmaq. Qazir jáne bolashaqta ınvestısııalar memleketke emes, qalalarǵa salynady. Básekelestik te qalalar arasynda júrip jatyr. Álemdik ishki jalpy ónimniń 80 paıyzy qalalarda túziledi. О́nimdilikti art­tyryp, ınnovasııalardy kóbirek engiz­gen ýrbanızasııa turaqty ósimge de yqpal ete alady, – dedi Nursultan Nazarbaev.

Onyń aıtýynsha, Qazaqstan qala­larynyń tabysy – memlekettiń álemdik arenada básekege qabiletti bolýynyń negizgi faktory. 

– Qazaqstandaǵy ýrbanızasııa belsendi túrde júrgizilip keledi. Qazirgi tańda elimizdegi halyqtyń 40 paıyzy aýyldyq jerlerde turady. Alaıda, ondaǵy halyqtyń 20 paıyzy qalada, qalǵan 20 paıyzy aýylda jumys isteıdi. Bizde iri qalalardyń sany artyp keledi. Elimizdiń astanasy 20 jylda 180 myń adam turatyn provınsıaldy qaladan mıllıondyq megapolıske aınaldy. Almaty qalasynyń turǵyndary 2 mln-nan asady. О́tken jyly mıllıondyq qalalar sapyna Shymkent qalasy qosyldy. Taǵy eki qalany osy qatarǵa qosýdy josparlap otyrmyz, – dedi ol. 

Elbasynyń sózinde aıtylǵandaı, ekonomıka ósiminiń negizgi draıveri eńbek ónimdiligi bolady. Halyq sany artýynyń ulttyq ekonomıka ósimindegi mańyzdy róli ýaqyt ótken saıyn tómendep, negizgi draıver eńbek ónimdiligi bolady. Sońǵy 50 jylda damyǵan memleketterdegi ishki jalpy ónimniń jyl saıynǵy ósiminiń úshten biri ǵana halyqtyń tabıǵı ósimi esebinen, al qalǵany eńbek ónimdiliginiń esebinen alynǵany osynyń bir kórinisi. Degenmen, búgingi tańda ónimdilik ósi­miniń áleýeti aldaǵy on jyldyń ishinde jylyna keminde 2 paıyzdy  quraıdy. Onyń ishinde, ónimdilikti arttyrý múmkinshiliginiń shamamen 60 pa­ıyzy sıfrly tehnologııalarǵa tıesili bolmaq. 

Úlken Eýrazııa tuǵyrnamasyn usyndy

N.Nazarbaev atap ótkendeı, shet mem­leketterdiń pragmatıkalyq optımızmi – Qazaqstannyń saıası jáne ekonomıkalyq júıesine degen  senimdiliktiń mańyzdy kórsetkishi.

– Men Qazaqstanǵa sengen jáne qazir de senim artyp otyrǵan seriktesterimizdiń, yntymaqtas memleketterdiń, dostas ınvestorlardyń senimin joǵary baǵa­laı­myn. Mundaı pragmatıkalyq optımızmdi Qazaqstannyń saıası jáne ekonomıkalyq júıesine degen senimdiliktiń mańyzdy kórsetkishi sanaımyn. Bizdiń elimiz álemdik qoǵamdastyqtyń qurmetti múshesine aınaldy. Táýelsizdik jyldarynda ekonomıka 20 ese ulǵaıyp, kedeılik 40 paıyzdan 3 paıyzǵa deıin qysqardy. Biz bul baǵytty nyǵaıtýdy jalǵastyramyz. Qazirgi tańda Syrtqy ister mınıstrligi shetel ınvestısııasyn tartý isindegi negizgi organ sanalady. Al sheteldegi elshilikter Qazaqstanda jumys isteýge nıet tanytqan kez kelgen ınvestor úshin biryńǵaı terezege aınalady. Biz álemdegi eń damyǵan 30 eldiń qataryna kirý jumystaryn jal­ǵastyra beremiz. 2050 jylǵa deıin damý strategııa­sy qabyldanǵan. Bizdiń bar­lyq strategııamyz ben baǵdarlamamyz bir maq­satqa jumyldyrylǵan. Búkil Qazaq­stan osy baǵytta jumys isteýde, – dedi Elbasy.

Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev «G-global dıalogy – Úlken Eýrazııa» platformasyn qurýdy usyndy. Onyń aıtýynsha, Qazaqstan túr­li máseleler boıynsha kelissózder pro­sesin ótkizý úshin tıimdi alań bola bildi. 

– Jas bolǵanyna qaramastan, eli­miz­diń astanasy EQYU sammıtin ótkizdi, mun­da Islam Yntymaqtastyq Uıy­my­nyń sammıti, Álemdik jáne dástúrli din kósh­­basshylarynyń sammıti ótti. Astana ekonomıkalyq forýmy men meniń G-global bastamam da osyndaı dıalogtardyń alańyna aınalyp, astanamyz túrli elder men kóshbasshylarynyń kez­desý orny bola aldy. Munda bıznes pen ulttyq organdardyń, Eýroodaq, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq, Shanhaı yntymaqtastyq uıymy, ASEAN syndy ıntegrasııalyq birlestikterdiń ókilderi ázirge kóshbasshylar men saıasatkerler aıta almaı otyrǵan yntymaqtastyq máselelerin talqylaı alady. Taraptar arasyndaǵy arazdyq tıimdi ekonomıkalyq ózara baılanysqa kedergi keltiredi, – dedi Nursultan Nazarbaev. 

Astana ekonomıkalyq forýmynda N.Nazarbaev álemdik derja­va­­lar­dyń kóshbasshylaryn sanksııalar re­ji­minen tikeleı dıalogqa kóshýge sha­qyrdy. 

– Búkil álemniń keleshegin anyq­taı­tyn negizgi jahandyq derjavalar kósh­basshylarynyń tıimsiz sanksııalar rejiminen tikeleı dıalogqa kóshkeni óte mańyzdy. Aıtalyq, AQSh, Reseı, Qytaı, Eýroodaq ókilderi arasynda qalyptasqan geosaıası daǵdarystan shyǵýdyń jolyn talqylaıtyn ýaqyt keldi. «Men mundaı áńgimeni atalǵan memleketterdiń kóshbasshylarymen júrgizdim. Jalpy, máseleni barlyǵy túsinip otyr. Biz oǵan laıyqty alańdy óz astanamyzda usyna alatynymyzdy taǵy da atap ótkim keledi, – dedi N.Nazarbaev. 

Nursultan Nazarbaev turaqty jahandyq arhıtektýranyń irgetasy bola alatyn úsh negizgi dıalogty atap kórsetti. 

– Birinshi dıalog AQSh, Qytaı jáne Eýropalyq odaq arasynda bolýǵa tıis. Ol iri ekonomıkalar men aýmaqtar, olar adamzattyń taǵdyryna yqpal ete alady. О́zderińiz bilesizder, Birinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin Ulttar lıgasy quryldy. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan soń Birikken Ulttar Uıymy  quryldy. Sonyń nátıjesinde barlyq kedergiler kelissóz arqyly sheshilip keldi. Ekinshi dıalog – Eýrazııa deńgeıinde AО́SShK, EQYU syndy áleýetterdiń birigýi bolmaq. Úshinshisi – Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq pen EO, ShYU, ASEAN arasyndaǵy ınvestısııalyq dıalog. Mundaı úlken ekonomıkalyq ıntegrasııa barlyǵyna qyzyqty bolatyny sózsiz, – dedi N.Nazarbaev. 

Sóz sońynda Elbasy Qazaqstan úshin tańdalǵan baǵyttyń durys bolǵanyn aıtty. 

– Kóshbasshy men halyq birtutas bolsa – memleket tabysqa jetedi. Ázirlengen baǵdarlamalar men ıdeıalar halyqtyń tolyq qoldaýymen iske asyrylady. Bizde osylaı boldy, ıaǵnı júrgizilgen saıasat durys boldy dep sanaımyn. Turaqtylyq pen ózara túsinistik arqyly biz tabysqa jettik dep esepteımin. Oǵan sarapshylar men kórshiles elder ózderiniń tıisti baǵasyn berip jatyr, – dedi ol.

N.Nazarbaev endigi kezekte elimizdi alǵa jeteleý úshin jańa qadam kerek dep sanaǵanyn aıtty. 

– Jańa komanda, jańa adamdar ózderiniń ınnovasııalary men oılaryn iske asyrady. Bizdiń elde strategııalyq baǵdarlamalar ázirlengen. Qazaqstan resýrsqa, munaı men gazǵa, kóptegen paıdaly qazbalarǵa baı. Sondyqtan elimiz Keńes Odaǵy kezinde shıkizat óndirýshi retinde paıdalanylyp keldi, qaıta óńdeý baǵyty damymady. Meniń bastamammen Ulttyq qor qurylyp, onyń esebinen biz ekonomıkany ártaraptandyrdyq, – dedi Elbasy.

Ol Qazaqstandaǵy «Tuńǵysh Pre­zı­dent» pen Memleket basshysy túsi­nik­terine baılanysty da pikir bildirdi.

– Spıkerler úshin yńǵaısyzdaý bolyp tur, birinshi «Tuńǵysh Prezıdent», sodan keıin «Prezıdent» dep tanystyrýyna týra keledi. Meniń oıymsha, Qazaqstanda ekijaqtylyq bolmaıdy. Bizde Prezıdent bar jáne ol basty adam. Al biz barshamyz ony saılaǵannan keıin, qoldap jumys isteıtin bolamyz, – dedi N. Nazarbaev.

Nur-Sultan Eýrazııanyń astanasyna aınaldy

Astana ekonomıkalyq forýmyna kelgen mártebeli meımandardyń qatarynda Halyqaralyq valıýta qorynyń basqarýshy dırektory Krıstın Lagard boldy. Plenarlyq jıynda sóz alǵan K.Lagard hanym qazaqtyń uly aqyny Abaı Qunanbaevtyń óleń joldaryn tilge tıek etip, onda aıtylǵan ıdeıany ekonomıkadaǵy qazirgi qadamdarmen sabaqtastyra jetkizdi. 

– Ekonomıkalyq damý baǵytynda birden emes, birtindep qarqyn alý kerek. Bul rette qazaqtyń uly aqyny Abaı Qunanbaıulynyń «Aqyryn júrip, anyq bas» dep jazyp ketken óleń joldary oıǵa oralady. Sondyqtan búgingi forýmda osy ıdeıaǵa aıryqsha ekpin qoımaqpyn. Iаǵnı, árbir qadamymyz baıaý, biraq nyq bolýǵa tıis. О́kinishke qaraı, álemdik ósimge qarasaq,  is-áreketterimizde damý qarqyny baıqalmaıdy. 2019 jyly jahandyq ishki jalpy ónimniń ósimi 70 paıyzǵa baıaýlady, – dedi ol. K.Lagarttyń paıymdaýynsha, Ortalyq Azııanyń ózindik róli, onyń ishinde Qazaqstannyń alatyn orny álemdik ekonomıkalyq damýǵa tıisti yqpalyn tıgizedi. 

XII Astana ekonomıkalyq forýmyna kelgen saıasatkerlerdiń arasynda Armenııa prezıdenti Armen Sarkısıan da boldy.  Plenarlyq májiliste sóz alǵan Armenııa prezıdenti Qazaqstannyń bas qalasyna Eýrazııanyń astanasy degen baǵa berdi. 

– Osy jerge alǵash kelgenim esimde, kishkentaı ǵana qala bolatyn. Bul jer keń kósilip jatqan baıtaq dala edi. Odan keıin úlken qala salý týraly arman týyp, ony Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev shynaıy ómirde júzege asyrdy. Nebári 20 jyldyń ishinde Qazaqstan astanasynyń qalaı túrlengenin qarańyzdarshy. Búgin mine, Nur-Sultan degen tamasha qaladamyz. Ony Eýrazııanyń astanasy dep aıtýǵa tolyq negiz bar, – dedi A.Sarkısıan. 

Sonymen qatar ol progressıvti damýǵa qatysty oıymen bólisti. 

– Búgingi tańda ekonomıkany alǵa súıreıtin eń basty lokomotıvterdiń biri – adam kapıtaly. Nursultan Nazarbaev atap ótkendeı, álemdegi eń iri 5 kompanııa mıneraldy resýrstar óndirmeıtini belgili. Bul kompanııalar HighTech pen IT-tehnologııalar, sonymen qatar jasandy ıntellekt salasynda jumys isteıdi. Mundaı túrlenýge sebep bolǵan birneshe faktor bar. Onyń biri – adam kapıtaly, shyǵarmashylyq adamdary. Ekinshi faktor – tórtinshi ındýstrıaldyq revolıýsııa. Biz jyldam revolıýsııa evolıýsııasyna engen sııaqtymyz. Bul ózgerister 30 jyldan keıin emes, kún saıyn oryn alady. Biz oǵan daıyn bolýymyz qajet, – dedi Armenııa prezıdenti. 

QHR Memlekettik keńesiniń vıse-premeri Han Chjen jalpyǵa birdeı ekonomıkalyq damý úshin Qytaı tájirıbesi men resýrsyn basqa eldermen bólisýge daıyn ekenin aıtty. 

– Qytaıda halyq sany 1,4 mıllıardqa jetti. Bul álemdegi eń úlken adam kapıtaly. Keshendi damýdaǵy ilgerileý men ekonomıkalyq damýdyń eleýli perspektıvalary álemdik ekonomıkanyń turaqty draıveri retinde Qytaıdyń aıqyndalǵan óz róli bar. Biz osy múmkindiktermen bólisýge ázirmiz. Biz álem elderimen ekonomıkalyq lıberalızasııa jáne ekonomıkalyq jahandanýdy qoldaý turǵysynda birlese áreket etýge daıynbyz, – dedi QHR ókili.

Agrarlyq sektordyń álsiz jaqtary da bar

HII Astana ekonomıkalyq forýmy aıasynda eki kún ishinde elýden astam sessııa men is-sharalar ótedi dep josparlanǵan. Forým baǵdarlamasy boıynsha alǵashqy kúni ótken mańyzdy sessııalardyń biri «Aýyl sharýashylyǵyn sıfrlandyrý: naqty eginshilikten «aqyldy fermalarǵa» deıin» taqyrybyna arnaldy. Ony elimizdiń Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men BUU Azyq-túliktik jáne aýyl sharýashylyq uıymy (FAO) uıymdastyrdy. 

Sessııaǵa moderatorlyq jasaǵan elimizdegi «Talap» qoldanbaly zertteý­ler ortalyǵynyń dırektory Raqym Oshaqbaev bul jıynda fermerler úshin qarjylyq qoljetimdilikti arttyrý, bilim men aqparatty taratý, tehnologııa­lar transfertin joǵarylatý, agrarlyq sektordaǵy memlekettik qoldaý ınstıtýttaryn damytý, organıkalyq aýyl sharýashylyǵyn sıfrlandyrý sekildi máseleler talqylanatynyn aıtyp ótti. 

Jıynǵa Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Saparhan Omarov qatysyp, sóz sóıledi. Mınıstrdiń aıtýynsha, qazirgi tańda álem elderi aqparat, ıdeıa­lar jáne ınnovasııalardy qamtıtyn málimetter aǵynyn týyndatyp otyrǵan sıfrly jahandaný dáýirine aıaq basty. Sarapshylardyń boljamyna sensek, 2020 jylǵa deıin álemdik ekonomıkanyń 25 paıyzy memleketke, bızneske jáne qoǵamǵa tıimdi jumys isteýge múmkindik beretin sıfrly tehnologııalarǵa kóshedi. Damyǵan elder ındýstrııalandyrýdy aıaqtap, óz ekonomıkasyn qaıta jandandyratyn bolady. Olar qazirdiń ózinde jasandy ıntellekt, avtomattandyrý jáne sıfrly platformalar basymdyq tanytatyn ınnovasııalyq tehnologııalardy qarqyndy túrde damytýda. Búginde ǵylymı-tehnologııalyq zertteýlerge jumsalatyn jahandyq shyǵyn 2 trıllıon AQSh dollaryn quraıdy, jyl saıynǵy ósim – 4 paıyz.

Osy úrdiske sáıkes Qazaqstan sıfr­ly tehnologııany engizý isin ulttyq ekonomıkany ártaraptandyrý, ony shıkizattyq baǵyttan ındýstrııalyq-servıstik modelge qaıta baǵdarlaýdyń negizgi joly retinde qarastyrýda. Osyǵan oraı elimizdiń eń úlken salasy aýyl sharýashylyǵyn sıfrlandyrýǵa kóshirý isi tótenshe sıpat alyp otyr. Mınıstr bul boıynsha salada júzege asyrylyp jatqan jumystardy, jetistikterimen qatar problemalaryn da ortaǵa saldy.

Atalǵan taqyryptaǵy máselelerdi talqylaýǵa Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııanyń О́nerkásip pen aýyl­sha­rýashylyq kesheni jónindegi kollegııa múshesi Aleksandr Sýbbotın, SwissRe kompanııasynyń Eýropa jáne Orta Azııa aýmaǵyndaǵy Agrarlyq qaıta saqtandyrý jónindegi basshysy Marsel Andrıss, Syngenta kompanııasynyń KAZBEK kommersııalyq bólimshesiniń (Qazaqstan, Belarýs, Kavkaz jáne Ortalyq Azııa elderi boıynsha) basshysy Djordj Dragan jáne basqalar qatysty.

Spıkerlerdiń sózine qaraǵanda, aýyl sharýashylyǵy sekildi dástúrli sala­lardaǵy, sonyń ishinde qorshaǵan ortaǵa zııanyn tıgizetin jappaı óndirý men qoldanýdy qamtamasyz etetin egin jáne mal sharýashylyǵyndaǵy býdandastyrý jáne klondaý jumystarynyń mańyzy birte-birte tómendep barady. Olardyń ornyn mashınalyq úıretý, neırojeliler, sıfrly platformalar, 3D baspa, robottehnıka, bıosensorlar men Big Data arqyly jumys isteıtin «aqyldy» agrotehnologııalar almastyryp keledi. 

Mine, osyndaı jańalyqtardyń yqpalymen dástúrli, baıyrǵy sanalatyn aýyl sharýashylyǵy dástúrli saladan buryn bolmaǵan ınnovasııalyq sheshimder men zertteýlerdi boıǵa sińirýge qabiletti jańa joǵary tehnologııalyq salaǵa aınalyp keledi. Sóıtip ıntellektýaldy sıfrly jańa sheshimder bul saladaǵy eńbek ónimdiligin arttyrýǵa jáne onyń turaqty ósýine kómegin tıgizýde.
Sarapshylardyń aıtýynsha, aýyl sharýashylyǵynyń aldynda turǵan jańa qaterler de joq emes. Máselen, agrarlyq sektorda jańa perspektıvalar ashylyp otyrǵanymen ol áli de bolsa ekonomıkanyń osal salasy sanalady ári kóp rette klımattyq faktorlarǵa táýeldi. Ýaqyt óte kele álemdegi klımat ózgerisiniń azyq-túlik qaýipsizdigine áseri ósetin bolady. Intensıvtik, maýsymdyq jáne jaýyn-shashyn mólsheri boljaı almaıtyn deńgeıge jetýde, bul agrarlyq bıznestiń mundaı tıptes ózgeristerge beıimdelý múmkindigin azaıtady. Buǵan klımattyq ózgerý saldarynan paıda bolǵan qýańshylyq pen sý tasqyndary nátıjesinde el ekonomıkasyna tıgen úlken zardapty qosýǵa bolady. Demek, agroónerkásiptik keshendi sıfrlandyrý máselesi osy táýekelderdi azaıtýǵa, klımat ózgerisine beıimdelýge, aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń shyǵymdylyǵy men maldardyń ónimdiligin arttyrýǵa, egin jumystaryn ýaqtyly josparlaýǵa múmkindik beredi. Ǵylymǵa negizdelgen tásilder jáne tıimdi resýrstardy qoldaný negizinde ónim óndirýdegi shyǵyndardy azaıtý, onyń sapasyn jáne básekege qabilettiligin arttyrý – aýyl sharýashylyǵyn sıfrlandyrýdyń basty maqsaty bolmaq.
Aýyl sharýashylyǵyndaǵy ta­ýar óndirýshilerdi qajetti aqparatpen qamtamasyz etý satý jáne satyp alý jumysyna tranzaksııalyq shyǵyndardy tómendetedi, egin alqabynan tutynýshyǵa jetkizý tizbegin jeńildetedi ári bilikti qyzmetkerlerdiń tapshylyǵyn qysqartady. Sol sebepti Qazaqstan sekildi jer kólemi mol elge aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirý tehnologııalaryna úlken bir serpilis qajettigi týyndap otyr. О́ıtkeni aýyl sharýashylyǵynda burynǵy dástúrmen, ıaǵnı sırflandyrýsyz jumys isteýdi jalǵastyrý – álemdik básekelestikten jeńilý degen sóz. Fermer naryqta básekege qabiletti bolyp qalý úshin tutynýshylar suranystary men talaptaryna baılanysty óz ónimderi boıynsha usynystardy boljaı bilýi kerek. Demek, fermerler «aqyldy» basqarýshylyq sheshim qabyldaý úshin fermer spýtnıktik keskinder, alqapty ártarapty óńdeý algorıtmderi, joǵary tehnologııalyq habarshylar, mobıldi qosymshalar jáne GPS-júıeler sekildi sıfrly tehnologııalardy meńgerýi tıis. 

Suranysqa ıe mamandyq – zaman talaby

XII Astana ekonomıkalyq forýmy aıasynda «Densaýlyq saqtaý salasyndaǵy adam kapıtalyn damytý» sessııasynda sarapshylar densaýlyq saqtaýda salalyq biliktilik sheńberin qalyptastyrý máselelerin talqylady. Onda densaýlyq saqtaý júıesin nyǵaıtýdyń eń mańyzdy quramdas bólikteriniń biri adam kapıtalyn damytý strategııasy ekeni aıtylǵan. Álemde densaýlyq saqtaý júıesiniń tıimdiligi men medısınalyq qyzmetterdiń sapasy densaýlyq saqtaý uıymdarynyń jáne el óńirleriniń bilikti mamandardyń jetkilikti sanymen qamtamasyz etilýine, olardyń bilimderimen, sheberlikterimen, ǵylymı-tehnologııalyq damý deńgeıimen aıqyndalatyny aıtyldy. Álemdik tájirıbe kórsetkendeı, qazir memlekettiń ekonomıkalyq ósýiniń sheshýshi faktory adam kapıtalyn qalyptastyrý men damytýǵa baǵyttalǵan ınvestısııalarǵa táýeldi. Álemniń 192 eliniń ekonomıkasyn zertteýge negizdelgen Dúnıejúzilik banktiń derekteri boıynsha ekonomıkalyq ósýdiń tek 16 paıyzy ǵana fızıkalyq kapıtalǵa, 20 paıyzy – tabıǵı, 64 paıyzy adam kapıtalyna negizdelgen. Sessııa barysynda Qazaqstan HR-menedjerleri qaýymdastyǵy Úılestirý keńesiniń tóraıymy Gúlmıra Raısova adam kapıtalyn basqarý qanshalyqty durys júrip jatqany týraly oıyn bildirdi.

– Álemde adamdardy basqarýda qan­daı tendensııalar bar, sonyń ishinde Qazaqstanda adam basqarý qandaı deń­geıde ekenin zerttedim. 2019 jyly adam basqarý boıynsha HR-menedjerlerdiń basyn qosqan 109 elde júrgizilgen tájirıbeniń nátıjesimen bóliskim keledi. Ishinara shtattyq rejimde jumys isteıtin qyzmetkerlerdiń ishinde aýtsorsıngpen aınalysatyn jáne frılanser bolyp isteıtinderi  63 paıyzdy qurady. Demek, qyzmetkerler taza sol uıym úshin ǵana jumys istemeıdi. Basqa jaqtarda da qyzmet etedi. Bul búgingi tendensııa dep aıtýǵa bolady, – dedi G.Raısova.

Sondaı-aq ol avtomattandyrýdyń áserinen kásipterdiń joǵalyp ketýi men jańa qyzmettiń paıda bolýy týraly aıtyp berdi.

− Máselen, qazir  kadrlyq jumys mamandary joǵalýda. Álemde ondaı jumys joǵalyp ketken, robottar basqaryp otyr. Al qalǵandary  kadrlardy qalaı baqytty qylýǵa bolady degen ózge suraqqa jaýap izdeýge tyrysady. Kóshbasshylyq týraly aıta ketsek, bizdiń lıderlerge salmaq túsip otyr. Bul jerde olar ózderi úshin ǵana emes, ózgeler úshin de jaýapty bolyp otyr. Ol qaramaǵyndaǵy adamdarymen jumysty jaqsy uıymdastyrý, komandalyq jumysty alǵa ilgeriletýdi oılastyrady, – dedi G.Raısova.

Al álemdegi adamdardyń mamandyqqa beıimdelý úderisi qanshalyqty qalyp­tasqany jóninde The Emerging Leaders Lab birlesken negizin qalaýshysy jáne Director of Phase Minus 1 atqarýshy dırektory Alaa Mýrabıt aıtty.

− Álemde kóptegen mamandar joǵary bilimge qol jetkizgileri keledi. Oǵan negiz de joq emes. Zaman talaby bilimdi, bilikti bolýǵa kelip tireledi. Eger sońǵy 25 jyldaǵy jaǵdaıǵa nazar aýdarsaq, álem boıynsha joǵary bilim alǵan adamdar sany 3 ese ósken. Sebebi daǵdarys kezinde joǵary bilimi joq mamandar óz oryndaryn bilimi bar jandarǵa bosatyp berýge múddeli boldy. Bul jaǵdaıdan keıin eńbekke qabilettilik úlesi artty. Qazirgi qoǵamda bolashaqtaǵy suranysqa ıe mamandyqty bilýge, qandaı baǵytta jumys júrgizýge bolatynyn anyqtaýǵa múmkindik týyp otyr. Bul adamdardyń óz bolashaǵy úshin qam jasaýyna múmkindik beredi, − dedi ol.

«Jasyl» ekonomıka – jańasha damýdyń kilti

Forým aıasynda uıymdastyrylǵan «jasyl ósim boıynsha ınnovasııalyq ekojúıe qurý: ǵylym, bilim jáne jańa tehnologııa» dep atalatyn sessııada  Dúnıejúzilik jer festıvaliniń negizin qalaýshysy Marııa Rebekka Ballestra qazirgi zamanda bilimdi bolý men ha­lyqtyń ýaqytynda qajetti aqparatpen qam­tamasyz etilýiniń qanshalyqty mańyzdy ekenin atap ótti.

− О́ıtkeni qorshaǵan orta salasyndaǵy naqty tótenshe jaǵdaılar kózqarastar men tájirıbeni túbegeıli ózgertýdi talap etedi. Is júzinde festıvaldyń maqsaty – neǵurlym ekologııalyq mádenı jáne iskerlik tájirıbelerge kóshý prosesin jedeldetý, jurtshylyqqa joldaýyn taratý, adamdarǵa tótenshe ekologııalyq jaǵdaı týǵyzyp jatqan múmkindikter týraly aqparattandyrý jáne eń aldymen bolashaq urpaq arasynda ekologııalyq mádenıetti damytý. Bizdiń uzaq merzimdi maqsatymyz – qorshaǵan orta, óner jáne ǵylym boıynsha halyqaralyq pikir-saıystarda basty táýelsiz baǵdar bolý, − dedi ol.

«Ekologııalyq ónerkásip saıasaty ortalyǵy» ǴZI» FMAM qyzmetkeri, RF MEI ǴZÝ energııa únemdeý zert­ha­­na­synyń meńgerýshisi Evgenıı Gasho­nyń aıtýynsha, búgingi zamandaǵy qol­jetimdi tehnologııalar − jańa jaǵdaılarda damý­dyń jańa rezervteri.

− Sońǵy 4 jylda birinshi sanat­taǵy kásiporyndardyń energııa-ekolo­gııalyq tıimdiligin arttyrý úrdisi baı­qaldy. Energııany kóp qajet etetin jáne eko­logııalyq qarqyndy óndiristik obek­tilerdi paıdalanýdyń tehnologııalyq kórsetkishteri artqanyn kóremiz. «Jasyl» ekonomıka – qaldyqsyz álem, energııa jáne resýrs únemdeý, qalalardyń teńdestirilgen ınfraqurylymy jáne klımattyń beıimdelýi, ekologııalyq ınjınırıngtiń jańa salasy ǵana emes, bul ártúrli salalarda mamandar daıarlaý. Energetıkterdi, tehnologtardy, zańgerlerdi, ekologtardy daıyndaý mańyzdy, – dedi E.Gasho.

Sessııada Qazaqstanda ekologtardy daıyndaý reformasyn jedeldetý qa­jettigin aıtqan Qazaqstannyń ekolo­gııalyq uıymdary qaýymdastyǵy tóral­qasynyń tóraǵasy Álııa Nazarbaeva bul salanyń talmaýyr tustaryn jipke tizdi.

− Búginde bilim salasy mektepke pe­dagogıkalyq bilimi ǵana emes, sonymen birge ózin úlgi etý arqyly jigerlendirýge qabiletti, biliktiligi joǵary kadrlardy tartýdy qajet etetinin túsinemiz. Qazirgi ýaqytta Qoǵamdyq mańyzy bar bastamalardy damytý qory EACH jobasyn ázirlep jatyr. Bul gýmanıtarlyq pánderge basymdyq berilgen bizdiń ulttyq ónim degendi bildiredi. Onyń bas­ty maqsaty – mektepterge biregeı kýrstar men oqý baǵdarlamalarynyń avtory bolatyn talantty, jas kadrlardyń jańa tolqynyn tartý, – dedi ol.

Á.Nazarbaevanyń aıtýynsha, bul jumys bastalyp ta ketti. Máselen, Qoǵamdyq mańyzy bar bastamalardy damytý qory halyqaralyq uıymdarmen, mınıstrliktermen, barlyq deńgeıdegi ákimdiktermen jáne azamattyq sektormen birlesip, birqatar shara uıymdastyrǵan. Atap aıtqanda «Birge jaryǵyraq» festıvali elimizdiń 12 óńirinen shamamen 75 myń adamnyń basyn qosty. Al «Eko-Challenge» jobasy 82 myń bala men olardyń ata-analaryn biriktirdi.

– Bul bizdiń qoǵamymyzdyń, jas­tary­myzdyń, pedagogıkalyq qoǵamdastyqtyń, ata-analardyń «jasyl ósim» ıdeologııasyn ilgeriletýge múddeli ekeniniń jarqyn dáleli. Jastardyń energııasy men shyǵarmashylyǵyna tańǵalamyn. Olar óte belsendi. Qorshaǵan ortany qorǵaý, energııa únemdeý jáne Qazaqstannyń qaıta óńdeý salasyn damytý syndy salalardaǵy ózekti máselelerdi sheshýge baǵyttalǵan kózqarasyn usynýdan qoryqpaıdy, – dedi Á.Nazarbaeva.

Sonymen qatar ol joǵary oqý oryndarynda ınjener mamandyqtaryna beriletin grant sanyn arttyryp, eko­logııalyq jumys oryndary men laıyqty eńbek jaǵdaıyn jasaý qajettigine nazar aýdardy. Máselen, onyń deregine sáıkes, Qazaqstanda jyl saıyn joǵary oqý ornyn 130 myńnan astam adam bitirip shyqqanymen, olardyń tek 546-sy ǵana ekologııamen baılanysty dıp­lom alady. Á.Nazarbaeva kásibı kadrlar daıarlaý júıesindegi sapaly reformalar prosesin jedeldetý qajettigin de atap ótti. Kásibı kadrlardy da­ıyndaý júıesindegi sapalyq reformalar prosesin jedeldetip, ekologııalyq qaýipsizdik pen laıyqty eńbek sharttaryn qurýǵa basymdyq bere otyryp, úkimet, jumys berýshi, eńbek bırjasy, sonymen qatar fılantroptardyń kelisilgen is-áreketin túzý qajet dep sanaıdy ol. Bul energııa men shıkizatty paıdalaný tıimdiligin arttyrýǵa, parnıkti gazdar shyǵaryndylaryn shekteýge,  qorshaǵan ortaǵa qoqystar men las zattardyń shyǵýyn azaıtýǵa, ekojúıeni qorǵap, qalpyna keltirýge jol ashady. 

Senimdi seriktestik

Astana ekonomıkalyq forýmy aıasynda belgili bolǵandaı, Búkilálemdik bank Qazaqstanda densaýlyq saqtaý, bilim berý, kólik salalary boıynsha birneshe ortaq jobalardy júzege asyrady. Bes jyldyq strategııa aıasynda halyqaralyq uıym elimizde salyq pen quqyq qorǵaý baǵytynda da áriptestikti damytpaqshy. Osy rette bıyl Búkilálemdik bank sarapshylary «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń mamandaryn qarjy salasyndaǵy sot saraptamasy negizderine úı­retetin bolady. Mamandar muny mańyz­dy qadamǵa balap otyr.

Búkilálemdik banktiń memlekettik sala­ny damytý departamentiniń mamany Va­lıd Malık:

− «Astana» halyqaralyq qarjy or­talyǵy ashylǵaly barlyq mehanızm­der­diń qurylýyna úles qostyq. Kele­shekte de ortalyqtyń ınvestorlardy tar­tý isin­de ilgerileýine kómegimiz tıe­di. Osy forýmda biz birqatar jobany taldaıtyn bolamyz. Aldaǵy ýaqytta serik­tes­tigimiz jemisti bolaryna senimdimin, – dedi.

Forým aıasynda Halyqaralyq valıýta qorynyń Basqarýshy dırektory Krıstın Lagard jahanda bolyp jatqan oqıǵalar negizindegi boljamdarymen bólisip, jyl sońynda álemdik ekonomıkalyq ahýal birshama jaqsarǵanymen turaqsyz bolatynyn aıtty.

Bıyl on ekinshi márte ótip jatqan fo­rýmǵa álemniń 30 elinen 710-nan astam sarapshy, saıasatker, bıznesmen men ǵa­lym qatysyp jatqanyn aıta keteıik. Jal­py sany 5,5 myńǵa jýyq delegat qaty­syp jatqan alqaly jıyn búgin de jalǵasýda.  

Arnur ASQAR,

Suńǵat ÁLIPBAI,

Erkejan AITQAZY,

       «Egemen Qazaqstan»


Sońǵy jańalyqtar

Shymkentte taǵy bir aýdan qurylady

Qoǵam • Búgin, 16:58

Almatyda qant qymbattap barady

Qoǵam • Búgin, 16:45

Dollar baǵamy ósti

Qarjy • Búgin, 16:12

Uqsas jańalyqtar