Eki kúnge sozylatyn forýmnyń plenarlyq otyrysy EKSPO-2017 kórme kesheniniń bazasyndaǵy Kongress-ortalyqta ótýde. Alqaly jıynǵa Nobel syılyǵynyń laýreattary, álemge áıgili sarapshylar, saıasattanýshylar, dúnıe júziniń bıznes elıtasy qatysýda. Plenarlyq otyrysta mártebeli meımandar ári spıkerlerdiń sanatynda bolǵan Halyqaralyq valıýta qorynyń Basqarýshy dırektory Krıstın Lagard, Qytaı Halyq Respýblıkasy Memlekettik keńesiniń vıse-premeri Han Chjen, Armenııa Respýblıkasynyń Prezıdenti Armen Sarkısıan, Nokia Corporation dırektorlar keńesiniń tóraǵasy Rısto Sıılasmaa, Nobel syılyǵynyń ekonomıka boıynsha laýreaty, Dúnıejúzilik banktiń bas ekonomısi Pol Romer jáne basqalar sóz sóılep, forým taqyrybyna qatysty oılaryn ortaǵa saldy. Plenarlyq otyrysqa Euronews jýrnalısi Shtefan Grobe moderator bolsa, CNN tilshisi Djon Defterıls forým aıasyndaǵy birqatar sessııany júrgizdi.
Sıfrlaný dástúrli ekonomıkany ózgertedi
Astana ekonomıkalyq forýmynyń plenarlyq otyrysynyń tizginin ustaǵan Euronews jýrnalısi Shtefan Grobe aldymen sózdi Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti N.Nazarbaevqa usyndy. Elbasy óz sózinde Astana ekonomıkalyq forýmynda aıtylǵan usynystar men qorytyndylar Qazaqstanǵa jahandyq syn-tegeýrinderge der kezinde ún qatýǵa múmkindik bergenin atap ótti.
– Bizdiń turaqty túrde kezdesýimiz uzaq jyldarǵa jalǵasqan jaqsy dástúrge aınaldy. Men osy alańda qalyptasqan dostyq ahýaldy óte joǵary baǵalaımyn. 2008 jyly osyndaı forým uıymdastyrý týraly bastama kóterip, ol turaqty óte bastady. Búgin, mine, HII forýmdy ótkizip jatyrmyz, – degen N.Nazarbaev alqaly jıynda jahandyq jáne óńirlik sıpattaǵy eń ózekti máseleler talqylanatyny týraly aıtty.
– Bul forýmda kóterilgen taqyryptardyń barlyǵy taıaý jyldardaǵy damýǵa yqpalyn tıgizetin strategııalyq máseleler. Osy jyldardyń ishinde G-Global jobalary, ǵalamdyq ekologııa máseleleri, kedeılikpen kúres, adam kapıtalyn damytý, jańa energııa kózderin qosa alǵanda keń aýqymdaǵy máselelerdi talqyǵa saldyq. О́tken jyly jahandyq syn-tegeýrinder sammıtin ótkizdik. Forým alańynda BUU Bas assambleıasynyń qoldaýymen daǵdarysqa qarsy eki konferensııa uıymdastyrdyq. Buǵan deıingi ótken forýmdar men jasalǵan qorytyndylar Qazaqstannyń damýyna oń yqpalyn tıgizdi. Osy jerde talqylanǵan usynystar men qorytyndylar kóp jaǵdaıda elimizdiń jahandyq syn-tegeýrinderge der ýaqytynda ún qatysýyna, qıyndyqtardy eńserýge kómektesti. Bizdiń oı-pikirlerimiz ben aıtqan usynystarymyz ózge de óńirlerde paıdalanyldy dep oılaımyn, – dedi N.Nazarbaev.
Elbasy adam kapıtalyn damytýdyń qanshalyqty joǵary mańyzy bar ekenine de toqtalyp ótti. Búginde adam kapıtalyna talap artyp, bilim berý prosesi jańaryp kele jatqanyn, qashanda utqyr qadam jasaıtyn, kreatıvke beıim adam kapıtaly kez kelgen ekonomıka tabysynyń negizgi qyry ekenin jetkizdi.
– Dál osy utqyrlyq, kreatıvtilik sııaqty qasıetter memleketter arasynda jan basyna shaqqandaǵy IJО́ deńgeıiniń 10-30 paıyzǵa deıingi aıyrmashylyqpen qalyptasýyna yqpal etip otyr. Tehnologııalardyń qoljetimdi bolýyna baılanysty qazirgi tańda álemdik ekonomıkadaǵy jumys ýaqytynyń teń jartysy avtomattandyryldy. Osyǵan oraı 2030 jylǵa qaraı, álem boıynsha 370 mln adam qaıta oqytýdan ótip, biliktilikterin ózgertip, mamandyqtaryn aýystyrýǵa májbúr bolady. Bul kórsetkish jahandyq jumys kúshiniń 14 paıyzyn quraıdy. Jańa tehnologııalardyń belsendi túrde qoldanysqa engizilip jatqany keıbir mamandyqtardy suranystan aıyryp, jańa mamandyqtardyń paıda bolýyna yqpal etýde. Tipti tabys deńgeıi tómen jáne ortasha elderdiń ózinde kóptegen adamdar 30 jyl buryn biz estip-bilmegen jańa mamandyqtar boıynsha jumys istep júr, – dedi ol.
Sıfrlaný qubylysy dástúrli ekonomıkanyń turpatyn túbegeıli ózgertedi. Astana ekonomıkalyq forýmynda Elbasy N.Nazarbaev osyndaı paıymyn ortaǵa saldy.
– Dástúrli saýda salasyna jańa tehnologııalardyń enýi onyń tıimdiligin aıtarlyqtaı kóterdi. Sıfrly túrlený biz úırengen daǵdyly ekonomıkanyń turpatyn ózgertedi. Búginde jahandyq ekonomıkalyq landshaftyny joǵary tehnologııalyq kompanııalar aıqyndaıdy. Máselen, naryqtyq quny boıynsha TOP-5 kompanııany Apple, Google, Microsoft, Amazon, Vincent syndy tehnologııalyq alyp kompanııalar qurap otyr. Olar ýaqyt ótken saıyn dástúrli ónerkásiptik jáne ınvestısııalyq iri kompanııalardy yǵystyra túsýde, – dedi Elbasy.
N.Nazarbaev úzdik bestikke kiretin kompanııalardyń jalpy quny shamamen 3,5 trln dollardy quraıtynyn, bul keıbir damyǵan memleketterdiń ishki jalpy ónimimen teń ekenin tilge tıek etti.
Qazirgi ýaqytta qalalar mańyzdy ról atqarady jáne ekonomıkalyq damýda olardyń yqpaly arta beredi. Osylaı degen Nursultan Nazarbaev básekelestik qalalardyń arasynda júrip jatqanyn aıtty.
– Adamdar qaıda sapaly ómir súrýge bolatynyn zerttep, sáıkesinshe sheshim qabyldap jatyr. Olar baqýatty ómir súrýge bolatyn damý núktelerine shoǵyrlanady, sóıtip mundaı jerler megapolıske aınalady. Búginde Jer shary turǵyndarynyń 55 paıyzy, ıaǵnı 4 mlrd adam qalada turady. 2025 jylǵa qaraı qala halqy eki esege artýy múmkin. Sonda árbir 10 adamnyń jeteýi qalalyq bolmaq. Qazir jáne bolashaqta ınvestısııalar memleketke emes, qalalarǵa salynady. Básekelestik te qalalar arasynda júrip jatyr. Álemdik ishki jalpy ónimniń 80 paıyzy qalalarda túziledi. О́nimdilikti arttyryp, ınnovasııalardy kóbirek engizgen ýrbanızasııa turaqty ósimge de yqpal ete alady, – dedi Nursultan Nazarbaev.
– Qazaqstandaǵy ýrbanızasııa belsendi túrde júrgizilip keledi. Qazirgi tańda elimizdegi halyqtyń 40 paıyzy aýyldyq jerlerde turady. Alaıda, ondaǵy halyqtyń 20 paıyzy qalada, qalǵan 20 paıyzy aýylda jumys isteıdi. Bizde iri qalalardyń sany artyp keledi. Elimizdiń astanasy 20 jylda 180 myń adam turatyn provınsıaldy qaladan mıllıondyq megapolıske aınaldy. Almaty qalasynyń turǵyndary 2 mln-nan asady. О́tken jyly mıllıondyq qalalar sapyna Shymkent qalasy qosyldy. Taǵy eki qalany osy qatarǵa qosýdy josparlap otyrmyz, – dedi ol.
Úlken Eýrazııa tuǵyrnamasyn usyndy
N.Nazarbaev atap ótkendeı, shet memleketterdiń pragmatıkalyq optımızmi – Qazaqstannyń saıası jáne ekonomıkalyq júıesine degen senimdiliktiń mańyzdy kórsetkishi.
Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev «G-global dıalogy – Úlken Eýrazııa» platformasyn qurýdy usyndy. Onyń aıtýynsha, Qazaqstan túrli máseleler boıynsha kelissózder prosesin ótkizý úshin tıimdi alań bola bildi.
– Jas bolǵanyna qaramastan, elimizdiń astanasy EQYU sammıtin ótkizdi, munda Islam Yntymaqtastyq Uıymynyń sammıti, Álemdik jáne dástúrli din kóshbasshylarynyń sammıti ótti. Astana ekonomıkalyq forýmy men meniń G-global bastamam da osyndaı dıalogtardyń alańyna aınalyp, astanamyz túrli elder men kóshbasshylarynyń kezdesý orny bola aldy. Munda bıznes pen ulttyq organdardyń, Eýroodaq, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq, Shanhaı yntymaqtastyq uıymy, ASEAN syndy ıntegrasııalyq birlestikterdiń ókilderi ázirge kóshbasshylar men saıasatkerler aıta almaı otyrǵan yntymaqtastyq máselelerin talqylaı alady. Taraptar arasyndaǵy arazdyq tıimdi ekonomıkalyq ózara baılanysqa kedergi keltiredi, – dedi Nursultan Nazarbaev.
Astana ekonomıkalyq forýmynda N.Nazarbaev álemdik derjavalardyń kóshbasshylaryn sanksııalar rejiminen tikeleı dıalogqa kóshýge shaqyrdy.
– Búkil álemniń keleshegin anyqtaıtyn negizgi jahandyq derjavalar kóshbasshylarynyń tıimsiz sanksııalar rejiminen tikeleı dıalogqa kóshkeni óte mańyzdy. Aıtalyq, AQSh, Reseı, Qytaı, Eýroodaq ókilderi arasynda qalyptasqan geosaıası daǵdarystan shyǵýdyń jolyn talqylaıtyn ýaqyt keldi. «Men mundaı áńgimeni atalǵan memleketterdiń kóshbasshylarymen júrgizdim. Jalpy, máseleni barlyǵy túsinip otyr. Biz oǵan laıyqty alańdy óz astanamyzda usyna alatynymyzdy taǵy da atap ótkim keledi, – dedi N.Nazarbaev.
Nursultan Nazarbaev turaqty jahandyq arhıtektýranyń irgetasy bola alatyn úsh negizgi dıalogty atap kórsetti.
– Birinshi dıalog AQSh, Qytaı jáne Eýropalyq odaq arasynda bolýǵa tıis. Ol iri ekonomıkalar men aýmaqtar, olar adamzattyń taǵdyryna yqpal ete alady. О́zderińiz bilesizder, Birinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin Ulttar lıgasy quryldy. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan soń Birikken Ulttar Uıymy quryldy. Sonyń nátıjesinde barlyq kedergiler kelissóz arqyly sheshilip keldi. Ekinshi dıalog – Eýrazııa deńgeıinde AО́SShK, EQYU syndy áleýetterdiń birigýi bolmaq. Úshinshisi – Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq pen EO, ShYU, ASEAN arasyndaǵy ınvestısııalyq dıalog. Mundaı úlken ekonomıkalyq ıntegrasııa barlyǵyna qyzyqty bolatyny sózsiz, – dedi N.Nazarbaev.
Sóz sońynda Elbasy Qazaqstan úshin tańdalǵan baǵyttyń durys bolǵanyn aıtty.
– Kóshbasshy men halyq birtutas bolsa – memleket tabysqa jetedi. Ázirlengen baǵdarlamalar men ıdeıalar halyqtyń tolyq qoldaýymen iske asyrylady. Bizde osylaı boldy, ıaǵnı júrgizilgen saıasat durys boldy dep sanaımyn. Turaqtylyq pen ózara túsinistik arqyly biz tabysqa jettik dep esepteımin. Oǵan sarapshylar men kórshiles elder ózderiniń tıisti baǵasyn berip jatyr, – dedi ol.
N.Nazarbaev endigi kezekte elimizdi alǵa jeteleý úshin jańa qadam kerek dep sanaǵanyn aıtty.
– Jańa komanda, jańa adamdar ózderiniń ınnovasııalary men oılaryn iske asyrady. Bizdiń elde strategııalyq baǵdarlamalar ázirlengen. Qazaqstan resýrsqa, munaı men gazǵa, kóptegen paıdaly qazbalarǵa baı. Sondyqtan elimiz Keńes Odaǵy kezinde shıkizat óndirýshi retinde paıdalanylyp keldi, qaıta óńdeý baǵyty damymady. Meniń bastamammen Ulttyq qor qurylyp, onyń esebinen biz ekonomıkany ártaraptandyrdyq, – dedi Elbasy.
Ol Qazaqstandaǵy «Tuńǵysh Prezıdent» pen Memleket basshysy túsinikterine baılanysty da pikir bildirdi.
– Spıkerler úshin yńǵaısyzdaý bolyp tur, birinshi «Tuńǵysh Prezıdent», sodan keıin «Prezıdent» dep tanystyrýyna týra keledi. Meniń oıymsha, Qazaqstanda ekijaqtylyq bolmaıdy. Bizde Prezıdent bar jáne ol basty adam. Al biz barshamyz ony saılaǵannan keıin, qoldap jumys isteıtin bolamyz, – dedi N. Nazarbaev.
Nur-Sultan Eýrazııanyń astanasyna aınaldy
Astana ekonomıkalyq forýmyna kelgen mártebeli meımandardyń qatarynda Halyqaralyq valıýta qorynyń basqarýshy dırektory Krıstın Lagard boldy. Plenarlyq jıynda sóz alǵan K.Lagard hanym qazaqtyń uly aqyny Abaı Qunanbaevtyń óleń joldaryn tilge tıek etip, onda aıtylǵan ıdeıany ekonomıkadaǵy qazirgi qadamdarmen sabaqtastyra jetkizdi.
XII Astana ekonomıkalyq forýmyna kelgen saıasatkerlerdiń arasynda Armenııa prezıdenti Armen Sarkısıan da boldy. Plenarlyq májiliste sóz alǵan Armenııa prezıdenti Qazaqstannyń bas qalasyna Eýrazııanyń astanasy degen baǵa berdi.
Sonymen qatar ol progressıvti damýǵa qatysty oıymen bólisti.
QHR Memlekettik keńesiniń vıse-premeri Han Chjen jalpyǵa birdeı ekonomıkalyq damý úshin Qytaı tájirıbesi men resýrsyn basqa eldermen bólisýge daıyn ekenin aıtty.
Agrarlyq sektordyń álsiz jaqtary da bar
HII Astana ekonomıkalyq forýmy aıasynda eki kún ishinde elýden astam sessııa men is-sharalar ótedi dep josparlanǵan. Forým baǵdarlamasy boıynsha alǵashqy kúni ótken mańyzdy sessııalardyń biri «Aýyl sharýashylyǵyn sıfrlandyrý: naqty eginshilikten «aqyldy fermalarǵa» deıin» taqyrybyna arnaldy. Ony elimizdiń Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men BUU Azyq-túliktik jáne aýyl sharýashylyq uıymy (FAO) uıymdastyrdy.
Sessııaǵa moderatorlyq jasaǵan elimizdegi «Talap» qoldanbaly zertteýler ortalyǵynyń dırektory Raqym Oshaqbaev bul jıynda fermerler úshin qarjylyq qoljetimdilikti arttyrý, bilim men aqparatty taratý, tehnologııalar transfertin joǵarylatý, agrarlyq sektordaǵy memlekettik qoldaý ınstıtýttaryn damytý, organıkalyq aýyl sharýashylyǵyn sıfrlandyrý sekildi máseleler talqylanatynyn aıtyp ótti.
Jıynǵa Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Saparhan Omarov qatysyp, sóz sóıledi. Mınıstrdiń aıtýynsha, qazirgi tańda álem elderi aqparat, ıdeıalar jáne ınnovasııalardy qamtıtyn málimetter aǵynyn týyndatyp otyrǵan sıfrly jahandaný dáýirine aıaq basty. Sarapshylardyń boljamyna sensek, 2020 jylǵa deıin álemdik ekonomıkanyń 25 paıyzy memleketke, bızneske jáne qoǵamǵa tıimdi jumys isteýge múmkindik beretin sıfrly tehnologııalarǵa kóshedi. Damyǵan elder ındýstrııalandyrýdy aıaqtap, óz ekonomıkasyn qaıta jandandyratyn bolady. Olar qazirdiń ózinde jasandy ıntellekt, avtomattandyrý jáne sıfrly platformalar basymdyq tanytatyn ınnovasııalyq tehnologııalardy qarqyndy túrde damytýda. Búginde ǵylymı-tehnologııalyq zertteýlerge jumsalatyn jahandyq shyǵyn 2 trıllıon AQSh dollaryn quraıdy, jyl saıynǵy ósim – 4 paıyz.
Osy úrdiske sáıkes Qazaqstan sıfrly tehnologııany engizý isin ulttyq ekonomıkany ártaraptandyrý, ony shıkizattyq baǵyttan ındýstrııalyq-servıstik modelge qaıta baǵdarlaýdyń negizgi joly retinde qarastyrýda. Osyǵan oraı elimizdiń eń úlken salasy aýyl sharýashylyǵyn sıfrlandyrýǵa kóshirý isi tótenshe sıpat alyp otyr. Mınıstr bul boıynsha salada júzege asyrylyp jatqan jumystardy, jetistikterimen qatar problemalaryn da ortaǵa saldy.
Atalǵan taqyryptaǵy máselelerdi talqylaýǵa Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııanyń О́nerkásip pen aýylsharýashylyq kesheni jónindegi kollegııa múshesi Aleksandr Sýbbotın, SwissRe kompanııasynyń Eýropa jáne Orta Azııa aýmaǵyndaǵy Agrarlyq qaıta saqtandyrý jónindegi basshysy Marsel Andrıss, Syngenta kompanııasynyń KAZBEK kommersııalyq bólimshesiniń (Qazaqstan, Belarýs, Kavkaz jáne Ortalyq Azııa elderi boıynsha) basshysy Djordj Dragan jáne basqalar qatysty.
Spıkerlerdiń sózine qaraǵanda, aýyl sharýashylyǵy sekildi dástúrli salalardaǵy, sonyń ishinde qorshaǵan ortaǵa zııanyn tıgizetin jappaı óndirý men qoldanýdy qamtamasyz etetin egin jáne mal sharýashylyǵyndaǵy býdandastyrý jáne klondaý jumystarynyń mańyzy birte-birte tómendep barady. Olardyń ornyn mashınalyq úıretý, neırojeliler, sıfrly platformalar, 3D baspa, robottehnıka, bıosensorlar men Big Data arqyly jumys isteıtin «aqyldy» agrotehnologııalar almastyryp keledi.
Suranysqa ıe mamandyq – zaman talaby
XII Astana ekonomıkalyq forýmy aıasynda «Densaýlyq saqtaý salasyndaǵy adam kapıtalyn damytý» sessııasynda sarapshylar densaýlyq saqtaýda salalyq biliktilik sheńberin qalyptastyrý máselelerin talqylady. Onda densaýlyq saqtaý júıesin nyǵaıtýdyń eń mańyzdy quramdas bólikteriniń biri adam kapıtalyn damytý strategııasy ekeni aıtylǵan. Álemde densaýlyq saqtaý júıesiniń tıimdiligi men medısınalyq qyzmetterdiń sapasy densaýlyq saqtaý uıymdarynyń jáne el óńirleriniń bilikti mamandardyń jetkilikti sanymen qamtamasyz etilýine, olardyń bilimderimen, sheberlikterimen, ǵylymı-tehnologııalyq damý deńgeıimen aıqyndalatyny aıtyldy. Álemdik tájirıbe kórsetkendeı, qazir memlekettiń ekonomıkalyq ósýiniń sheshýshi faktory adam kapıtalyn qalyptastyrý men damytýǵa baǵyttalǵan ınvestısııalarǵa táýeldi. Álemniń 192 eliniń ekonomıkasyn zertteýge negizdelgen Dúnıejúzilik banktiń derekteri boıynsha ekonomıkalyq ósýdiń tek 16 paıyzy ǵana fızıkalyq kapıtalǵa, 20 paıyzy – tabıǵı, 64 paıyzy adam kapıtalyna negizdelgen. Sessııa barysynda Qazaqstan HR-menedjerleri qaýymdastyǵy Úılestirý keńesiniń tóraıymy Gúlmıra Raısova adam kapıtalyn basqarý qanshalyqty durys júrip jatqany týraly oıyn bildirdi.
– Álemde adamdardy basqarýda qandaı tendensııalar bar, sonyń ishinde Qazaqstanda adam basqarý qandaı deńgeıde ekenin zerttedim. 2019 jyly adam basqarý boıynsha HR-menedjerlerdiń basyn qosqan 109 elde júrgizilgen tájirıbeniń nátıjesimen bóliskim keledi. Ishinara shtattyq rejimde jumys isteıtin qyzmetkerlerdiń ishinde aýtsorsıngpen aınalysatyn jáne frılanser bolyp isteıtinderi 63 paıyzdy qurady. Demek, qyzmetkerler taza sol uıym úshin ǵana jumys istemeıdi. Basqa jaqtarda da qyzmet etedi. Bul búgingi tendensııa dep aıtýǵa bolady, – dedi G.Raısova.
Sondaı-aq ol avtomattandyrýdyń áserinen kásipterdiń joǵalyp ketýi men jańa qyzmettiń paıda bolýy týraly aıtyp berdi.
− Máselen, qazir kadrlyq jumys mamandary joǵalýda. Álemde ondaı jumys joǵalyp ketken, robottar basqaryp otyr. Al qalǵandary kadrlardy qalaı baqytty qylýǵa bolady degen ózge suraqqa jaýap izdeýge tyrysady. Kóshbasshylyq týraly aıta ketsek, bizdiń lıderlerge salmaq túsip otyr. Bul jerde olar ózderi úshin ǵana emes, ózgeler úshin de jaýapty bolyp otyr. Ol qaramaǵyndaǵy adamdarymen jumysty jaqsy uıymdastyrý, komandalyq jumysty alǵa ilgeriletýdi oılastyrady, – dedi G.Raısova.
Al álemdegi adamdardyń mamandyqqa beıimdelý úderisi qanshalyqty qalyptasqany jóninde The Emerging Leaders Lab birlesken negizin qalaýshysy jáne Director of Phase Minus 1 atqarýshy dırektory Alaa Mýrabıt aıtty.
− Álemde kóptegen mamandar joǵary bilimge qol jetkizgileri keledi. Oǵan negiz de joq emes. Zaman talaby bilimdi, bilikti bolýǵa kelip tireledi. Eger sońǵy 25 jyldaǵy jaǵdaıǵa nazar aýdarsaq, álem boıynsha joǵary bilim alǵan adamdar sany 3 ese ósken. Sebebi daǵdarys kezinde joǵary bilimi joq mamandar óz oryndaryn bilimi bar jandarǵa bosatyp berýge múddeli boldy. Bul jaǵdaıdan keıin eńbekke qabilettilik úlesi artty. Qazirgi qoǵamda bolashaqtaǵy suranysqa ıe mamandyqty bilýge, qandaı baǵytta jumys júrgizýge bolatynyn anyqtaýǵa múmkindik týyp otyr. Bul adamdardyń óz bolashaǵy úshin qam jasaýyna múmkindik beredi, − dedi ol.
«Jasyl» ekonomıka – jańasha damýdyń kilti
Forým aıasynda uıymdastyrylǵan «jasyl ósim boıynsha ınnovasııalyq ekojúıe qurý: ǵylym, bilim jáne jańa tehnologııa» dep atalatyn sessııada Dúnıejúzilik jer festıvaliniń negizin qalaýshysy Marııa Rebekka Ballestra qazirgi zamanda bilimdi bolý men halyqtyń ýaqytynda qajetti aqparatpen qamtamasyz etilýiniń qanshalyqty mańyzdy ekenin atap ótti.
− О́ıtkeni qorshaǵan orta salasyndaǵy naqty tótenshe jaǵdaılar kózqarastar men tájirıbeni túbegeıli ózgertýdi talap etedi. Is júzinde festıvaldyń maqsaty – neǵurlym ekologııalyq mádenı jáne iskerlik tájirıbelerge kóshý prosesin jedeldetý, jurtshylyqqa joldaýyn taratý, adamdarǵa tótenshe ekologııalyq jaǵdaı týǵyzyp jatqan múmkindikter týraly aqparattandyrý jáne eń aldymen bolashaq urpaq arasynda ekologııalyq mádenıetti damytý. Bizdiń uzaq merzimdi maqsatymyz – qorshaǵan orta, óner jáne ǵylym boıynsha halyqaralyq pikir-saıystarda basty táýelsiz baǵdar bolý, − dedi ol.
«Ekologııalyq ónerkásip saıasaty ortalyǵy» ǴZI» FMAM qyzmetkeri, RF MEI ǴZÝ energııa únemdeý zerthanasynyń meńgerýshisi Evgenıı Gashonyń aıtýynsha, búgingi zamandaǵy qoljetimdi tehnologııalar − jańa jaǵdaılarda damýdyń jańa rezervteri.
− Sońǵy 4 jylda birinshi sanattaǵy kásiporyndardyń energııa-ekologııalyq tıimdiligin arttyrý úrdisi baıqaldy. Energııany kóp qajet etetin jáne ekologııalyq qarqyndy óndiristik obektilerdi paıdalanýdyń tehnologııalyq kórsetkishteri artqanyn kóremiz. «Jasyl» ekonomıka – qaldyqsyz álem, energııa jáne resýrs únemdeý, qalalardyń teńdestirilgen ınfraqurylymy jáne klımattyń beıimdelýi, ekologııalyq ınjınırıngtiń jańa salasy ǵana emes, bul ártúrli salalarda mamandar daıarlaý. Energetıkterdi, tehnologtardy, zańgerlerdi, ekologtardy daıyndaý mańyzdy, – dedi E.Gasho.
Sessııada Qazaqstanda ekologtardy daıyndaý reformasyn jedeldetý qajettigin aıtqan Qazaqstannyń ekologııalyq uıymdary qaýymdastyǵy tóralqasynyń tóraǵasy Álııa Nazarbaeva bul salanyń talmaýyr tustaryn jipke tizdi.
− Búginde bilim salasy mektepke pedagogıkalyq bilimi ǵana emes, sonymen birge ózin úlgi etý arqyly jigerlendirýge qabiletti, biliktiligi joǵary kadrlardy tartýdy qajet etetinin túsinemiz. Qazirgi ýaqytta Qoǵamdyq mańyzy bar bastamalardy damytý qory EACH jobasyn ázirlep jatyr. Bul gýmanıtarlyq pánderge basymdyq berilgen bizdiń ulttyq ónim degendi bildiredi. Onyń basty maqsaty – mektepterge biregeı kýrstar men oqý baǵdarlamalarynyń avtory bolatyn talantty, jas kadrlardyń jańa tolqynyn tartý, – dedi ol.
Á.Nazarbaevanyń aıtýynsha, bul jumys bastalyp ta ketti. Máselen, Qoǵamdyq mańyzy bar bastamalardy damytý qory halyqaralyq uıymdarmen, mınıstrliktermen, barlyq deńgeıdegi ákimdiktermen jáne azamattyq sektormen birlesip, birqatar shara uıymdastyrǵan. Atap aıtqanda «Birge jaryǵyraq» festıvali elimizdiń 12 óńirinen shamamen 75 myń adamnyń basyn qosty. Al «Eko-Challenge» jobasy 82 myń bala men olardyń ata-analaryn biriktirdi.
– Bul bizdiń qoǵamymyzdyń, jastarymyzdyń, pedagogıkalyq qoǵamdastyqtyń, ata-analardyń «jasyl ósim» ıdeologııasyn ilgeriletýge múddeli ekeniniń jarqyn dáleli. Jastardyń energııasy men shyǵarmashylyǵyna tańǵalamyn. Olar óte belsendi. Qorshaǵan ortany qorǵaý, energııa únemdeý jáne Qazaqstannyń qaıta óńdeý salasyn damytý syndy salalardaǵy ózekti máselelerdi sheshýge baǵyttalǵan kózqarasyn usynýdan qoryqpaıdy, – dedi Á.Nazarbaeva.
Sonymen qatar ol joǵary oqý oryndarynda ınjener mamandyqtaryna beriletin grant sanyn arttyryp, ekologııalyq jumys oryndary men laıyqty eńbek jaǵdaıyn jasaý qajettigine nazar aýdardy. Máselen, onyń deregine sáıkes, Qazaqstanda jyl saıyn joǵary oqý ornyn 130 myńnan astam adam bitirip shyqqanymen, olardyń tek 546-sy ǵana ekologııamen baılanysty dıplom alady. Á.Nazarbaeva kásibı kadrlar daıarlaý júıesindegi sapaly reformalar prosesin jedeldetý qajettigin de atap ótti. Kásibı kadrlardy daıyndaý júıesindegi sapalyq reformalar prosesin jedeldetip, ekologııalyq qaýipsizdik pen laıyqty eńbek sharttaryn qurýǵa basymdyq bere otyryp, úkimet, jumys berýshi, eńbek bırjasy, sonymen qatar fılantroptardyń kelisilgen is-áreketin túzý qajet dep sanaıdy ol. Bul energııa men shıkizatty paıdalaný tıimdiligin arttyrýǵa, parnıkti gazdar shyǵaryndylaryn shekteýge, qorshaǵan ortaǵa qoqystar men las zattardyń shyǵýyn azaıtýǵa, ekojúıeni qorǵap, qalpyna keltirýge jol ashady.
Senimdi seriktestik
Astana ekonomıkalyq forýmy aıasynda belgili bolǵandaı, Búkilálemdik bank Qazaqstanda densaýlyq saqtaý, bilim berý, kólik salalary boıynsha birneshe ortaq jobalardy júzege asyrady. Bes jyldyq strategııa aıasynda halyqaralyq uıym elimizde salyq pen quqyq qorǵaý baǵytynda da áriptestikti damytpaqshy. Osy rette bıyl Búkilálemdik bank sarapshylary «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń mamandaryn qarjy salasyndaǵy sot saraptamasy negizderine úıretetin bolady. Mamandar muny mańyzdy qadamǵa balap otyr.
Búkilálemdik banktiń memlekettik salany damytý departamentiniń mamany Valıd Malık:
− «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy ashylǵaly barlyq mehanızmderdiń qurylýyna úles qostyq. Keleshekte de ortalyqtyń ınvestorlardy tartý isinde ilgerileýine kómegimiz tıedi. Osy forýmda biz birqatar jobany taldaıtyn bolamyz. Aldaǵy ýaqytta seriktestigimiz jemisti bolaryna senimdimin, – dedi.
Forým aıasynda Halyqaralyq valıýta qorynyń Basqarýshy dırektory Krıstın Lagard jahanda bolyp jatqan oqıǵalar negizindegi boljamdarymen bólisip, jyl sońynda álemdik ekonomıkalyq ahýal birshama jaqsarǵanymen turaqsyz bolatynyn aıtty.
Bıyl on ekinshi márte ótip jatqan forýmǵa álemniń 30 elinen 710-nan astam sarapshy, saıasatker, bıznesmen men ǵalym qatysyp jatqanyn aıta keteıik. Jalpy sany 5,5 myńǵa jýyq delegat qatysyp jatqan alqaly jıyn búgin de jalǵasýda.
Arnur ASQAR,
Suńǵat ÁLIPBAI,
Erkejan AITQAZY,
«Egemen Qazaqstan»
