Jambyldyń belgisiz aıtystary

Beısenbi, 28 aqpan 2013 7:23

Álem ádebıetinde áli kúnge deıin kóp aıtylsa da tııanaqty, tereń zerttelmegen máselelerdiń biri – sýyryp salma aqyndar shyǵarmashylyǵy. Bir qaraǵanda, qazaq pen qyrǵyz ádebıetinde aıryqsha oryn alǵan, halyqtyń rýhanı ómirinde óshpes iz qaldyrǵan osy óner ıeleri jaıynda az aıtylmaǵan sııaqty. Alaıda is júzinde shyndyq basqasha…

Beısenbi, 28 aqpan 2013 7:23

Álem ádebıetinde áli kúnge deıin kóp aıtylsa da tııanaqty, tereń zerttelmegen máselelerdiń biri – sýyryp salma aqyndar shyǵarmashylyǵy. Bir qaraǵanda, qazaq pen qyrǵyz ádebıetinde aıryqsha oryn alǵan, halyqtyń rýhanı ómirinde óshpes iz qaldyrǵan osy óner ıeleri jaıynda az aıtylmaǵan sııaqty. Alaıda is júzinde shyndyq basqasha…

Nege bulaı degen saýalǵa jaýap izdegende, obektıvti eki shyndyq aıqyndalady. Birinshisi – kóshpeli elder mádenıeti Batys dúnıetanymy, ıdeologııasy turǵysynan ústirt tekserilse, keńes ıdeologııasy bul tarapta júıeli de obektıvti zertteý múmkindigin shektegeni esimizde. Sonyń saldarynan tól ádebıetimizdi basqa túgil ózimiz áli tereńdep tanı alǵan joqpyz. Máselen, Asanqaıǵy, Qaztýǵannan bas­tap, bertingi Jambyl, Isaǵa deıingi aýyzsha ádebıet halyq tarıhynda, rýhanı ómirinde, ulttyq psıhologııada, ulttyq-kórkemdik oıdy qalyptastyrý men nyǵaıtýda, memlekettiligimizdi, ultymyzdy saqtaýda qandaı qyzmet atqardy, qadir-qasıeti qandaı degen saýaldarǵa qanaǵattandyrarlyqtaı jaýap tabý qıyn. О́ıtkeni, zertteýler negizinen aýyzsha ádebıetti týdyrýshy tulǵalardyń ómirbaıandary men shyǵarmalarynyń mazmunyna, jekelegen kórkemdik sıpattaryn paıymdaýǵa baǵyttaldy. Sóıtip, sol sıpattardyń túzilýi men nyǵaıýyna, tarıhı mán-mańyzyna qandaı faktorlar áser etti, halyqtyń rýhanı áleýetine qanshalyqty yqpal jasady degen saýaldar qaǵa beriste qala berdi. Bul máselelerge aıryqsha nazar aýdarylyp, shyn mánindegi ǵylymı-zertteý nysanyna aınalmaıynsha, tarıhymyzdy da, búgingi bolmysymyzdy da, álemdik arenadaǵy óz múmkindigimizdi de boljaý men mólsherleý qıyn.

Aýyzsha ádebıet shyǵarmasyn jaral­ǵan, jaryqqa shyqqan sátinde eshkim de jazyp almaýy, álem ádebıetiniń qandaı jazba týyndysynan da olqy túspeı, ıyǵy asyp turatyn shyrqaý kezeńderindegi bastapqy qaıratty qalpynda búginge buljymaı jetpeýi olardyń sapasyna áser etpeı qoıǵan joq. Aqyndar tek aıtýshy ǵana emes, jyrlap taratýshy, keıingilerge jetkizýshi qyzmetin de atqarǵan. Degenmen, jyldar ótken saıyn kýágerler azaıǵan soń, keıingi býyn ókilderiniń shyǵarmany naq aldyńǵy býyn sııaqty sol qyzýymen, áý bastaǵy boıaýymen jetkizýge yqylasy kemı beretini – ómirdiń shyndyǵy. Kólemdi týyndylar túgili jekelegen sózderdiń ózi burmalanyp, keıingi urpaqqa múldem túsiniksiz bolatynyn da kórip júrmiz. Máselen, Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Aıagózdi eldiń bári biledi. Nege olaı atal­ǵan degen suraqqa kóńil kónshirlikteı jaýap­ tabyla qoımaıdy. Durysy – pro­fessor Esmaǵambet Ysmaıylovtyń ma­qa­lasynda aıtylǵandaı, «Aıýgóz» bolýy ke­rek. Reseı adamy úshin «Aıýgýz» dep ataý­dan góri «Aıagýz» dep aıtý áldeqaıda jeńilirek.

Bir sóz, bir ataýdyń ózi jyldar óte kele adam tanyǵysyz ózgerse, aýyzsha ádebıet shyǵarmasy týraly shyndyqty bilý odan da qıynǵa tússe kerek. Máselen, Áset pen Yrysjannyń, Túbek pen Qulmambettiń, t.b. birneshe nusqasy bar. Uqsaıtyn da, uqsamaıtyn da tustary az emes. Jetkizýshi aqyn nemese jyrshynyń qarym-qabiletine qaraı kórkemdigi de árqıly.

Aıtýshy túpnusqa dúnıege kelgen­ sátten neǵurlym alystaǵan saıyn shyǵarmanyń áý bastaǵy qalpyn taný soǵurlym qıyndaı beretinine aýyzsha ádebıettiń alyby, darqan daryn Jambyldyń qazaq úshin búginge deıin belgisiz bolyp kelgen eki aıtysyn oqyǵanda, kóz jetkizý qıyn emes.

О́tken jyly ǵylymı issaparmen Bishkek qalasyna barýdyń sáti túsken. Qyrǵyz aǵaıyndar qazaq-qyrǵyz ádebı baılanystaryn únemi nazardan tys qal­dyrmaı qadaǵalap júrgenine dán rıza boldyq. Ásirese, aıtys aqyndary aıtar­lyqtaı zerttelgen eken. Ǵylymı eńbekterdiń arasynan, aqyndardyń kitaptarynan qyrǵyz-qazaq aqyndary aı­tystarynyń jekelegen mysaldaryn ushyrastyrdyq. Bizdiń qolymyzǵa túskeni – Jambyldyń Balyqpen, Molda Baǵyshpen aıtysy. Ekeýin de tolyqqandy, aqyndar armansyz kósilgen kólemdi aıtys dep aıtý qıyn. Onyń ústine arada kóp ýaqyt ótkendikten bolýy kerek, búginge jetken nusqa Jambyldyń da, Balyqtyń da dál sol sáttegi sózi deýge kelmeıdi. Alaıda, «joqqa júırik jetpeıdi», barǵa qanaǵat, dep, oqyrman qaýymǵa usynýdy jón kórdik.

Aldymen, Balyq týraly aıta keteıik. Jambyldyń, Súıinbaıdyń, Shójeniń, Qulmambettiń, t.b. qazaq aqyndarynyń qyrǵyz elin aralaǵany jaıynda az aıtylǵan joq. Ásirese, Jambyldyń revolıýsııaǵa deıin de, odan keıin de qyrǵyz arasyna talaı barǵany, keıde bir-eki jyl boıy turǵany jaıynda da málimetter bar. Balyq, Naımanbaı, Murataly, t.b. qyrǵyz aqyndarymen dos bolǵan, qyrǵyz jyrlaryn, «Manasty» aıtqany da tarıhtan belgili.

Birde qyrǵyzdyń ataqty aqyny, áıgili manasshy Balyqpen qaǵysyp qalǵany qyrǵyz ǵalymy, Qyrǵyzstannyń Memlekettik syılyǵynyń laýreaty Batma Kebekovanyń zertteýinde aıtylady. Balyq (1799-1887) – qyrǵyzdyń ataqty manasshysy. Kezinde qyrǵyz eposy «Manasqa» baılanysty talas-tartys­tar týǵan kezde Muhtar Áýezov qyrǵyz folklory men aýyzsha ádebıetin jete zerttegen. Búginde biz «avtorlyq aýyz ádebıeti» dep júrgen salany kezinde Muhań «aýyzsha ádebıet» degeni nazar aýdararlyq. M.Áýezov qyrǵyzdyń manasshylaryn tyńdaǵan, salystyra zerttegen bolatyn. Osyndaı júıeli, zerdeli zertteýler barysynda qazaq pen qyrǵyz folkloryndaǵy, aýyzsha ádebıetindegi úndestikterdi, sabaqtastyqty, ózara yqpaldardy anyq baıqaǵan edi. Osy oraıda Jambyldyń Balyqpen aıtysyn da atap ketedi.

Á.Tájibaev, E.Ysmaıylov sııaqty ádebıetimizdiń aıtýly qaıratkerleri de eki aqynnyń aıtysqanyn eske alady. Alaıda, óz kezinde jazylyp alynbaǵandyqtan, joǵalǵan qazynalarymyzdyń qatarynda qalyp, «áttegene-aı» degizetin.

B.Kebekovanyń zertteýinshe, aıtystyń uzyn-yrǵasyn qyrǵyz aqyny Ysmaıyl Boronchıev 1936 jyly Ala-Arshany aralap júrip, Kúntý rýynyń bir qarııa­sy­nan estigen. Aıtys E.Ysmaıylov shamala­ǵandaı, 1870 jyldary ótken bolýy kerek. Y.Boronchıevtiń aıtýynsha, «Aıtysh Baıtıktın balasy Baısaldyn úıúndó ótúp, anda Baıtık alı tırı bolot (Al 1886 j. ólót. –B.K.), balkım, manaptyn ózú aıtyshýýga shykak (shykak – qazaqsha túrtki, dem berý, qaırat berý, qozǵaý salý – B.Y.) bergenbı, kım bılsın. Bırok ýzak yrdashpaptyr. Balyk bashtap yrdap, Jambyl orýndýý joop kaıtaryp, ónerlóshún uıatkaryp, aıtyshty ýzatpaı toktotot. Mynda bır esıńe sala ketúúchú nerse aıtýshýýnýn da ózúnún jol-jobosý, erejesı bolot. Sóz kadyryn bılgen akyn tokmok jese de, toktobogon boz baldardaı bolboı, sózúnón karmatyp koıgonýn sezgende, karshysyna joop berbesten, aıtyshty ýzartpaı toktotýp koet. Aga bolboı chanjyraı berse, sóz kadyryn da, óz kadyryn da ketıret. Býl aıtyshta bek týtýla týrgan ereje»(B.Kebekova. «Kyrgyz elının kaada-salt yrlary». Bıshkek, 2001, 143-bet).

Aıtysty Balyq ekpindetip bastap jibergenimen, jas bolsa da aıtystyń «aıqasyna» túsip úlgergen, «shaıqasynda» shyńdalyp qalǵan Jambyl Balyqtyń osal tusyn birden ańǵaryp, ázil-shyny aralas ýájin túıdektetip, tógip jibergende, «Baıtyk kolý kótórúp: «Toktot yryńdy, Balygym, sózdú ýlantýýga bolboı kaldy» degende, al: «Baatyr, ózúm da baıkap týrmýn. Jambyl sózge katýý jygyp kettı. Alla taala ómúr berse, yrchylyqtan baar tabarsyń, Jambylym. Naımanbaı ekóóń bırıńdı bırıń kadyrlap, tızgındeshıp yrdap ótkúlá», – dep batasyn beret.

Naımanbaı (1847-1913) – Balyqtyń uly, qyrǵyzdyń áıgili manasshylarynyń biri. Áke sózin keıin bolsa da estigen Naımanbaı qansha aqyndarmen aıtyssa da, Jambylmen básekelespegen eken. Arada 130-140 jyldaı ótken soń ǵana týǵan eline oralǵan Jambyl men Balyqtyń aıtysynyń qazaqsha nusqasyn oqyrmandarǵa usynýdy jón kórdik.

Balyq:

Jambylym, jastyǵyńa mas bolmaǵyn,

Basyńdy qası berip taz bolmaǵyn.

Aldyma eshbir aqyn shyqqan emes,

Moınyma shalma salyp, jyqqan emes.

Álińdi bil mastanba, jyrshy balam,

Bekerden shoń aqynǵa qas bolmaǵyn.

Táńir qoldap, ózime sózdi bergen,

Qydyr daryp, jyrla dep qushaq kergen.

Azýym – qurysh, arqa-belden tistep salam,

Ashýyma tıe berseń, piship salam.

Balyqqa tıisem dep, sorly jigit,

Baǵań ketip, kóp ishinde pás bolmaǵyn.

Jambyl:

Balyq aǵa, aıtqan sóziń tantyq boldy,

Jerge sińbes qara batpaq shalshyq boldy.

Jastyǵym kókiregimdi eritedi,

Jyrlarym taý jelindeı sergitedi.

Balyq aǵa, bolmas keptiń basyn shaldyń,

Kópshilik baǵa berer, qalqyp qaldyń.

Apyr-aı aqylyńnan aljastyń ba,

Nelikten pishtirgenge nazar saldyń?

Eger de mal shirkindi kóksep júrseń,

«Alyp kel», – dep nashardaı bilek túrseń.

Qordaıdyń belin asyp kele qalǵyn,

Qazaqtyń tanalaryn jıyp berem.

Shoń aqynnyń aqysyn jemek pe ediń,

Kóp ishinen qozy-laq qaıyr berem.

Balańmen, Balyq aǵa, jastas edim,

Naımanbaı aıtysqa tússe, qashpas edim.

Jyryńdy estip, kóńildi oıǵa keldim,

Atan túıe taırańdap, mas bolǵan ba?

О́ziniń aq saqalyn syılamastan,

Taılaq túıege janasyp, dos bolǵan ba?

Shaǵyn aıtystan qazaqshaǵa Tezek tóre sekildi Báıtiktiń de aıtystyń jón-júıesin, sóz qadirin, aqynnyń alymyn bilýmen birge óz qyrǵyzy – áıgili aqyn, manasshy bolsa da, búıregi burmaı, ádiletin aıtýy súıindiredi. Sol sııaqty, Balyqtyń da sózge toqtap, jeńilgenin moıyndaýy aıtystyń jazylmaǵan erejesin jete bilip baǵynatynyn, sol kezeńde aspanǵa shyrqaǵan aıtýly ónerdiń qadirine jetip qurmettegeniniń de, belgili bir deńgeıde rýhanı márttiginiń de kýási.

Oqyrmandarǵa usynylyp otyrǵan Molda Baǵyshpen aıtysy da buǵan deıin Jambyldyń jınaqtaryna enbegen.

JAMBYL MEN MOLDA BAǴYShTYŃ AITYSY

Jambyl:

Kelipsiń qazaqtardyń dalasyna,

Jat emes, baýyrlastar arasyna.

Qaı jerdiń qyrǵyzysyń júdep-tozǵan,

Jansyń ba abaqtydan qashyp-pysqan?

Kıimiń jyrtylypty, óziń aryq,

Nelikten, baýyrym-aı, boldyń kárip?

Azapqa seni kimder salǵan eken,

Ázirgi kórgen dúnıeń jalǵan eken.

Qazaq pen qyrǵyz ózi bir týǵan ǵoı,

Qalsaıshy, ótkerelik bir úlken toı.

Ertken kelinshegiń qazaq eken,

Aqsúıek eken, adaspaı qarma bekem.

Tóskeıde maly jatsa aralasyp,

Tósekte basy birge baýyrlasyp.

Atyńdy estip qaldym turǵan elden,

«Jyr aıtqan bir ózgeshe sabaz eken».

Basyńnan ne is ótti, aıtyp bergin,

Arnaıy dańqyńdy estip qaıtyp keldim.

Qazaqtyń keń dalasyn aralaǵyn,

Súıinbaıdaı áýendetip sabalaǵyn.

Úlkenmin birtalaı jas ózińnen men,

Qazaq pen qyrǵyz úshin jyrlap kelgem.

Molda Baǵysh:

Qazaqtyń kelip qaldym qalasyna,

Keńpeıil beıne qyrǵyz arasyna.

О́mirden kóp jamandyq kórip keldim,

Tıgim joq ótken kúnniń jarasyna.

Abaqtydan kelemin jaıaý-jalpy,

Toqtaǵul ótken eken osy joldy.

Túrmeniń ne ekenin eskermeppin,

Júrippin masaıraýmen ońdy-soldy.

Kıimim túgel jyrtyq, ózim aryq,

Jaıaýlap, azap shegip boldym kárip.

Jazyqsyz jazalanyp jattym jylap,

Janym da jabyrqady ábden syzdap.

Qazaqtan járdem aldym ıba qylǵan,

Qazaq pen qyrǵyz úshin jyrlap turam.

Qalar em týǵan elim kútpegende,

Qalyń el qalqan bolar zor kelgende.

Kóp jyldar kisendeýli jattym shydap,

Orystan qorlyq kórdim ábden qýrap.

Jambyl:

Orystyń qorlyǵyn kóp biz de kórdik,

Elimiz qyrylysyp, san shabysyp.

Bir-birin satady da, shabady da,

Qınasyp, mazaqtasyp, arpalysyp.

Barlyǵy óter-keter qaıyrylmaı,

Baǵyshym, kúshiń jına, qaırat qylǵyn.

Bararsyń Alataýyńa ańsap kútken,

О́z eliń qazaǵyńa qurmet qylǵyn.

Túrmeniń qıyndyǵy shyǵar esten,

Sabyr qyl, óz-ózińdi usta bekem.

Talaılar jylap-kúlip ótken eken,

Men seni óz baýyrymdaı jaqyn kórem.

Júr birge, aýylyma alyp ketem…

Molda Baǵysh:

Rahmet peıilińe, qazaq baýyrym,

Kóp boldy mundaı syıdy kórgen joqpyn.

Qazaq pen qyrǵyz ekeýi bir týǵan ǵoı,

El-jeriń menen esen-aman bolǵyn.

Bul shyǵarma aıtystan góri amandasýǵa, qara sózden góri óleńmen «sóıleý» aqyndyq daǵdyǵa aınalyp, oń yqylas, aq peıilin bildirýge yntaly shaqta aǵytylatyn óleńmen suhbattasýǵa kóbirek uqsaıdy. Qazaq atyn jer-jahanǵa kezinde daýylpazdaı sańqyldap taratqan óleń alyby, óner alyby Jambyl shyǵarmashylyǵynyń bir eskertkishi deımiz be, óneri men ómiri ózimizben týystas qyrǵyz elinen alyp kelgen tábárik álde bazarlyq deımiz be, qalaı bolǵanda da qasterli qazyna ǵoı dep, qaımaǵyn buzbaı, qalyń oqyrmanǵa usyndyq.

Bir eskererligi – eki shyǵarma da áý bastaǵy qalpynan, qanshalyqty ekenin aıta almaımyn, áıteýir kóp alystaǵan. Jambyldyń tógilip turatyn, yrǵaqtan jańylmaı údeı soǵatyn ekpindi shabysynyń jurnaǵy ǵana qalǵan dep aıtýǵa da bolady. Alaıda, ár sózi altynnan ardaqty ádebıet alyptarynyń árbir jańa týyndysy Batysta sensasııa retinde baǵalanatynyn bilgendikten, Jákeńdi óz eli de qýana qarsy alar degen senimmen qolǵa qalam alǵan edik.

Beken YBYRAIYM,

Abaı atyndaǵy QazUPÝ Jambyltaný jáne halyq

aqyndary ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor,

Halyqaralyq Sh.Aıtmatov akademııasynyń akademıgi.

ALMATY.