Arylý

Seısenbi, 5 naýryz 2013 7:23

Bizdiń tuqymnyń Toqseıit atty ápen­dileý bir kúıeýi boldy. Ańsaǵaı boıly, uıpa murtty, kók kóz sary kisi edi. Ańqyldap esilte áńgime aıtyp otyryp, arasynda oıdan qosyp ótirikti de syqpyrtyp jiberetin. Sondyqtan jurt Toqańnyń ózine senseń de, sózine senbe deıtin. О́zine sen deıtini jumysqa kelgende japyryp jiberetin de, sózine senbe deıtini, aıtqandarynyń áýdemge barmaı-aq shıkiligi shyǵyp jatatyn.

Seısenbi, 5 naýryz 2013 7:23

Bizdiń tuqymnyń Toqseıit atty ápen­dileý bir kúıeýi boldy. Ańsaǵaı boıly, uıpa murtty, kók kóz sary kisi edi. Ańqyldap esilte áńgime aıtyp otyryp, arasynda oıdan qosyp ótirikti de syqpyrtyp jiberetin. Sondyqtan jurt Toqańnyń ózine senseń de, sózine senbe deıtin. О́zine sen deıtini jumysqa kelgende japyryp jiberetin de, sózine senbe deıtini, aıtqandarynyń áýdemge barmaı-aq shıkiligi shyǵyp jatatyn.

Aýyldastardyń aıtýyna qaraǵanda, bizdiń el baıaǵyda Barankól jaqtaǵy Jekebaıaq jaılaýynda otyrǵanda jelókpe jas bozbala ol aýyldan jalǵyz ózi qashyp ketip, on altynshy jylǵy Torǵaı kóterilisine katysyp, Keıki batyrdyń qolastynda aıqasypty. Odan alashtiki me, áıteýir bir mılısııada qyzmet istep elge úsh-tórt jyldan soń bir-aq oralypty. Jáne dýdyratyp shash qoıyp, sap-sarala kıinip kelipti.
Sol jezdemiz Uly Otan soǵysy jyldary eńbek armııasy qatarynda az ýaqyt bolyp oralysymen: «Qoılybaıdan bata aldym, Toqseıit baqsy atandym», dep balger bop shyǵa keldi. Aýyl-aýyldy aralap naýqastardy úshkirip, tamyryn ustap, ishirtki jazyp beretin boldy. Onysy, árıne, aqysyz da bolmaıdy. Bala-shaǵasyna azdap azyq-túlik te alyp kep júrdi. Elge kelse-aq Jumabek etikshi shaýyp bergen qylqobyzyn sarnatyp qyzyl ińirde: «Jyn atasy – Qoılybaı, tilegimdi ber qudaı!» dep zarlaıdy da otyrady. Aýyl balalary kesh bolsa-aq úımelep sonyń janyna jınalamyz. Onsha ásem bolmaǵanymen, qońyr daýysy qobyzǵa qosylǵanda táp-táýir shyǵady. Baqsylar pirine syıynyp biraz sarnap alǵan soń Toqańnyń basqa da bir zarly áýenderge salyp muńǵa batatyny taǵy da bar. Kóbine ol Keıki batyrdyń ǵazaýatyna basady.
Atqa saldym erimdi,
Bermedim jaýǵa jerimdi.
Musylmannan jaý shyǵyp,
Syndyrdyń Alla-aı belimdi.

Atqa saldym terlikti,
Dushpanǵa qyldym erlikti.
Menen keıin halqym-aý
Kórersiń talaı qorlyqty.

Atqa saldym ystandy,
Kóterdiń Alla dushpandy.
Suraǵanǵa sálem aıt,
Keıki batyr ustaldy.

Ábdiǵapar, qaıdasyń,
О́nerdiń kórdik paıdasyn.
Ǵaspı-Rahman tovarısh,
Asyryp ketti-aý aılasyn.

Qaryndasym qanatym,
Almas qylysh bolatyn.
Erkek te bolyp týmadyń,
Jaýdan aıyryp alatyn.
Bir kúni osy óleńdi estip qalǵan Sha­labek degen belsendi: «Toqa, Keıkiniń Ke­ńes ókimetine qarsy bolyp basy ke­silgenin bilesiń be? Onyń zaryn jurtqa jaıýdy qoımasań, sen halyq jaýy atanyp Aqtaı qusap ıtjekkenge aıdalyp ketesiń», – dep qatty eskertedi. Sodan bastap jezdemiz Keıkiniń áni tursyn, ózin de aýyzǵa alýdy kilt doǵardy. Biraq ol zarly jyr bizdiń jadymyzda jattalyp qap, Keıki batyr pák kóńildiń bir túkpirinde turaqtady da qaldy.
Keıin Qaraǵandyda oqyp júrgen jyldary stýdent dostarmen bir basqosýda jattandy ánderdi jaıdaqtaı bermeı, el aýzyndaǵy eski jyrlardy da jańǵyrta otyraıyq degen usynys qylań berip, men Keıkiniń osy zaryn ańyrata jónelgen edim. Sonda bir kýrs joǵary oqıtyn ádebıetshi dosym Áýbákir Qylyshbaev:
– Apyr-aı, bul óleńdi kókshetaýlyq sen qaıdan bilesiń?! – dep tań-tamasha bolǵany bar.
– Onyń qaıran qalatyn túgi joq. Buryn bizdiń aýyldar Kóksheniń shubarynan shyǵyp, jaz jaılaýyn Torǵaı óńirine irgeles Barankól tóńiregindegi Jekebaıaq jazyǵynda ótkizip, tipti Terisaqqanǵa de­ıin keledi eken. Demek, on altynshy jylǵy Amangeldi Imanov bastaǵan ult-azattyq kóterilisine bizdiń jaqtyń jigit­terinen de qatysqan jaýjúrekter bolǵan ǵoı. Al Amangeldi men Keıki túıeniń eki órkeshi tárizdi egiz uǵym emes pe? Keıki aıqasqa ǵazaýat aıtyp kiredi eken deýshi edi qarııalar. Shamasy, bul ózi uzaq óleń bolýy kerek. Onyń túgel nusqasyn sen biletin shyǵarsyń?! – dep dosyma ańtaryla qaradym.
– Uıat ta bolsa aıtaıyn, osy óleńdi men bilmeımin. Bala kezimde beıýaq muńǵa batyp analarymyz osy áýendi ońasha syzyltyp otyrýshy edi. Sodan kóńilimizde saryny ǵana qalǵan ǵoı. Ber­tin Keıkiniń sózi tursyn, ózin aýyzǵa alý qııamet-qaıym qaterge aınalǵan joq pa. Al shyntýaıttap kelse, ol bizben atalas. Bárimiz qypshaqtyń Qulan taıpasynan taraımyz. Ákem Qylyshbaı onyń oń qoly, Sardardyń júzbasy bolǵan, áıteýir ákemdi Amangeldiniń sarbazy demesek, Keıkiniń qazir atyn ataýǵa da bolmaıdy ǵoı, – dep Áýbákir aýyr kúrsingen-di.
Degenmen, keshegi qandyaýyz qyzyl saıasattyń tusynda ishten tynyp, ashyq aıtpaǵanmen, zııaly qaýymnyń jany izgi jaısań ókilderi elim dep eńirep ótken erlerin esten shyǵarǵan emes. Jan-jaǵyna jaltaqtaı otyryp-aq ózara kezdeskeninde erteńin oılar keıingi tolqynnyń esinde júrsin degendeı, olar jaıynda talaı shejire sherter edi. Áli esimde, elýinshi jyldardyń orta sheninde Qaraǵandydan Jazýshylar odaǵynyń bólimshesin ashpaq oımen kelgen Tahaýı Ahtanov sol kezdegi «Sosıalıstik Qazaqstannyń» menshikti tilshisi, aqyn Aldajar Temirjanovtyń úıinde otyryp bizdiń býynǵa beımálim birer tulǵa jóninde aıtqany bar.
– Imanjúsip Arqadaǵy sal-serilerdiń sońǵy tuıaǵy ǵoı, shirkin! Batyr deseń batyr, aqyn deseń aqyn, saıatshy deseń saıatshy – segiz qyrly bir syrlynyń ózi! Alapat kúshine azamattyq isi jáne saı.
Maıysyp kólge bitken quraqtaıyn,
Men neǵyp bir ornymda turaqtaıyn.
Astamshyl aýzy túkti kápirlerdi
Baqyrtyp baýyzdaýshy em laqtaıyn, –
dep odan basqa kim aıta alsyn. Alyp­tyq pen náziktik tel óbisip jatqan joq pa. Ulyǵyń da, mujyǵyń da oǵan báribir. Barlyǵyn otarshyl dep bilgen ǵoı ol. Kádimgi «sary orystyń – bári orys» deıtin Keıki batyr sekildi, – dep bastap, syrbaz jazýshy Amangeldi sardardyń senimdi serigi bala kúninen birge ósken úzeńgiles dosy Keıki batyrǵa oıysqan.
– Keıki Amangeldi opat bolmaı turyp ólip ketkende ataǵy kópke ǵana emes, kókke jetetin qaharman edi ǵoı, – dep ol taǵy da bir oıdyń shetin shyǵardy. – Sardardyń qupııa qazasyn keıin janynda jón-joba nusqap jolǵa salar ne Álibı joq, aqyl qosyp baǵyt silter ne Amangeldi joq, jelkensiz qaıyqtaı baǵdarsyz qalǵan ol basyn taýǵa da uryp, tasqa da uryp syńarynan aıyrylǵan kókjaldaı alas urady. Asyq dosyn alǵash abaqtyǵa salyp, ajalyna aqtar sebep bolǵan soń, aq, qyzyl dep qaramaı, orys ataýlynyń bárin dushpan sanap, ashý-yzasyn solardan alam dep júrip ózi orǵa tústi.
Odan ári Tahań  men  Aldajar aǵalardyń birin-biri qostap, biriniń sózin biri rastap aıtqandarynan meniń uqqanym mynaý boldy.
…Keńes qyzmetine tartylyp ólke komıssary bolǵan sardar qapııada qaza tapqan soń, onyń ornyn ýaqytsha kóptiń uıǵarymymen Keıki basady. Tabıǵı suńǵylalyǵy bolmasa, saýaty shamaly batyr kyzmet babyna boılaı almaı, basy dal bop júrgende ishten iritip, jatypatar jaýlary: Keıki de Álibı men Amangeldi sııaqty shoqynyp bolshevık orystarǵa qul boldy dep ósek taratady. Ázázil arandatýshylyq astaryna úńile almaǵan batyr ashýǵa minip shtabtaǵy úsh-tórt orys azamatyn bir túnde baýyzdap tastap qyrǵa taıyp turady. Sońynan qyzyldar sonaý Qostanaıdan qýǵynshy shyǵaryp Keıkini ustamaq bop Torǵaı dalasyn ý-dý qylady. Bir joly ol izine túsken qýǵynshylarmen qasha otyryp atysyp, kózdegenin mert etpeı qoımaıtyn daǵdysymen onshaqty jazalaýshyny jaýsatyp salady. Sol shaıqastan Torǵaıdyń Ulytaýǵa shyǵar betinde «orys obasy» atty úlken qorym qalady. Onyń ońaılyqpen kolǵa túspesin bilgen bolshevık belsendiler jansyzdar arqyly qareket jasaýǵa kóshedi. Aqyry solardyń astyrtyn qımyly ar­qyly Jylanshyq ózeniniń boıynda qyryqtan asqanda qurǵan otaýymen et­jaqyn jetiúıli aýylymen birge bosyp qalyń shıdiń arasynda otyrǵan jerinen batyrdy ornynan basady. Salt bas, sabaý qamshyly bolǵanda qutylyp ketpek eken. Aýyl aımaǵyn jan-jaqtan qoıylǵan órttiń ortasynda qaldyryp kete almaı qaıran sabaz qolǵa túsedi.
Árıne, aǵalardyń aıtqany da el aýzynan esitken ańyz áńgimeler. Alaıda oıdan qosyp ásirelep aıtqanymen de ańyz arqaýynda shyńdyq jatady emes pe. Áýbákirge osy esitkenimdi aıtqanymda, ol aqsary óńi bir bozaryp, bir qyzaryp biraz oılanyp otyrdy da:
– Qaıdam, el arasynda ondaı sóz az emes qoı. «Keıki jóninde jurttan estirtkenshe, tize qosyp talaı maıdandy bir keshken óziń aıtpaısyń ba bizge anyq-qanyǵyn aıyryp?! – dep ókpe aıtqanymda ákem: aty óshsin aty óshkirdiń..! Áı, ózimiz de mańdaıynyń sory bes eli, qudaı­dyń qarǵysyna ushyraǵan áýletpiz ǵoı. Áıtpese, ol sardar opat bolǵan kezde oqqa ushpas pa edi, sonda quda da tynysh, qudaǵı da tynysh dep din aman otyrmas pa edik. Bizdi sorlatqanda bul mergen sardar Amangeldiniń, ámir Ábdiǵapardyń da artynda qaldy emes pe. Ony qolǵa túsiremiz dep aqtyń da, qyzyldyń da jazalaýshylary bizdiń tuqymdy taptap ótip tý-talaqaı etken joq pa. «Júzge jetpe, júzge jetseń kúzge jetpe», dep qarǵys alǵan qulan eli júz elý túndikke jete bergende taǵy da qynadaı qyrylyp, jartydan astamynan aıyrylyp kóseniń saqalyndaı seldirep qaldy-aý, seldirep qaldy. Soǵan sebepshi bolǵan sorlynyń arýaǵyn qozǵap qaıtesiń, dep qatty keıip, ózime ursyp tastady da kópke deıin, – tómen qarap muńaıyp biraz únsiz qaldy.
Qaıtsin, ashynǵan adam aǵasy tursyn Allasyn da qarǵaıdy. Áıtkenmen, árbir sóziń ańdýly, árbir iziń baǵýly zymııan zamanda aqıqatty bilgen ul balalyqpen basqa bireýge aıtyp qoıyp, jurtqa jaıylyp ketse, pikiri jat áýlet ótkenin ańsap, ólgenin tiriltpek dep, sońdaryna taǵy da qanjýyr baılamasyna kim kepil. Asaryn asaǵan, jasaryn jasaǵan ózin emes órimdeı bop ósip, jemisin endi kórsetkeli turǵan perzentine tıe me dep taılyǵady. Keshegi bandynyń tuqymy dep basa-kóktep kelip, tigerge tuıaq, tóserge syrmaq qaldyrmaı tonap alǵan qyzylkóz sholaq belsendilerdiń birazy in aýzyndaǵy sýyrdyń aıǵyryndaı aıqaılap júrgen joq pa. Solardyń qyr­syǵynan Qulan áýleti anaý bir alapat asharshylyqta jurttyń bárinen kóp zardap shekti. Qaıran áke, endi ǵana es jıyp kele jatqanda jańsaq basyp aranyn ashqan sondaı náýbetke qaıta urynyp qalmaıyq dep qorqady da.
Qamqor qarttyń qazyna saraıy alpysynshy jyldarǵa qaraı 37-niń zulmatyna tap bolyp jazyqsyz jazaǵa ushyrap, aty­lyp ketken ardagerler men alash arys­tarynyń aldy aqtala bastaǵan kezde ǵana ashylady. Keıkiniń ómirin ózek etip kesek shyǵarma jazǵaly Áýbákirdiń túıdeı qurdasy, taı-qulyndaı tebisip birge ósip, birge oqyǵan dosy, juldyzy endi janyp kele jatqan jas jazýshy Aqan Nurmanov Almatydan ádeıi izdep kelgende qarııa tiliniń tıegi ábden aǵytylady. Talantty qalamgerdiń Keıkini rýynyń atymen ataıtyn ataqty «Qulannyń ajaly» romanyna kóp derekti osy Qylyshbaı qart beredi.
Keıin ári aqyn, ári jýrnalıst Áýbá­kirdiń ózi de «Áke aıtqan áńgimeler» degen atpen atyshýly atasy týraly bir­neshe ádemi esse-ocherkter jazdy. Onyń «Keshegi qyzyl ımperııa bandy Keıki dep sol qulaǵymyzǵa qansha qaqsasa da, oń qulaǵymyzǵa Qulan Keıki batyr dep halqy qasterlep udaıy sybyrlap kelgen Qulamergen ǵoı bul», deýinde de telegeı maǵyna, tereń syr jatyr. Sonaý tilinen qan sorǵalap, izinen jaza jamyraǵan surqııa saıasattan qaımyqpaı aqıqattyń aldaspany Ǵabıt aǵamyz Keı­kini Kete batyr dep alyp «Amangeldi» dramasynda dara beınesin alǵash somdasa, ádebıetimizdiń mańdaıyna syımaı ketken maıtalman qalamger Aqan Nurmanov túnek túndigin ashqandaı «Qulannyń ajaly» romanyn qaldyrdy. Bertin tynysymyz sál keńigen kezeńde torǵaılyq talantty jýrnalıster Ahmetjan Baıjanov pen Maqsutbek Súleımenov batyrdyń esimin shań basqan sórelerden arshyp alyp, táp-táýir hıkaıattar jazdy. Al shalymdy da daryndy aqyn Serik Turǵynbekov daraboz batyrǵa dastan arnady. О́z basym solardyń bárinen de stýdenttik jarym qursaq shaqta jarty kúlshe nandy bólip jegen dosym Áýbákir Qylyshbaıulynyń jazbalaryndaǵy derekterdiń dáıegi aıqyn, dáldigi mol dep tanyp, tolǵaýyma solardy arqaý etip otyrmyn.
Halqy qalap qas mergen atap ketken Keıki Kókembaıuly 1871 jyly burynǵy Qaıdaýyl bolysy kazirgi Amangeldi aýdanyna qarasty Baıtuma qopasy degen jerde dóńgelek sharýasy bar ańshy otbasynda dúnıege kelgen. Ákesine erip qarshadaıynan ań aýlap, nesibesin túzden tapqan. Týa bitken tabıǵı qasıeti shyǵar, kózdegenin qur jibermeıtin, siltegenin sileıtip túsiretin qol mergen bolypty. Sonan jurt ony jastaıynan-aq Mergen atap ketken. Bir óńirde týyp, bir ózenniń boıynda ósip bala kúninen bite qaınasyp, birge oınaǵan Amangeldimen áý bastan-aq janaıaspas dos bolǵan. Ekeýiniń de erjúrek batyr, eren mergen degen ataǵy elge erte jaıylǵan. At jalyn tartyp mingesin-aq elin jaýǵa aldyrmaıtyn, jerin daýǵa saldyrmaıtyn shyn mánindegi halyq qamqoryna aınalady. On altynshy jyly el taǵdyry tarazyǵa tartylyp, patsha jarlyǵyna qarsy bas kótergende de ekeýi atqa qatar qonyp, kúres tizginin qolǵa alady.
Ádette bas kótergen halyqqa baǵyt-baǵdar berip, basshylyq jasaıtyn, jón-joba kórsetip, durys jol nusqaıtyn bılik ortalyǵy bolý kerek ekeni belgili. Sol sebepti Torǵaı qazaqtary halyq qa­laýymen Nııaz Ábdiǵapardy han saılap, Begimbetten shyqqan Amangeldini bas sardar etip, Qulan Keıkini onyń orynbasary, ıaǵnı oń qoly ǵyp taǵa­ıyndaıdy. Halyqtyń qaınaǵan ortasynan jaryp shyqqan osynaý úsh jaısań azamattyń basshylyǵymen ereýil atqa er salǵan kóterisshiler biraz sharýa tyndyrady. Eń aldymen orys otarshyldarynyń záresin ushyryp, jergilikti ulyqtarynyń bıligin álsiretedi, olardyń soıylyn soǵyp, qamshy úıirgen bı-bolystardy aýyzdyqtap, baı-shonjarlardyń áýselesin basady. Jazalaýshy jasaqtarǵa taısalmaı qarsy turyp, sátti shabýyldar uıymdastyryp, qatty toıtarys beredi. Sóıtip, el eńsesin kóterip, qyrdaǵy ále­ýetti kúshke aınalady. Aqyry bul qoz­ǵalys patshany taqtan taıdyrar dabylǵa uqsap, Qazan tóńkerisine ulasady.
Barlyǵy da osy tóńkeristen bastalady. Keńes ókimeti qara halyqqa qansha jaq bolǵanymen, ol qalaǵan handyq bılikke jalpy qarsy edi. Sony aldymen sezgen sardar men ámirdiń arasyna syzat túsip, áreket kiredi. Ábdiǵapar hannyń jarlyǵyn Amangeldi jıi buzatyn bolady. Birde ámir Sarytorǵaı boıyndaǵy bir aýylda aǵymdaǵy máselelerdi aqyldasyp otyrǵanda, áldekimderdiń arandatýymen ústine shaǵyn jasaǵymen at oınatyp sardar keledi de, handy dereý attanyp ketýge májbúr etedi. Bul oqıǵa buryn da inisine ókpeli bop júrgen aǵasy, ataqty usta Bektepbergendi baýyryn kaıtyp kór­mesteı ashyndyryp: «Ámirshińe qarsy shyqqan áskerbasy – seni qarǵys atsyn», dep múldem kelispeske ketedi. Qandy kóılek dosynyń kenet nildeı buzylýyna shydamaǵan Keıki birde ótkir kózi ot shashyp, tańqy tanaýy deldıip, qarasur óńi kúreńitip: «Hanyńa qarsy is qylyp, týǵan aǵań ustamen qastasatyndaı seni ne qara basty. О́zgege qor qylmaı, seni odan da ózim-aq atyp tastaıyn», dep aqyryp qarýyna qol salady. Qaýmalaǵan jurt qos arysyn atystyryp qoısyn ba, araǵa túsip, arashalap qalady. Qyzýqandy mergen shamyrqanǵanmen, sardar ózin sabyrly ustaıdy. Aqyry ekeýi ońasha qalyp, uzaq sóılesip, uǵynysyp taraıdy.
Álibı Jangeldın tótenshe komıssar bolǵanymen Torǵaıǵa únemi kele bermegen ǵoı. Anda-sanda kelip baǵyt-baǵdar bergenimen, turaqty saıası basshylyq bolmaǵandyqtan batyrlardyń da kir­bińdesýi jıilep ketken. Bir kelgeninde Álibı Keıkiden góri kózi ashyq ári saýaty da ájeptáýir Amangeldini Torǵaıǵa alyp ketip, óz ornyna komıssar etip otyrǵyzyp, bar bılikti sonyń qolyna beredi. Kúni keshe qalyń buqara bolyp ózi saılaǵan hannan qaıran ketedi. Bolshevıkterge qyzmet etip, oryspen odaq bolǵan dosyna ne aıtaryn, qandaı qarym-qatynasta bolaryn bilmeı, del-sal kúıge túsken mergen aqyrynda sertpen aqbozynan túsip, ataqonysy Tasty ózeniniń boıyndaǵy elin jınap, Seıitquldyń saltymen egin­shilikke shaqyryp, beıbit eńbekke jumyldyrady. Bar ǵumyryn at ústinde ótkizgen arqa-basy bir bosap, mamyrajaı tirlik keshken bir shaǵy edi bul. Solaı ol bılik-jarlyqtan moıny bosap, el isinen boıyn aýlaq salyp, alańsyz bir jaz, bir qysty ótkizedi. Qasirettiń de, kesapattyń da kókesi kóktemde shań berdi. Sol jyly kóktemniń ózi kesh shyǵyp, sý qatty tasyp jurtty úreılendirgen edi. Biraq Torǵaı qalasynan sýyt jetken sýyq habar sý tasqynynan beter úreı týǵyzdy.
«Aqtar sardardy abaqtyǵa qamap tas­tady. Mergen Torǵaıǵa tez jetsin», degen jedel habardy alysymen Keıki bastaǵan on bes adam atqa qonyp, qalaǵa barsa, dýan ishi óli tynyshtyq. Batyrdyń úıine kelip tússe, jary Baný daýys salyp, joqtaý aıtyp qarsy alady. Qaladaǵy bar ásker, alash azamattary, Ábdiǵapar da ózen tası bastaǵanyn syltaýratyp arǵy betke shyǵyp ketken syńaıly. Arasynda Amangeldi joq deıdi. Baıaǵy batyr baýyrymen tatýlasyp, hanmen de, alash azamattarymen de mámilege kelipti degen qaýeset te beker bolyp shyǵady. «Buryn óıteıik dep aqyldasqan bolyp, maza bermeıtin osyndaǵy degdarlar úsh-tórt kúnnen beri meni kózge ilmeı, qarasyn da kórsetpeı ketti. Soǵan qaraǵanda, Amangeldini osylar atyp tastasa kerek. Áýeli batyrdy sál jýasytyp alý úshin qamadyq dep edi, aqyr sońy mine, meni qańǵyrtyp jurtyna qaldyryp ketti. Endi mende elge qarar bet joq, kóz kórmeske qańǵyp baramyn», depti qateligin kesh uqqan Bektepbergen usta eldesterine.
Muny estigen mergen ashýǵa býlyǵyp qatty shamyrqanady. «Baýyryn óz qo­lymen baılap bergen ustaǵa da, sardaryn ajalǵa qıǵan hanǵa da ólim kelsin!» dep atqa qonady. Bektepbergendi Aral jaqqa qýyp baryp atady da, Ábdiǵapar aýylyna bet túzeıdi. Alaıda onyń aldyn qyzyldar orap ketken edi, han ordasyna qyzyl ińirde bes-alty soldat cay ete qap, ámirdi dýanǵa aparamyz dep aýyl syrtyna alyp shyǵyp, atyp tastapty.
Sol kúnderdiń birinde aq pa, qyzyl ma áıteýir úsh top soldat Tasty ózeniniń Ashylysaı boıyn jaılap otyrǵan Keı­ki aýylyna jalańdap jetip keledi. Qantógis bop ketpese ıgi edi dep qoryqqan aq­saqaldar sál jyraq qonystanǵan Keıkige kisi jiberedi. Asyǵa atqa qonyp jaý aldyna japadan-jalǵyz shyqqan mergen birden segizin atyp túsiredi. Kózdi ashyp-jumǵansha qatary sırep qalǵan soldattar sasqalaqtap qasha jóneledi. Batyrdyń sońynan aýyl adamdary odan ári qantógiske jibermeı, ony áreń ustap qalady.
«Sardardy týǵan aǵasyna qarsy qoıyp, halyqtyń qalaýly ámirine aıdap salyp aqyrynda birligimizdi irkitteı iritti. Sóıtip, biriniń kózin birine joıǵyzdy. Sosyn japadan jalǵyz soraıyp báriniń sońynda qalǵan mergenge shúıildi», – der edi Qylyshbaı qart. Al mergen saıasatqa joq kisi edi. Aq, qyzyl dep aıyrmaı: «Sa­ry orystyń – bári orys – basqynshy. Olar áýeli jerimizben birge erkimizdi aldy. Odan tilimiz ben dinimizge qol saldy. Meni qaısysynyń oǵy tapsa da meıli, áıteýir sardarǵa uqsatyp abaqtyǵa qamalyp azaptalmaı, qan maıdanda ajal qushsam bolǵany», deıtin jaryqtyq. Sol tilegi qabyl boldy da.
Ańdyǵan jaý almaı qoıa ma. Úsh jyl boıy túp izine túsip ańdyp, jan-jaqqa jan­syzdar jiberip, tyńshylar qoıyp, aqyry 1925 jyly sáýirde Jylanshyq ózeni boıyndaǵy Jalaýly degen jerde ony qyzyl jendetter qolǵa túsirdi. Kenesary han sekildi Keıki batyr da:
Atqa saldym quıysqan,
Sý bop aqty qyzyl qan.
Ańdamaı tústim aldaýǵa
Ne bolar eken shybyn jan, – dep bas­tap, ólimge óleńmen bas tikken sııaqty. Sonda da ólispeı berispegeni anyq. Áýeli onyń qylyshpen eki qolyn shaýyp, sosyn basyn kesip alǵan. Aıy-kúni jetip otyrǵan jary Aqjannyń ishin jaryp, balasyn naızaǵa shanshyp, aıýandyqpen óltirip, aýylǵa órt qoıǵan. Keıki Kókembaıuly aǵy bar, qyzyly bar, otarshyldardyń qaı-qaısysy úshin de osal jaý bolmaǵan-aý. Aýyz ashtyrmaı, bura bas­tyrmaı, halyqty temir qursaýda ustaǵan qanquıly qyzyl saıasattyń batyr esimin atatpaı, halyq jaýy dep syzyp tastaýǵa tyrysqany da tegin bolmaǵan tárizdi. Tek táýelsizdiktiń aqjarylqap araıly tańy ǵana onyń qasıetti esimin, qasterli isin jaryq dúnıege alyp shyǵyp, halqymen kaıta qaýyshtyrdy.
Halyqtyń sondaǵy qýanyshy batyrǵa týǵan ólkesinde qoıylǵan eskertkishtiń ashylý saltanatynda sóılegen ardagerdiń atalas urpaǵy Áýbákir Qylyshbaıulynyń sózinen-aq aıqyn seziledi. «Sońǵy bes-alty jyldyń kóleminde adam aıtsa nanǵysyz tarıhı oqıǵalardyń kýási bolyp otyrmyz. Ol aldymen táýelsizdik alǵanymyz, alańsyz erkin ómir súre bastaǵanymyz. Buny biz qııaldap ta kórgen joq edik-aý. Osy táýelsizdik, osy bostandyq úshin san ǵasyr boıy shaıqasyp, qyrylmap pa edi halyq. Arǵy tarıhqa barmaı-aq, osydan seksen jyl ǵana buryn ótken ult-azattyq kóterilisi qurbandarynyń beınesi áli kúnge kóz aldymyzdan óshken joq. Urandaǵan daýystarynyń jańǵyryǵy kún búgin de qulaǵymyzda turǵandaı. Azattyq úshin alysqan sol qaharmandardyń biri, biri bolǵanda da biregeıi Keıki batyr Kókembaıuly búgin qaıta tirilip, Álibı, Amangeldisimen qaıyra qatar túzedi. Ara­­da seksen jyl ótkende jabylǵan jaladan zorǵa arylyp, ortamyzǵa batyr músin bolyp oralyp tur, jurtym! Aqyry bandynyń eli, bandynyń týysy degen qorlyq jaladan qutyldyq-aý bir, baýyrlar», degen kókiregi qan jylap, kózinen jas parlap aıtqan onyń sózi kimdi de bolsyn tebirentpeı qoımaǵan. Shynynda da, mundaı atty kún týar dep kim oılaǵan. Alaıda azattyq jolynda alysyp, janyn qıǵan qaharmandardy eli umytpaıdy eken ǵoı.
Sarbas AQTAEV, 
jazýshy.
ALMATY.