Aqnazar hannyń aq joly

Sársenbi, 6 naýryz 2013 6:34

Úsh júz mıllıon gektarlyq uly keńistikti alyp jatqan ulanǵaıyr qazaq jeriniń urpaqtarǵa ulaǵat eter tálimdi tarıhy da ushan-teńiz!
Uly darııalar muzart taýlardan bastalatyny sııaqty, osynaý keń aıdyndy jolymyzdan qalyń el – qazaǵymyzdy qanshama zamandar asýynan aman alyp ótken, eldigimiz ben birtutas birligimizdiń negizin salyp bergen kemeńger uly babalarymyzdyń alyp tulǵasyn kóremiz.

Sársenbi, 6 naýryz 2013 6:34

Úsh júz mıllıon gektarlyq uly keńistikti alyp jatqan ulanǵaıyr qazaq jeriniń urpaqtarǵa ulaǵat eter tálimdi tarıhy da ushan-teńiz!
Uly darııalar muzart taýlardan bastalatyny sııaqty, osynaý keń aıdyndy jolymyzdan qalyń el – qazaǵymyzdy qanshama zamandar asýynan aman alyp ótken, eldigimiz ben birtutas birligimizdiń negizin salyp bergen kemeńger uly babalarymyzdyń alyp tulǵasyn kóremiz.

Sonaý bir yqylym zamanda alty Alashtyń basyn biriktirip jer jahanda teńdessiz bıliktiń týyn kótergen uly qaharman babalarymyz Qarasha han, Shyńǵys han, Joshy handar bolǵanda, odan bergi barsha ómir-tirshiligimizdiń baıany – el tutqasyn ustaǵan, azattyq jolynda joryq-josyndy kún keshken sol syndy kemeńger babalarymyzdyń elmen birge jasaıtyn esimimen baılanysty.
Han jaılaǵan Qarataý,
Áýlıeniń keni edi.
Keregesin keń jaıyp,
Jaılaýyna el qonyp,
At shaptyryp as bergen,
Atadan qalǵan jer edi, – dep aqynjandy qazaǵymyz óleń-jyrǵa qosqandaı, barsha ǵumyry attyń jaly, túıeniń qomynda ótken kóshpendi el, ata-babalar sózimen zerdeli zertteýler arqyly búgingi kúnderge jetken derekti tarıhymyzdyń tórinen óshpeıtin oryn alǵan kórnekti handar qatarynda esimi erekshe oryndaǵy Kereı men Jánibek dep qaraımyz. Bular Altyn Ordadan irgesi bólingen Aq Orda bıleýshileri arasynda taq tartysy asqynyp turǵan kezeńde, qazaqtyń derbes memlekettik (ulystyq) júıesin ornatý máselesi kún tártibine qoıylǵan tusta qalyń eldiń kóshin bastap, qasıetti Qarataýǵa tartqan shyn mánindegi halyqtyń uly qaıratkerleri edi.
Qaı zaman, qaı kezeńde de el kóshin oń sapar, keleshektiń keń órisine bastaǵan, halqyna qorǵan bolǵan kemeńger uldaryn el-jurty aq kıizge shyǵaryp, tóbesine kótergen. Halqynyń osyndaı syı-qurmetine bólenip, el tarıhynda máńgilik oryn alǵan bir shoǵyr iri qaıratkerleri – Qasym han men Esim han, Salqam Jáńgir men Áz Táýke, han Abylaı qatarynda Qasym hannyń ákeden qalǵan «qasqa jolyn» ustanyp tutas bir dáýir – jarty ǵasyrdaı eline ustyn, halqyna qalqan bolǵan Haqnazar (Aqnazar) hannyń el ómirinde alatyn orny erekshe.
Aqnazar hannyń el bıligin qolǵa alýy aldynda ákesi Qasym hannyń kóregen saıasaty arqasynda Qazaq handyǵynyń irgesi barynsha keńeıip, kúngeı ólkesi Hıýa men Buhar handyǵymen shektesip, batys tarapta Noǵaı ordasy, teriskeıde Sibir, kúnshyǵysta Moǵolstan handyǵymen astasyp, tómengi Syr boıynan Arqanyń Ulytaýyna, Jetisýdan Aqjaıyqqa deıingi ulan ólkeni qamtyp jatqan-dy. Áıtse de bardy baıyptap, ustap turýdan baryńdy joǵaltýyń ońaı. Qasymnan keıin mırasqorlyq jolmen az jyl han taǵyna otyryp, az jyl el bılegen Toǵym han, Ahmet pen Taıyr sultan tusynda jetesiz basshylyq, egesizdik kórgen el ańdyǵan alarman jaýdyń ońaı oljasyna aınalǵan ker zamannyń kezi edi.
Endi jasy otyzǵa tolǵan jigerli jas mırasqor aldynda ákeden qalǵan ulan-ǵaıyr ólkeni, kóshpendi rý, taıpalardan qurylǵan ulystardyń birtutas birligin ustap turýdyń asa kúrdeli mindeti turdy. Anyqtap aıtqanda, qazaq jurtynyń aldyǵa órken jaıyp eńseli el etýdiń áýelgi jol-josyǵyn (Qasym hannyń qasqa jolyn) berik ustanyp, tutas bir jarty ǵasyrǵa jýyq (1538-1580) ulasqan uly jolyn keship etýge tıisti boldy. Zamannyń sol aýyr da ardaqty júgin qaıyspaı kóterdi.
Kemeńger áke jolyn ustanǵan halyqtyń hany Aqnazar óz zamanynda Uly Jibek jolynda jatqan Qarataý ólkesiniń qalyń eli, kóshpendi jurtyn batys-shyǵystyń keń qulashty keýdeli jurtynan kem etpeı, kósegesi kógerip, órkendep ósýine Qudaıdyń ózi bergen qudiretti jiger-qýatyn jumsady. Qalyń qazaǵymen armandas uzaq jol ótti.
Baýyr basqan qalyń eli – qazaǵy: aq jol keshken Aqnazarymyz, Allanyń bergen Haqnazarymyz – desip Alataýdaı arqa tutqan kóshbasshy-kóseminiń, elim, jerim dep izgiliktiń aq joldy saparymen barmaǵan jer, baspaǵan taýy joq. Jaqsylyq pen jamandyq, izgilik pen jaýyzdyq taıtalasqan sol bir qıly zamannyń sherli shejiresin jasaǵan arǵy-bergi dúnıeniń Isfahanı Rýzvıhan, Plano Karpını, Rýbrýk, Hafız, Jýbeını, Muhammed Haıdar Dýlatı syndy ǵulamalarynan qalǵan tarıhnama, saparnama, ósıetnama jazba derekterine qaraǵanda, aspan-jer aralyǵyn tutastaı alyp jatqan álemniń alyp qurlyǵy – Azııanyń qalyń ortasynda «Qazaq handyǵy» atanǵan irgeli el, qabyrǵaly halyqtyń bar ekenin, ol ózi izetti de qýatty jaýjúrekti el ekenin at aıaǵy, qus qanaty jetken keń dúnıege tanytty.
Aqnazar hannyń tusynda han ordasy júrgizilgen tıimdi ishki, syrtqy saıasaty arqasynda Qazaq handyǵynyń, onyń kóshpendi qazaq jurtynyń alys-jaqyn elderimen – birinshi kezekte irgeles Buhar, Hıýa, Sibir, Qazan handyǵy men Moǵolstan elderimen, sol taraptaǵy Balasaǵun, Asfara, Taraz, Samarqan men Buhar, О́rgenish, irgedegi Syǵanaq, Saýran, Barshynkent pen Isfıdjab, Iаssy, Madankent sııaqty kóptegen kent, shaharlarmen saýda-sattyq, mádenı baılanysy ornyqty.
Shyǵystan keler qalyń jaý – oırat, shúrshit, qalmaqtarǵa, kúngeı jaqtan qaptaıtyn qyzylbasqa qarsy josyndy-joryqtar tynǵan tylsymdy-tynysh, beıpil-beıbit jyldarda Arqa men Shý boıy, Jetisý, Talas Qarataýdan bazar-osharlatyp qalyń malyn aıdaǵan qazaqtyń kúngeıdiń kók kúmbezdi, záýlim qaqpaly qala, shaharlarynan taı-taı pul, qant-shaıy men jıhaz-taýarlaryn artqan túıeli kerýenderi keń dalanyń shartarabyna qazdaı tizilip ketip jatty.
Erýlige qarýly sol bir ótken almaǵaıyp zamanda ejelgi Jibek jolynyń eski súrnegimen el men eldi jalǵap tolassyz aǵyndap jatqan saýda kerýenderiniń joly jortýylshy alarman jaý, barymtashy shapqynshy, el tonaýdy kásip etken ury-qarydan ada emes edi. Sońynda kúlge aınalǵan qańyraǵan qara jerdi qaldyratyn órt daýyly bir ǵana ushqynnan bastalatyny sııaqty, jer-jahandy jaılap óter surapyldy soǵys, josyndy joryqtar kóbine-kóp el arasynda bolyp jatqan osyndaı maıda qaqtyǵystan óris alyp jatty.
Qasymnan qalǵan «Qasqa joldy» myqymdap ulan ólke – qazaq jerinde az-kemi joq 42 jyl bılik qurǵan Aqnazar han bastan ótkergen bundaı qandy jol, attanystar «qazaqtyń Esim hany bolǵan kezde, jaý joryq japan túzde tolǵan kezde» dep daýylpaz-dastanger aqyn Isa Baızaqov jyrǵa qosqandaı, qazaq-qalmaqtyń san ǵasyrǵa ulasqan qan-qasiretti ara qatysy sol kezeńde de barynsha ýshyǵyp turdy.
Qazaqtyń kóp zamandar ólispeı-berispegen ata jaýy oırat-qalmaqtary bolǵanda, qaıran, qazaǵymyzdyń (qaısybir jurttyń bolmasyn) qanyna bitken «baq pen taqtyń» mańynan týyndaıtyn ishki qaıshylyǵyn qalt jibermeı, ańysyn-ańdyp otyratyn kórshiles, kúndes aǵaıyn jurttyń qarap jatpaıtyny belgili jaı. Sondaı baqtalas, kúnshildiktiń bitpegen biteý jarasy asqynyp, óz zamanynda qazaǵynyń eli men jeriniń tutastyǵy úshin janyn salǵan 1726-1729 jyldardaǵy Jońǵarǵa qarsy uly joryqtyń qolbasshysy Ábilqaıyr hannyń Orynbordyń aılaker general-gýbernatory I.I.Neplıýevtiń aıdap salýymen óz qandasynyń qolynan ajal tabýy budan bylaıǵy barsha jurtymyzǵa ashy sabaq bolsa kerek edi.
Arǵy-bergi ótken tarıhymyzǵa kóz jiberip qarasaq, ańdysyp baqqan ishki qaskóılik aq nıetti Aqnazar hanǵa deıin de, odan keıin de qarap jatpapty. Qasym han dúnıeden ótken sońǵy az jylda tus-tusynan bılikke talasqan murager hanzada-sultandar arasynda bastalǵan alaýyzdyq saldary burynǵy uly keńistikte bir ortalyqtan – Sozaqtaǵy han ordasynan basqarylǵan birtutas qazaq jurty birneshe bólshekterge bólinip, toz-tozy shyqty. О́zara baqtalas, jer-talas qyrqysýdan bereke-birligi ketip rý-taıpalyq shaǵyn ulystarǵa bólshektengen el men jer tus-tustan antalaǵan alarman shapqynshyly jaýǵa jem boldy. Onyń qaısybiri – Jánibek hannyń nemeresi Taıyr sultan eldi tastap qyrǵyzǵa qashty. Týǵan jerden jyraqta, bir qıyrda ajalyn tapty. Endigi kezekte uly handyqtyń kúngeı tarabyn bólip alyp Syr boıynda tar sheńberli bılik qurǵan Toǵym han men Ahmet sultan da aldyńǵynyń jolyn qushty. Qan maıdanda emes, ishki talas-tartys, qaskóılikten qapylysta mert boldy.
Qazaq eliniń basyna ekitalaı kún týǵan osyndaı qıyn-qystaý kezeńde 28 jasyna endi tolyp el bıligin qolǵa alǵan Aqnazar hannyń aldynda shildiń qıyndaı shashylyp ár tarapqa bólinip, beı-bereket ómir keshken qalyń qazaqtyń bir kezeńdegi Kereı han men Jánibek, keshegi ótken Qasym han salǵan «qasqa jol» úrdisinde qaıta biriktirýdiń ulan-ǵaıyr mindeti turdy.
Atadan qalǵan qara shańyraq – qasıetti Qazaq Ordasy kók baıraǵyn qaıta kóterip, er Qasymnyń jas qaıratker oǵlany Aqnazardyń bılik basyna kelýi osyndaı bir sony jańalyqty ańsaǵan, kópten kútken qalyń qazaqty dúr silkindirdi. Qysqy orda Sozaqtan han jaılaýy – tómengi Shýdyń aıdyndy Sarysýǵa toǵysar tarabyna kóship ornaǵan ordasynan ejelgi Besqulan, han jolymen Arqanyń Qarqaraly, Ulytaý, Shyńǵystaýy, shyǵysta Qarataý syrty, órgi Talastan arǵy sheti Altyn, Emil, Jetisýdyń ólkesi, kúngeı batysta tómengi Syr men Kók teńizdiń (Aral) arǵy-bergi atyrabyn jaılaǵan qalyń alshyn men jetirýdyń eline aıtylǵan «Uly Quryltaıdyń» habary el esinen ketpeıtin 1538 jylqy jylynyń kókmaısaly kókteminde qus qanatty arǵymaqtar jalynan esken jelmen jetip jatty.
– O, Táńiri, keshegi ótken kemeńger Kereı, Áz Jánibek zamanynan, Qasymnan qalǵan «qasqa jol» óshpegen eken. Atadan qalǵan jón-josyq ólmegen eken! – desken qalyń qazaq betke ustar bekteri men sóz sóıler sheshenderin, kósh bastar kósemderin, qol bastar batyr uldaryn qaıtadan atqa mingizdi. Oń sapardyń jolymen attanǵan jalpaq eldiń jaısańdary qasıetti Qarataý syrty – Qos ózenniń qosylǵan saǵasyn bettep san taraptan aǵylyp ketip jatty.
San ǵasyrlar aǵymynda keń jazıranyń sýsynyn qandyryp, Aqjaıqynnyń maıdam jazyǵyn basyp sulý Syrǵa baryp qosylatyn qos ózenniń Qońyrdyń qońyr-buırat qumdaryna qaraǵan teriskeı beti sol zamanda betegeli bel, baýraıy kókoraıly kólge ulasyp jatqan kók maısaly saz edi. Arqanyń maıda qońyr jibek jelimen keń tynystap jatqan ulan ólkeniń ór tósi sol kúnderi aınala at shaptyrym keńistikke aıqulaqtana tigilgen aqboz úılerge tolǵan. Han jaılaýdyń qalyń ortasynan órge qaraǵan bıikte aınalaǵa ózgeshe sáýlet berip alystan aıdaı aıqyn kórinip Aqnazar hannyń aq ordasy turdy.
«Áýlıege at aıtyp, Qudaı jolyna qurbandyqtar shalynyp, keleli keńes qurǵan han ordasynyń aldaǵy quryltaıdyń quzyryna beretin bir ǵana sóz baılamy bar edi. Ol: «Aqarys», «Janarys», «Bekarys» dep úsh Arysty – qanattas ómir keshken qalyń qazaqtyń birtutas uly birligin jalǵannyń jaryǵyna shyǵarý. Baýyrlas, urandas, myzǵymas uly birliktiń ómirbaqılyq óshpeıtin tamǵa-belgisin myna syrttaǵy Arqanyń alyp dalasyna qaraǵan qara ordadaı qaraýytyp, alystan shalynatyn qara dóńniń naq tósine bir qudirettiń ózi ornatqan bıik jartastyń aıqara betine qashap, aıdaı ǵyp aıqyndap berý edi.
Esken jel, ushqan qustyń qanatymen habar jetken el jaısańdary aǵylǵan Aqnazar hannyń jaılaýyn uly quryltaıynyń dúbiri áldeneshe aptalar, aılar boıy kernep turdy. Sonda tórt kózi túgel qazaqtyń bas-aıaǵy jıylǵan telegeı-teńizdeı tolqyǵan qalyń jıyny aldyna altyn turmandy aqboz arǵymaǵymen shyqqan qazaqtyń Aqnazar hany tolǵana turyp jalyndy sóz sóılepti.
– Qalyń elim, qaıran jurtym! – depti sonda Aqnazar. – Uly josyqtyń jolyn jasap bergen uly qaharman Shyńǵys han, odan bergi keshegi Kereı han men Jánibek babalarymyzdan bergi ót­ken qıly-qıly zamanda ómir, taǵdyrdyń biz­ge bergen sheker-balyn da, ý men zaharyn da kóp tattyq. Aǵaıyn-dostyqtyń, satqyndyq-qas­tyqtyń qan-qasiretin kóp kórdik. Jeke jortyp kóringen jaýǵa jem boldyq. Atadan qalǵan qa­sıetti jerimiz ben barymyzdan aıyryldyq. Jat jurttyń tabanyna túsip uldarymyz qul, qyz­darymyz kúń boldy. Et-júregi ezilgen ata-ana­larymyzdyń kózden aqqan qandy jasy kól boldy. О́tkennen alǵan sabaq, shydam, bastan keshken qorlyqtyń da shegi bar. Es jıyp, etek jabar, bar-joǵymyzdy túgendep, erteńimizdi oılaıtuǵyn kún týdy. Aldymyzda bir ǵana aıqyn, adastyrmas jo­lymyz bar. Ol halqymyzdyń qanyna bitken ar-ojdanymyz ben jan kúıdirer namystyń joly. Bar­sha jurtymyzdy ata-babalarymyzdyń atameken qasıetti jeri úshin jan pıda joryqtarǵa bas­taıtyn ádilettiń aq joly! Osy jolda júrektegi qa­nymyz, shyǵardaǵy janymyz birge bolsyn!  deı­tin atadan ul bop týǵan er-azamat qaıdasyń?! Bar­mysyń, namysy qanǵa boıalǵan qazaǵymnyń er-uly?!
Osy sát aınala antalaı umtylyp, at ústinen tunjyraı tunyp turǵan qalyń nópir ústinen jasynnyń oǵyndaı jańǵyryqqan han sózi «Ýa, barmyz, barmyz! Qasıetińnen aınalaıyn han ıe»! dep qynaptarynan narkesken qylyshtaryn jarq-jurq sýyryp bıikke kótergen qolbasy-batyrlarǵa qosylǵan myń san qolmen birge kúndeı kúrkiregen uly dýmanǵa ulasty.
– Ýa, barmyz! Azattyq dep atqa mingen Alash­tyń uly, bir ózińmen birgemiz. Basta bizdi uly han!
Aqnazar artqy jaǵynan ıin tiresken rý basy, bekzada ýázirleri qaýymy ortasynan sharshy topqa kóz jiberip edi. Aldyńǵy qatarda qara ormandaı qaıysqan qalyńnan omyraýy esikteı arǵymaǵyn alshań bastyryp, bıik kótergen jalań qylyshy men bolat dýlyǵasy jarqyldap, qos qaptalǵa ózindeı qos batyrdy qatarǵa alyp, alǵa shyqqan apaıtós qas batyrdyń zor tulǵasy kórindi. Bul búgingi uly quryltaıda qazaqtyń úsh tarap el, úsh uly birlestigi – Baıshora, Janshora, Qarashora babalary atynan han aldynda ant sózin aıtýǵa ókildik alǵan uly arystyń batyry Er Turpannyń er bop týǵan jalǵyz uly Taıbaǵar edi.
Bul keshegi ótken Qasym hannyń tusynda jońǵarǵa qarsy sońǵy joryqta qalmaqtyń bas batyry Bothıshardyń qazandaı basyn zilbatpan shoıyn shoqparymen qaq aıyryp, óz qanyna bóktirgen has batyry jaıynda el-jurttyń:
Turpannan jalǵyz Taıbaǵar,
Jalǵyz da bolsa, aıdahar.
Ol ysqyrsa kóp qalmaq,
Qaıda joq ta qaıda bar, – dep ańyz qylatyn Taıbaǵary osy.
– Ýa, uly jamaǵat! Biz ózderińmen birgemiz. – Basta bizdi aq jolyńa uly han! – dep kúndeı kúrkiredi Taıbaǵar.
– Ýa, qasıetti han ıe! Biz ózińmen birgemiz, – dep qalyń arǵynnan kelgen aq saýytty Atkel­tir batyrdyń aıbarly daýysy keń dalada jańǵyryqty.
– Ýa, qasıetińnen aınalaıyn qalyń el, qasıetti han ıe, halqymyz úshin jan pıda! О́zderińmen birgemiz! – dep arǵymaǵyn tebinip, kók saýytqa qursanǵan tórtqara Orazgeldiniń uly Ormanbet batyry alǵa shyqty.
– Ýa, qasıetti uly han! Keýdede janymyz, júrekte qanymyz barda biz ózińmen birgemiz! Birgemiz! – dep qalyń nópir attyly kóptiń ústinen kóterilgen tolqyndy daýys keń dalanyń tósinen kókke samǵady.
Osylaı keń ólkeniń tósinde kóldeı shalqyp, teńizdeı tolqyp, Aqnazar hannyń aq jolymen bastalǵan shyǵys pen batys, ortalyq – úsh tarap, úsh arystan aǵylǵan qalyń qazaqtyń alǵashqy uly quryltaıy kúnderden kúnge ulasty.
Qarsańda han ordasynda ótken úsh arysty el ókilderi kóregendi kósem bı, eldiktiń júgin kótergen batagóı atalary qaýymynda ótken keleli keńeste sheshim etkendeı quryltaıdyń eń bıik qasterli isi – keleshekke bereshek amanaty: úsh tarapty alyp jatqan aǵaıyndy úsh arys eldiń máńgilik myzǵymaıtyn birlik odaǵyn aıqyndaıtyn «Tas tamǵasyn» belgilep bermek.
Quryltaı sońy at shaptyryp, as bergen uly dýmannyń áldeneshe kúnder úsh arys el ókilderi aldyn ala ázirlegen quryltaı qaýymyna úsh taraptan kelgen esebi júzge tolǵan rý, taıpalardyń «tas tamǵasyn» aldaǵy uly joryqtar týyn úlestiredi.
Endi uly jıynnyń aq batasy jasalyp, Aqnazar hannyń aq týyn kótergen uly nópir keń dalanyń tósinde qara-dóń bıiginde týǵan ólkeniń atar tańyn japan túzde japadan jalǵyz kúzetken qasıetti jartasqa qaraı aǵyldy. Osynda aqboz atan qurbandyqqa shalynyp, Qudaı jolyna baǵyshtalyp quran oqyldy. Atadan qalǵan ısi qazaqtyń baıtaq jeri men el tutastyǵyn qorǵaýdyń aq jolyna attanar azattyq joryqtarynyń jelkildeter aq týy úsh arysty el jaısańdary ústinde bıikke kóterildi. Baýyrlastyq pen birtutas birligimizdiń rýhy myna qasıetti qara tastaı myzǵymas berik bolsyn, – dep qashalǵan «tas tamǵalary» taratyldy.
Qaıyrlasyp-qoshtasýdyń saltanatty sáti jetti. Barsha el at ústinde. Han Jánibek tusynda han ordasynyń kógildir týyn kóterip joryqtyń jolyn bastaǵan toqsan jasap at ústinen túspegen albannyń áıgili batyry qońyrbórik Qalqaman aqboz arǵymaǵy ústinen jalpaq dúnıege jar sala, Aqnazar han bastaǵan azattyqtyń jolyna aq batasyn berdi. Attanys dabyly qaǵyldy. Kerneı, syrnaılatyp qozǵalǵan jer qaıystyrǵan qalyń qol kúnniń shyǵysy men batysy, teriskeıi – Arqanyń uly dalasyna bet túzep josyta tartyp bara jatty.

*   *   *
Qazaqtyń uly baıtaq jerine uqsas tereńde jatqan tarıhynyń da shegi joq. Bir parasy ár kezeńde jasap ótken jıhankez ǵulamalar hatynda qalsa, kóbine-kóp atadan-balaǵa, urpaqtan-urpaqqa amanatqa aıtylar ańyz-áńgime men qazaqtyń sherli shejiresinen kórinetin kóne tarıhymyzdyń bizge jetken syr-sıpaty, kórkemdep aıtar kórinis osyndaı.
О́zge emes óz ortamyzda, týǵan jer, ósken ólkemiz Qarataýdyń baýraıy, qaıran qazaqtyń qany men kóz jasyna tunǵan han ordasy – Sozaǵymyzdyń jerinde ótken Aqnazar syndy han babamyzdyń handyq dáýirine bıylǵy kóktemde 475 jyl tolady eken.
Arǵy-bergi ótkenimizge kóz jiberip qarasaq, qazaq eliniń tolaıym taǵdyry talasqa túsken sol bir qıly-qıly zamandardan beri elim dep, týyp-ósken jerim – dep qan-qasiretti jol keshken qazaq jurtynyń basynan ne ótpedi? Qan keshýli, jan keshýli joryqtar: «Aqtaban shubyryndy», «Aqsıraq jut», ash-jalańash aqıretin kórgen «myń ólip, myń tirilgen» jurttyń ómirdiń óshpeıtin oty, sónbeıtin shamshyraǵynyń qýat-qudireti nede? Osyǵan tereńirek zer salyp, syr-sıpatyn sanamyzdan ótkerip, júrekpen uǵyp bildik pe?
Iá, kóbine-kóp aıtarymyz: qazaǵymyz – qaharman halyq. Bárine kónbis – tózimdi halyq. Ata jolyn, týǵan elin ardaqtaǵan arly halyq – aqyldy halyq. Qalaı desek te bir qazaǵymyzǵa jarasyp-aq jatqandaı.
Áıtse de, osy bir kóp maqtan, kópirshigen kóbiktiń arǵy jaǵynda janartaýdyń tunbasyndaı tunyp jatqan qalyń qazaqtyń qany men janyna bir táńiri – tabıǵattyń ózi bergen qudirettiń bar ekenin kórgimiz de, bilgimiz de kelmeıtinine qaıran qalmasqa lájiń joq.
Ol qalyń qazaqtyń basyna ajal tóngen jaý-joryqty zamanda toz-tozy shyǵyp ketpeı, qııamettiń qyl kópirinen aman ótkizip, jaryq kúnine aman jetkizgen ata-balalar ósıetimen bekingen tas-túıin birliginiń, er qarýyn alǵyzyp, erýli atqa mingizgen urandas, irgeles rýlastarynyń arqasy. Sol qazaǵymyz qabyrǵalas, qanattas rýlastyq-aǵaıyndyq jolymen birlese kóship-qonbasa «bir óli, bir tiride» bir tóbeniń basynan tabylmasa, áldeqashan tuqymy tuzdaı joıylyp ketpes pe edi. «Bilgenge marjan, bilmegenge arzan» sol bir tálim alar tarıhymyz ne kúıde?
Endi ǵoı, mine, jańa zamanda jańasha sóılep jatyrmyz: «júzge bólingenniń júzi kúısin», «rýyn ataǵannyń aýzy kúısin» deımiz. Dál bir «júz» bop jıylyp, «rý» bop urandasyp tóbe basyna tý tigip jatqandaımyz. «Júzshildik, rýshyldyq jaılady» dep ala qaǵazdyń betinen bulbul qussha saıraımyz kep.
Bizge deıin san ǵasyrlar ata úrdisin ardaqtap, júzimizdi de, rýymyzdy da qurmettep, aǵaıyn-týystyqpen jyldar qalyptasqan baýyrlas qan-qasıetimizdi kózge ilmeı aıtylyp jatqan bos baıbalam men mıǵa qonbas, qoldan kelmes iske aramter bolý kimge kerek.
О́mirdiń óz shyndyǵyna, ótken jolymyzǵa kóz jibermek bizdiń qazaq: «Bas jarylsa bórik ishinde, qol synsa jeń ishinde» desip aǵaıyn arasynda bolyp jatatyn barymta-syrymta deıtin maıda qaqtyǵysyn aıtpaǵanda «rýshyldyq», «júzshildiktiń» jelimen qolyna qarý almapty. Oq myltyǵyn atpapty. «Qarǵa tamyrly» jónimen, adamgershilik-týysqandyqpen izgiliktiń aq jolymen ómir súrip kelipti. Endeshe, búginderi «júzshil», «rýshyl» dep (aty-jónderi aıtylmaıtyn) dabyl qaǵyp júrgenimiz kimder ózi?!
Oılap kórsek máseleniń mánisi ózgede emes, qanshama zamandardan kózdiń qurty, baqastyqtyń derti bop kele jatqan az kúngi óte shyǵar baq pen taqtyń mańynda eken. Ol, «bireýi taqqa minse, qyrqy atqa minediniń» jan-dúnıeni jaýyr eter qyzylkóz qyzǵanyshtyń jaıy ǵoı, baıaǵy. Endeshe, ár nárseni óz atymen ataǵanymyz jón bolar. «Taqqa» da, «atqa» mingen aǵaıyn qaıdaǵy bir ótken rýymyzdyń tý ustary emes, jaqyny men dos-jaranyn ǵana jarylqaıtyn: «ózimdiki degende ógiz qara kúshi bar» «ózimshil» bop shyǵady. Olaı bolsa ata-babalarymyzdan qalǵan, ǵasyrlarǵa ulasqan halqymyzdyń qasterli josyǵyna tálimdi tarıhymyzdyń bıliginen qaraǵanymyz jón bolar.

О́shkeni janyp, ótkeni qaıta oralyp, taǵdyrly tarıhyn qolyna al­ǵan qalyń qazaq elimiz azattyqtyń keń óristi altyn dáýiri tusynda ót­ken az jyldarda ǵasyrlarǵa turarlyq jasampazdyq jol basty. Bul kún­de­ri qanshama zamandarda qaıran eldiń qany men kól bolǵan kóz jasyna jýylǵan qa­shanǵy han Ordasy qasıetti Sozaqtyń Qarataýǵa qaraǵan maıdam jazyǵynda aspan-kók­ke boı kótergen aqshańqan kúmbez alystan kórinedi. Ol ózge emes, sonaý bir ótken dú­birli, uly zamanda keń baıtaq qazaq jerinde eldik pen birliktiń, azattyqtyń aq týyn kótergen, tutas bir dáýir ádilettiń aq jolyn keship ótken el qorǵany Aqnazar han­nyń týǵan ólke tósine órkendi jurty, ulaǵatty urpaqtary ornatqan kelisti kesene – mazar-mavzoleıi. El barda erlerdiń aty, qaldyrǵan izi óshpeıdi deıtinimiz osy bolsa kerek-ti.

Erkinbek TURYSOV, 
jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,

halyqaralyq «Alash» syılyǵynyń laýreaty.

ShYMKENT.