Rýhanııat • 20 Mamyr, 2019

Dástúr bilgen adaspas

1515 ret
kórsetildi
6 mın
oqý úshin

«Shymkentke kelin bolyp bara ja­­tyrsyń. Erteń bizdiń soltústikti masqara­lap, ata-eneńe tońqańdap sálem salyp júrme!» Mınıstrlikte birge jumys isteıtin biri ońtústikten, biri soltústikten kelgen eki jas Astanada tabysyp, otaý qurmaq nıet­pen eki ara qudalasyp, aldaǵy aptada Ásel Shym­kentke uzatylady degende áriptes qurby­larynyń osylaı aıtyp jatqan aqylyn estigen sol bólmede otyratyn jasy úlken kisi shydap otyra almaǵan.

– Qyzdar, sender osy sózdi Áselge qan­daı nıetpen aıtyp otyrsyńdar? Dostyq pa bul? Basqa-basqa, dál senderdiń kóz al­daryńda ekeýiniń bir-birine degen tap-taza sezimderi oıandy. Alǵashynda árip­tes retinde til tabysyp, artynan jyly­ushyraı qaraǵan kózqarastarynyń bara-bara mahabbatqa aınalyp, ekeýiniń otaý quratyndaryn, birin-biri qalaı syılap, jaqsy kóretinin bilip júrsińder. Son­da sender Áseldiń súıgen jarynyń aldynda bedeldi bolýyn, ata-anasynyń al­dynda súıkimdi, jaqsy kelin bolýyn nege qalamaısyńdar? Sahnada ártis ıilip sálem berse, ony durys qabyldaısyńdar, shyǵys halyqtary qoldaryn qýsyryp, ata-ene túgili, ıilip-búgilip meımanyn qarsy alǵanyn mádenıettilikke balaısyńdar da, ǵasyrlardan beri kele jatqan óte ulaǵatty, máni bar ulttyq dástúrimizdi óz­deriń mansuqtaǵandaryńmen qoımaı, nege sender aq tileýli saparǵa ketip bara jatqan qyzǵa sondaı «aqyl» aıtasyńdar? Kelin barǵan jeriniń úlkenine sálem etse, olardan «baqytty bol, úbirli-shúbirli bol, qosa­ǵyńmen qosa aǵar» degen bata alady. Al jas kelin úshin sálem salý degenniń máni – ja­rynyń amandyǵyn tileýinde jatyr. Jesir qal­ǵan áıeldiń sálem salýy dástúrde joq. Tek kúıeýi bar kelinshek qana sálem salyp, eri­niń uzaq ǵumyrynyń tileýin sol sáleminde alǵan batamen kúndelikti bekitip otyrady. Qaıta qurbylaryńa qaıtkende barǵan jerinen jaqsy bata alatyn kelin bolýyna aqyl qosyńdar! – dedi.

Taǵy bir mysal. «Búgin qurbymnyń úıine ba­ryp keldim. Qınalyp júr eken. Ata-ene­simen birge turady, olar kári kisiler de emes, alaıda jasap bergen shaıdy ózderi quıyp ishpeı, kúnine neshe ret dastarqan jaıyl­sa sonyń basynda otyryp, shaı quıýyn qalaı­dy eken», dep jas qyz áńgimesimen bólisti. «Qyzym, men saǵan bir áńgime aıtyp be­reıin­shi, – dep taǵy da bir áje áńgimesin bastaǵan. 

– Árbir úıde «Joq» atty kip-kishkentaı qap-qara birdeńe bolady eken. Sol kishkentaı qaranyń bar azyǵy «joq» degen bir aýyz ún. Álgi úıde «joq» degen sóz aıtylǵan saıyn ol qýanyp, ornynan sekirip túsip, birde boıy, birde kóldeneńi ósip, sol úıde barǵa, bereketke oryn qaldyrmaı, bárin joqpen toltyryp tastaıdy eken. Al ol joqtyń da qorqatyny bar kórinedi. Ol ne deısiń ǵoı. Sol úıde kúndelikti dastarqan jaıylǵanda onyń ústinde qanatyn jaıyp, aıtylǵan jaqsy sóz, bata-tilekterdi qoryp, árbir jaqsy sózge áýmın dep qanatyn qaǵyp turatyn perishteden qorqady eken. О́ıtkeni perishte qanatyn jelpigen sa­ıyn, jaqsy sóz, bereke kókke qaraı toqtaýsyz ótip, Jaratqan das­tarqan basyndaǵy ulaǵatty áńgimeni ony qaıyrǵandaǵy bata-tilekti qabyl etip, jańaǵy joqtyń toby kishireıip, ólimsirep qalatyn kórinedi. Sondyqtan dastarqan basyna otbasy músheleri túgel otyryp, tilek­ter toǵysyp, bata jasalyp, dastarqan jıy­lýynyń óz taǵylymy, óz mádenıeti bar. Eger dastarqannyń ýaqytynda batasy jasalmaı, ústi jıylmasa perishteniń qanaty talyp álsireıdi, joq kúsh alyp, shańyraqtyń berekesi azaıady degen dástúrde qazaqy uǵym bar. Al seniń qurbyń ulttyq dástúrden aýlaǵyraq ósken, orys mektebinde oqyǵan jan bolsa, osy áńgimeni aıtyp ber. Máselen, men úshin de, eger jaıylǵan dastarqan basyna otbasymnyń músheleri tegis jıylyp, berekeni uıytar áńgime aıtylyp, Alladan tilek tilep, dastarqan qaıyrylmasa kóńilime alań kirer edi. Qurbyńnyń ata-enesi de eger sondaı tárbıeni qanyna sińirip ósken adamdar bolsa, jasap berdim ǵoı, enem atama ózi sha­ıyn quıyp bere beredi ǵoı, dep jatyn bólmege kirip ketip, óz isimen bolý sol úıdiń dástúrin baltalaý, uǵymyn tamyrynan qıǵanmen teń.

Ár otbasyna kelin kelgende sol shańyraq­ty óz tártibimmen, tanymymmen júrgizemin dep kelmeıdi. Kelin degen sózdiń ózinde kelip engen degen uǵym jatyr. Árıne kelinmen birge ol úıdiń turmysyna, dastarqan jaıý mádenıetine de qandaı bir jańalyqtar enedi, biraq túbirimen ózgertemin deý qate pikir. Sondyqtan «qyzym saǵan aıtam, kelinim, sen tyńda» degendeı bul seniń ózińe de sabaq bolsyn», dedi ulaǵatty sóz qozǵaǵan áje.

Jer betindegi ár halyqtyń óziniń tanym­d­yq­ dúnıesi, dástúri bar jáne onyń tamyry tereńdegen saıyn, sol tereńnen sýyryp nár alǵan ulttyń bolmysy anaý-mynaý jel-quzdy eleń etpeıdi, aýyryp-syrqamaıdy. О́ıtkeni oǵan qarsy tura biletin ımmýnıteti ǵasyrlardan jetken dástúrinde saqtalǵan. Dástúrin tanyp, ony qasıetteı bilip, rýhanı jańǵyryp otyrǵan ult baǵytynan adaspaq emes. Dástúrdi bilý – óz-ózińdi, bolmysyńdy, tegińdi tanı túsý bolsa kerek.
Sońǵy jańalyqtar