«Meniń aqyrǵy ótinishim: qulpytasyma óz esimimdi jazǵyzsańyzdar eken»
Sársenbi, 1 mamyr 2013 1:33
1941 jyldyń kúzi. Uly Otan soǵysynyń sheshýshi kezeńderi edi. Samara qalasyndaǵy qurbysyna eki-úsh kúnge kelgen Naǵym aýylǵa júretin kóliktiń ıesinen eki-úsh saǵatqa suranyp, ortalyq bazarǵa keldi. Aldynan júgirip shyǵyp, ylǵı qarsy alatyn eki qaryndasyn qýantyp, olarǵa bazarlyq almaq.
Sársenbi, 1 mamyr 2013 1:33
1941 jyldyń kúzi. Uly Otan soǵysynyń sheshýshi kezeńderi edi. Samara qalasyndaǵy qurbysyna eki-úsh kúnge kelgen Naǵym aýylǵa júretin kóliktiń ıesinen eki-úsh saǵatqa suranyp, ortalyq bazarǵa keldi. Aldynan júgirip shyǵyp, ylǵı qarsy alatyn eki qaryndasyn qýantyp, olarǵa bazarlyq almaq.
Dúkenderdi aralap, endi qaıtamyn degenshe, aıqaı-shý bastalyp, bazardy soldattar qorshap aldy da, er adamdardyń qujattary tekserilip, keıbireýlerin ázir turǵan mashınalarǵa zorlap otyrǵyza bastady. Naǵym qujattarynyń arbadaǵy beshpetinde qalǵany esine túsip, júregi muzdap sala berdi. Janyna jetip kelgen eki-úsh soldat áı-sháı joq Naǵymnyń qolyn qaıyryp, jabyq mashınanyń birine otyrǵyzdy. Bul 1941 jyldyń qyrkúıek aıynyń basy edi.
Naǵym sol ketkennen komendatýradan bir-aq shyqty. Naǵymnyń aıtqandarynyń bárin joqqa shyǵarǵan tekserýshi Naǵymdy «soǵystan qashqan dezertır» dep, ádeıi bólek tizimge jazdy. Iesiz úıde ózderi ǵana qalǵan eki kishkentaı qaryndastarynyń taǵdyry Naǵymnyń janyn jegideı jedi. Aýyr qara jumysta júrip, bir kúni qaıtkende de elge bir baryp kelý jospary iske aspaı, jazanyń ústine jaza alyp, Sibirge aıdaldy.
Lenıngrad qalasynyń qorshaýda qalýy, Máskeý, Stalıngrad qalalary úshin qyrǵyn qantógis qosymsha tosyn kúshterdi kerek etti. Marshal K.K.Rokossovskıı túrmelerde qatań rejimde jazasyn ótep jatqandardan «aıyp batalonyn» qurdy. Solardyń birine Naǵym da ilikti.
Shabýylǵa shyǵarda ádeıi kelgen saıası jetekshiler bularǵa túsinik jumystaryn júrgizip, eger de nemisterdiń osy bekinisin alsańdar, ózin kórsete bilgen «shtrafnık» joǵarylatylyp, jaýynger qataryna ótetindigin eskertetin. Bul aldyn ala artıllerııanyń soqqysynsyz, tosynnan lap bergen ózin ólimge tikken 750-800 adamnyń shabýyldan keıin tek 50-60 ǵana tiri qalatyn.
Shabýylǵa kóterilgende, ánsheıinde aıtylatyn «Ýra!»-ny bularǵa aıtýǵa bolmaıtyn. «Ýranyń» ornyna aıtylatyn kómeıden shyǵatyn yshqyna yńyranǵan daýys, jaraly ańnyń sońǵy janaıqaıy ispettes edi. Birneshe júzdegen adamnyń bul aıqaıy nemisterdiń de záresin alatyn. Naǵymdar shabýylǵa shyqqanda, olardyń eń artynda birqatar soldattar da avtomattarymen ilese júretin. Olardyń mindeti – keıin shegingen «shtrafnıkti» sol ornynda atyp tastaý edi.
Bir bıiktikti nemisterden azat etýde Naǵymnyń ólgisi de kelgen. О́ne boıy tuqyrtý, kemsitý jas jigitti ábden ashyndarǵan-tyn. «Ot ishinde maqta, maqtany qudaı saqta» demekshi, Naǵym erlik kórsetip, basqa batalonnyń 4-shi rotasyna jiberilip, qatardaǵy jaýyngerlikke qabyldandy. Úı-ishine, aýyldaǵy týysqandaryna hat jazyp, hat alysý múmkinshiligine ıe boldy. Bastan keshirgen adam tózgisiz qorlaýdan keıin qolyna qarý alyp, óziniń elin jaýdan qorǵaý Naǵym Hasanov úshin úlken baqyt edi.
1943 jyldyń tamyz aıynyń orta sheninde Belgorod qalasynyń mańyndaǵy bir shaıqastan keıin, vzvod komandıri bularǵa az ǵana demalys berdi. Tún ortasynda sol ofıser bulardy oıatyp, qoldaryndaǵy vıntovkalaryn tapsyrýlaryn, al olardyń kelesi bekiniske baratyndyqtaryn, sol jerde vzvod jaýyngerleriniń barlyǵyna avtomat beriletinin aıtty. Bular túnimen júrip otyryp, tań ata toǵaı arasyndaǵy alańǵa demalýǵa toqtady. Alańsyz demalysqa jaıǵasqan jaýyngerlerdi sol sátte nemisterdiń avtomat ustaǵan soldattary qorshaýǵa aldy. Qarsylyq kórsetip, tapanshalarymen qarsy kóterilgen biren-saran ofıser sol ornynda atyldy.
Ol kezde Naǵym óziniń Otanyna satqyndyq jasaǵan general Vlasovtyń armııasynda júrgendigin bilmeıtin de edi. Talaı lagerlerde bolyp, aýyr azap kórdi. 1944 jyldyń mamyr aıynda tutqyndardyń bir toby Germanııaǵa aıdaldy. Qol kúshiniń tutqyndar esebinen kóbeıýi, olardyń keıbirin jergilikti fermerlerge kómekke jiberýge múmkinshilik berdi.
Naǵym Drezden qalasynyń mańyndaǵy fermerge tap boldy. Kúıeýi soǵysta opat bolǵan nemis áıeliniń edáýir úlken sharýashylyǵy bar eken. Kásibi – etke tapsyratyn iri qara malyn ósirý. Qaraýyndaǵy eki-úsh nemis qartymen birge Naǵym da jumysqa kirisip ketti. О́ziniń týmysynan úırengen kásibi. Alǵashqy kúnnen-aq sharýashylyqty dóńgeletip júre berdi. Jaqsy adamnyń aınalasyna ár ýaqytta da kóp kisi jınalady. Nemister de Naǵymnan kómegin aıamady. Lagerden júdep-jadap kelgen ol bir aıdyń ishinde qatarǵa qosyldy. Bul kezde nemisshe edáýir bilip qalǵan edi.
Bir kúni sharýashylyǵyn qaraýǵa Ellı hanymnyń ózi keldi. Naǵymnyń jumysyna rıza bolǵan Ellı hanym keterinde sharýashylyq meńgerýshisine ádeıi tapsyrmalar berip ketti. Bastyǵy sol kúni Naǵymdy monshaǵa jiberip, ústindegi kıimderin de aýystyrdy.
Birer kúnnen keıin Ellı hanym ferma meńgerýshisimen Naǵymdy óz úıine shaqyryp, úıdiń aınalasyn retke keltirýdi tapsyrdy. Eki qabatty úı óte ádemi jáne ashyq jerde ornalasqan eken. Jumysyna tyndyrymdy, suramasań, eshteńege alańdamaı óz sharýasymen ǵana bolatyn bul «azıat» Ellı hanymǵa unady. Eńgezerdeı, eki ıyǵyna eki kisi mingendeı, sharshaý degendi bilmeıtin.
Eki-úsh kúnnen keıin Naǵymǵa úı astyndaǵy qoımany retke keltirý tapsyryldy. Eki qabat úı asty túgelimen qoıma etilgen. Bálenbaı qatar tizilgen 3-5 lıtrlik shólmek, qańyltyr ydystarǵa jemis-jıdek, sıyr, shoshqa, taýyq etteri tuzdalyp, konservilengen. Ár jyl bólek-bólek saqtalǵan. Naǵymnyń tańǵalǵany – konservilengen etterdiń kóbisine 3-4 jyl bolǵan.
Jumystyń barysyn tekserýge kelgen Ellı hanym Naǵymǵa ózine unaǵan ydystardaǵy taǵamdardan paıdalana berýine ruqsat etti. Osynsha dúnıeniń jesir áıelge ne úshin kerek ekenine Naǵym túsinbedi. Qora-qopsynyń aınalasyna kúnine bir baryp kelgeni bolmasa, Naǵymǵa úı ishindegi, aýladaǵy jumys ta jeterlik edi. Ellı hanym tyndyrymdy jumysshysyna birinshi qabattan bir bólme berdi.
1945 jyldyń sáýir aıynyń alǵashqy kúnderinen-aq nemisterdiń jeńilisi aıdan anyq ekeni belgili boldy. Tutqyndaǵy Keńes Odaǵynyń jaýyngerleri tutqynnan qutylýdyń jaqyn qalǵanyn úlken úmitpen kútti. Mamyr aıynyń basynda 2 myń Amerıka ushaqtary Drezden qalasyn aıaýsyz bombalady. Qaladaǵy mashına jáne prıbor jasaý zaýyttarynyń, qarý-jaraq, bomba qoımalarynyń jarylysy Naǵymdar turǵan jerlerge de estilip jatty. Qora-qopsydaǵy jumystaryn rettep, úıge qaıtqan Naǵym úı ornyndaǵy úlken shuńqyrǵa tap boldy. Dál túsken bomba Ellı hanymnan da, úıden de eshteńe qaldyrmapty.
Keńes Armııasy Drezden qalasyn 8 mamyrda azat etti. Al tutqynda júrgen otyzshaqty qazaq jaýyngeri Drezden qalasynyń komendatýrasyna bet aldy. Qaıdan kelgeni belgisiz bireýler bulardy Amerıkaǵa, ne Túrkııaǵa barýǵa kóndirmek boldy. «Sender elderińe qaıtsańdar, tutqynda bolǵandyqtaryń úshin 20 jylǵa Sibirge aıdalasyńdar», – dep qorqytty. Keıbir tutqyndar olardyń arbaýyna tústi. Al Naǵym joldastarymen komendatýraǵa baryp tirkeldi. Úsh kúnnen keıin bular Varshava-Kıev baǵytyna poıyzǵa otyrǵyzylyp, Donbastaǵy №15 shahtaǵa jumysqa jiberildi. 1945 jyldyń 30 mamyr kúni Naǵym Donbasqa kelip, shahter bolyp shyǵa keldi. Shahtany Kýtýlıadze degen grýzın basqarady eken. Jumys aýyr bolǵanmen, tamaǵyń toq, óz elińde júrgenge ne jetsin.
О́z jumysyna asa jaýapkershilikpen qaraıtyn Naǵym kóp keshikpeı joldas-joralarynyń, shahta basshylarynyń aldynda bedelge ilikti. 1946 jyldyń tamyz aıynda oǵan bir aıǵa demalys berilip, úıine baryp kelýge ruqsat etildi. Aýylyna kelgende Naǵym qaıyr surap, aýyl-aýyldy kezip júrgen eki qaryndasyna tap boldy. Ne isterin bilmeı, keshkisin ózimen birge ósip, birge oqyǵan Nıkolaı Orlov degen dosyna baryp aqyldasty. Nıkolaı áskerı komıssarıatta jumys isteıtin.
Bir ýaqytta Nıkolaı:
– Eger sen ketseń, myna eki qaryndasyń sýyq úıde ashtyqtan osy qystan shyqpaıdy. О́ledi. Endeshe, sen bylaı iste, – dedi.
– Ne aqyl bermeksiń? – degen Naǵymǵa:
– Jaqynda Samara qalasyndaǵy Voroshılov zaýytynan kelgen Suńǵat Saıfýllın degen azamat qaıtys boldy. Tórt jyl soǵysqa qatysqan, orden, medaldary bar. Men sonyń qujattaryn saǵan bereıin, sen áýeli onyń osyndaǵy áıelimen kelis, – dedi.
– Kolıa, seniń deniń durys pa? Úkimet bilip qoısa, sen Sibirden bir-aq shyǵasyń.
– Naǵym qoryqpa, sen barǵan Sibirge men de baryp qaıtaıyn. Áıtpese, myna qaryndastarymyz qorlyqpen, jastaı óledi. Al sen qujattaryńdy alǵan boıda Qazaqstanǵa, ne О́zbekstanǵa ket, – dedi.
Naǵymnyń qaryndastaryna degen aıanysh Nıkolaıdy kózsiz erlikke ıtermeledi. Ol Naǵymǵa: «Eger Donbastan seni surasa, aýyryp óldi dermin», – dedi.
Naǵym erteńine bir qoı taýyp, bir qap astyq alyp, Suńǵattyń jesirine bardy. Aqyrynyń qaıyr bolsynyn aıtyp, jaǵdaıyn jasyrmady. Suńǵattyń jesiri aıanysh bildirip, kúıeýiniń barlyq qujattaryn, orden, medaldaryn Naǵymǵa tapsyrdy. Ne degen márttik deseńizshi.
Nıkolaıdyń kómegimen Naǵym Hasanov eki-úsh kúnniń ishinde Suńǵat Saıfýllın bolyp shyǵa keldi.Naǵymnyń ákesi Hasan Igenov 1945 jyldyń kúzinde 83 jasynda qaıtys boldy. Al aǵasy Záı 1901 jyly, Jámpıis 1913 jyly, Naǵym 1916 jyly, inileri Maqaı 1919 jyly, Qoısheken 1923 jyly týǵan bolatyn. Bulardyń barlyǵy da Uly Otan soǵysyna qatysty. Maqaı 1943 jyldyń 20 naýryzynda, Qoısheken 1942 jyldyń 15 mamyrynda mert bolǵan edi.
Suńǵat Batys Qazaqstan oblysynyń Prıýralnyı aýdanyndaǵy Krasnyı Klın, Karl Marks atyndaǵy kolhozdarda qoı baqty. Qatıpash Kóshenovaǵa (1918-1985) úılenip, olar 4-5 perzentti boldy.
Onshaqty jyl kolhozda jumys jasap júrip, ol bir kúni ózi aýdandyq mılısııa bastyǵyna baryp, barlyq jaǵdaıdy jaıyp saldy. О́zi soǵystan jaraly oralǵan mılısııa maıory:
– Suńǵat, sen kóp ýaıymdama. Otan aldyndaǵy mindetińdi túgel atqardyń. Al eger týma-týysqandaryńnyń biri bolmasa biri áńgime etetin bolsa, maǵan keledi ǵoı. Kolhoz basqarmasynyń tóraǵasyna aıtarmyn, seni shet aımaqtaǵy qystaqtardyń birine jiberer, – deıdi.
«Kolhoz basqarmasynyń tóraǵasy Chebotarev óle-ólgenshe menen kómegin aıamady. О́z týmalarymnan kórmegen jaqsylyqty Orlov pen Chebotarevten kórdim. Bul ómir jaqsy adamdardan kende emes qoı», – dep Suǵat aǵamyz áńgimesin aıaqtady.
Jaqynda balalary soǵys jáne eńbek ardageri, qaıynaǵam Qaırolla Qýanyshalıevke arnap as berdi. Shaqyrylǵan qonaqtardyń ishinde Suńǵat aǵamyz da boldy.
Qoshtasarda ol:
– Inim, umytyp ketken joqsyń ba? Meniń sońǵy ótinishim: qulpytasyma óz esimimdi jazǵyzsańdar eken. Men – Naǵym Hasanovpyn ǵoı», – dedi.
– Aǵa, nege umytaıyn. Siz Taıpaq aýdanynyń Bazartóbe eldi mekeninensiz. Ekeýmiz jerlespiz ǵoı, – degenimde:
– Sondyqtan da saǵan aıtyp otyrmyn. Qazir 98 jastamyn. Búgin-erteń kete qoımaspyn. Balalarym habarlasyp turar. «Jaman aıtpaı, jaqsy joq», eger alaı-bulaı bolyp ketsem, aǵańnyń sońǵy ótinishi esińde bolsyn, – dedi.
– Iá, aǵa. Jaqsylyqta kezdesip turaıyq, – dep men ony jeńil mashınasyna otyrǵyzdym.
Amangeldi Bek-Quraq.
Oral.
