Alash áskeri

Seısenbi, 7 mamyr 2013 2:29

Han Kene sháıit bolǵannan keıin qazaq balasy qalyń jasaq bolýdan qaldy. Baıtaq dalany qýsyrǵan Reseı bıligine qarsy shyqqan, ár jerde bir tutanǵan otty oshaqtar bolmasa, jalpy jurttyń at qulaǵynda oınaǵanymen, atty ásker bolýǵa da, qarý ustaýǵa da quqy joq bolatyn. Qaptaǵan qarashekpendi qazaqty qunarly jerinen qýyp qana qoımaı, qaqysyn da alyp qoıdy. Mundaı keri ketken zamanda buratanaǵa aınalǵan ulttyń qorǵaýshysy da, qoldaýshysy da – oqyǵandar edi. Álıhan Bókeıhan bastaǵan qazaq oqyǵandary túrli amal-sharǵylarmen qazaqtyń qaqysyn alyp berýge amal qyldy.

Seısenbi, 7 mamyr 2013 2:29

Han Kene sháıit bolǵannan keıin qazaq balasy qalyń jasaq bolýdan qaldy. Baıtaq dalany qýsyrǵan Reseı bıligine qarsy shyqqan, ár jerde bir tutanǵan otty oshaqtar bolmasa, jalpy jurttyń at qulaǵynda oınaǵanymen, atty ásker bolýǵa da, qarý ustaýǵa da quqy joq bolatyn. Qaptaǵan qarashekpendi qazaqty qunarly jerinen qýyp qana qoımaı, qaqysyn da alyp qoıdy. Mundaı keri ketken zamanda buratanaǵa aınalǵan ulttyń qorǵaýshysy da, qoldaýshysy da – oqyǵandar edi. Álıhan Bókeıhan bastaǵan qazaq oqyǵandary túrli amal-sharǵylarmen qazaqtyń qaqysyn alyp berýge amal qyldy. Sonyń biri – qazaqty ásker qataryna aldyrý bolatyn. Slavıan jurttarymen, kazaktarmen qatar atty ásker sapyna alynar bolsa, qazaq qazyna menshigine aınalǵan óz jerine degen quqyna ıe bola ma degen úmit bar edi… Memlekettik Dýma minberinde qoıylsa da máseleniń mánin ımperııanyń ishki jáne syrtqy qaýipsizdigi turǵysynan saraptaǵan patsha sheneýnikteri sheshimderin shyǵaryp qoıǵan edi: «bolmaıdy!» Halyqtyń qorǵany bolýǵa jandaryn salǵan Álıhan Bókeıhan bastaǵan tegeýrindi saıası kúsh qalyptasqanda tarıh daýyly múlde basqa jaqtan soqty. Aqpan tóńkerisinen soń Reseıdiń bolashaǵyn túrli kózqarasta kóre bastaǵandar arasynda bitispes kúres bastaldy.

…Aýmaly-tókpeli dúnıede qazaqqa eki tizgin, bir shylbyr bolyp dúnıege kelgen Alashorda úkimetiniń bir tiregi ásker kúshi bolatyn. «Otansyz jurt otandy bolǵan» (Á.Ermekov) II jalpyqazaq quryltaıy 1917 jyldyń 5-13 jeltoqsany aralyǵynda Orynborda ótti. Jıynǵa jarty aıdan astam ýaqyt qalǵanda «Qazaq» gazeti arqyly bar atyraptaǵy ıgi jaqsylarǵa shaqyrý aıtyldy. Jedelhat túrinde berilgen úndeýde Reseıdegi saıası turaqsyzdyq jaǵdaıynda qazaqtyń eldigi men jerin qorǵaý úshin «qazaq mılısııa­syn qurý» jáne taǵy basqa ózekti máseleler qaralatyny aıtyldy. Úndeýde «Eger biz ózimizdi ózimiz qorǵaı almasaq, búlinshilik zoraıyp, qıynshylyqqa aınalǵanda qazaq halqy qurban bolady» dep jazyldy. Qarýsyz qazaqtyń qosaq arasynda ketetini anyq bolatyn. Osy jıynda Alash avtonomııasy jáne Alashorda ult keńesi quryldy. Reseıdegi saıası ahýaldardy eskergen zııalylar avtonomııany jarııalaýdy bir aıǵa kesheýildete turýdy uıǵarady. Munyń máni Túrkistan gýbernııalaryndaǵy qazaqtardyń qosylýyn kútý ári Alashordanyń ult keńesin úkimet retinde Reseıdiń jalpy quryltaıynda resmı túrde tanytý bolatyn. Bul aralyqta «Qazaq» gazetiniń bas jarııalanymdaryna aınalǵan «Saıası hal», «Demagogııa» maqalalarymen Álıhan bastaǵan ult kósemderi eldegi sosıalıs­ter arasynda basymdyqqa ıe bolǵan bolshevıktik anarhııany jiti saraptap otyrǵan. Ásirese, soǵystan qarýmen qaıtqan orys mujyqtarynyń kóptigi men olardyń tasyrlyǵynan qazaqqa beıqam qalýǵa bolmaıtynyn ashyp aıtty. Bul – Alashtyń áskerin daıarlaı berýge birneshe qadamdar jasatty. Orynbordaǵy ıýnker shkolymen kelisimge kelisti. «Qazaqta» jarııalanǵan «Ofıserler daıarlaý» atty maqalada (1918, №259) atalǵan mekteptiń atty kazaktarǵa qoıatyn talaby qazaq balalarynan alynyp tastalǵany, tek saýatty, orys tiline jetik bolsa bolǵany dep uıǵarylyp, oqýǵa birinshi kezekte 24 bala alynyp, 1 aqpanda sabaq bastalatyndyǵy jazyldy. Degenmen, orys elıtasymen qatar Alash zııalylary úlken úmit etken Peterbordaǵy Búkilreseılik quryltaıdy Lenın bastaǵan bolshevıkter kúshpen taratyp jiberdi. 1918 jyldyń 5 qańtaryna belgilengen jıynǵa 500-den asa depýtat jıylǵan bolatyn. «Nıkolaı túskennen beri jurttyń súıengen, taıanǵany qudaıdan sońǵy – quryltaı edi. Quryltaı basyna butyn kóterip, bolshevık sarydy» dedi kúıingen Álekeń. (Á.Bókeıhanov. Shyǵarmalar. Almaty, 1994). Avtonomııa jarııa­lanbaı qaldy.

18 qańtarda Orynbordy bolshevıkter basyp aldy. Ýfa otrıadyn basqarǵan Á.Jangeldın janyna qosshylyqqa M.Tunǵanshındi alyp Orynborda bolshevıkterdiń bıligin ornatýǵa kiristi. Alash zııa­lylary 1918 jylǵa taman Semeı qalasyna oıysty. II jalpy qazaq-qyrǵyz seziniń qaýlysymen Semeı Alashtyń ýaqytsha turatyn orny bolyp belgilengen. S.Seıfýllın «Tar jol, taıǵaq keshýinde» Alashorda bastyqtarynyń osy kezde Aqmola ýezin basyp, Semeıge ótkenin jazady. Álıhan kúni buryn tap basyp aıtqandaı, bolshevıkter Orynbordy tonap, beıbastaq áreketterge bardy. Al Semeıdegi jaıdy Júsipbek Aımaýytov: «Alash qalasynda qazaq basshylary jınalyp, Alashordasyn kóterip, qyzmetke kirise bastady. Alashordanyń qazirgi maqsaty – qazaqty jurt qylyp, avtonomııa alý. Osy jolda Alashorda mılısııasyn jasap, qazynasyn tolyqtyrýǵa kirisip jatyr» («Abaı», 1918, 19 maý­sym, №6) dep bildirdi. Jazǵa salym Samarada Búkilreseılik quryltaı jınalysy músheleriniń komıteti (Komých) quryldy. Alashtanýshy Keńes Nurpeıisov eńbeginde jazylǵandaı, 1918 jyldyń 8 qyrkúıeginde Ýfada ashylǵan Reseıdiń memlekettik quryltaıy Alash avtonomııasyn ulttyq respýblıka retinde tanydy. Bul – kópten kútken sát bolatyn. Jıynnan Álıhan Bókeıhan súıinshi surap jedelhat joldady: «Quryltaı ýákildiginiń komıteti Alashty avtonomııaly jurt dep tanydy. Bar kúshti ult áskerin jasaýǵa salyńdar. Alash – Rossııadaǵy odaqtas memleketterdiń biri. Sondyqtan tireýdiń bir ushy – Alash áskeri. Alash polkine ne keregin taýyp berip, taratpańdar. Kerek nárseni, qanshama bolsyn, qaryzdanýǵa qorǵanbańdar. Jetik, bilikti qarý alsyn. Alash otrıadynyń Oral, Torǵaı bólimderinde ásker jasaý jumysy jalǵassyn. Oralda qazaq ofıserlerin shyǵarmańyz. Alashorda bastyǵy Bókeıhanov» («Abaı», 1918, 25 qyrkúıek, №10). Buǵan deıin de ásker qurý ju­mystary qal-qaderinshe tyń­ǵy­lyqty atqarylyp jatty. Se­meıdegi Alash áskerin jasaqtaý 1918 jyldyń qańtar aıynan bas­taldy. О́ıtkeni, Alashordanyń Ortalyq komıteti Semeı qala­synyń Zarechnaıa Slobodka atty bóligine osy ýaqytta ornalasyp jatqan-dy. Semeı jurtshylyǵy arasynda Alash ataýymen belgili bola bastaǵan qalanyń mańyndaǵy qyrda I Alash atty ásker polki jasaqtalyp, jattyǵa bastady. Alash jasaǵynyń alǵashqy qu­ra­myna Semeıdegi semınarııa stýdentteri men túrli oryndar­da jumys istep júrgen jastar (M.Áýezov, J.Aımaýytov syndy) óz erikterimen endi. Bul jó­ninde «Qazaq» gazetinde (№262, 30 maýsym, 1918) jarııalanǵan J.Jánibekovtiń «Alash qurban­da­ry» maqalasynda biraz jaıtqa kóz jetkize alamyz. Iаǵnı Mir­ja­qyp áıgili «Tuńǵysh qurban» óleńin arnaǵan jas shákirt Qazy Nurmuhameduly qarýsyz ásker oıynynda qapyda qaza tabady jáne Qytaı shekarasynda, nemis shebinde bolyp, soǵys ónerin jetik meńgergen, bolshevık lańy shyqqanda Alash ofıserleriniń qatarynan tabylǵan shtabs-kapıtan Nuǵman Sarbópulyn Kashpırınskıı otrıadynyń bolshevıkterge bolysqan áskeri aldap qolǵa túsirip, aıýandyqpen óltirip ketedi. Maqalada jazylǵandaı, bolshevıkterdiń Alash áskerine alǵashqy oq atýy 1918 jyly 6 naýryzda oryn aldy. Semeıdegi atty áskerdiń jattyǵý jumystary ózge saıası-áskerı kúshterge Alashtyń kásibı áskeriniń qurylǵanyn kórsetti. Alashtyń alǵashqy jasaqtary qatarynda qańtar-aqpan aılarynda Vernyıda ulttyq qarýly kúsh quryldy («Qazaqstan tarıhy», 4-tom, «Atamura», 2010). Kóp keshikpeı naýryz týǵanda Jetisýda Keńes ókimeti ornaǵandyqtan bul bólim qarýsyzdandyrylyp, taratyldy. Reseı quryltaıynda qol jetkizgen odaqtastyq kelisimder nátıjesinde, Alashordanyń Torǵaı bólimshesine 1918 jyly qyrkúıekte 300 berdenke, 20 myń patron jáne kóp mólsherde kıim-keshek bólindi. Qostanaı men Yrǵyz ýezderinde eki atty polk qurýǵa ataman Dýtov kómek qolyn sozdy. Qostanaı bólimshesine Beıimbet Maılın sııaqty kóptegen oqyǵan jastar óz erkimen kirgen bolatyn. B.Maılınniń «Elime» degen «Saryarqada» basylǵan óleńi osy sátte týǵan edi. Alaıda, olar qarýlanyp úlgermegendikten qyzyldarǵa qarsy urystarǵa keńinen qatysa almady.

1918 jyldyń mamyr aıynda Semeıden Alashorda úkimetiniń atynan A.Baıtursynuly, M.Dýlatuly, R.Mársekuly jáne S.Amanjolovtar Aqsýat, Baqty óńiri arqyly shekara asyp, Qytaıdaǵy Sháýeshekke saparlady. Munyń bir qyry shettegi qazaqtardy Alash týynyń astyna biriktirý bolsa, ekinshiden, Sháýeshektegi Reseı konsýldyǵy arqyly bolshevıkterge qarsy kúres júrgizýge qytaı ókimetinen qarý-jaraq alý týraly kelissóz júrgizýge barǵan bolýy múmkin. Sh.Amanjolova men M.Ábdeshovtiń jazýynsha, Sadyq Amanjolov Jetisý jeri men Sháýeshek qalasynda Alashorda jasaqtaryn qurýǵa basshylyq jasaǵan («Jetisý» ensıklopedııasy, «Arys», 2004, Almaty). S.Amanjolov qyzyl áskerlermen bolǵan shaıqastardyń birinde aýyr jaralanady.

Kúnbatys Alashtyń da áskeri hám onyń praporshıkterin daıar­laıtyn shkoly bolǵanyn S.Seı­­­fýllın 1923 jylǵy issapary barysyndaǵy «Jympıty ýezi – Alashorda oınaǵy» atty maqa­­­­­lasynda ájýalap jazǵan edi. Alashtyń batys bólimshesiniń basshylary Jansha men Halel Dosmuhamedovter Quryltaı jınalysy komıteti arqyly 600 vıntovka men pýlemet aldy jáne 2000 adamnan turatyn qazaq áskerin jedel uıymdastyrýǵa ýáde etti. Oral óńirindegi Alash áskeriniń is-qımylyn jazyp qaldyrǵan A.Ipmaǵambetovtiń esteligine súıensek, áskerı úkimetpen odaqtasqannan soń olar dalada bolshevızm tamyryn joıýdy qolǵa aldy. 1918 jyldyń jazynda jazalaýshy jasaqtar quryp, áskerı-dalalyq sottar uıymdastyrady. Máselen, osyndaı sottyń úkimimen Oral oblysynan 30 qazaq bolshevıkti atý jazasyna kesken. Taǵy da túrli jazalar qoldanǵan. Kúnbatys Alashordanyń áskerı-dalalyq sotynyń tóraǵasy E.Kópjasarov bolǵany aıtylady. Osy áskerdiń týy Aqmeshitte ótken Sovettiń 5-sezinde sahnaǵa ilingen eken. Alash azamattarynyń keńes ókimetine ishki saıası qarsylyǵy kórinis bergen bul ýaqıǵany Sábeń «Alash týynyń jyrtylýy» degen taqyryppen óziniń memýaryna arqaý etti. «Lá ıláha ılla-alla, Muhamádún Rásýl alla», «Alashtyń Oıyldaǵy atty polki», «Jasasyn Alash avtonomııasy!» degen jazýlar kestelengen, shuǵadan tigilgen jasyl týdy sahnadan julyp alyp, aıaǵynyń astyna basyp dal-dul jyrtqan bolshevık Ýgar (Muqataı) Jánibekovtiń kóp uzamaı qaıtys bolýy da jumbaq dúnıe. Kim biledi, múmkin jyrtylǵan baıraqtyń kıesi shyǵar?!.

1916 jylǵy dúrbeleńnen keıin qazaq halqy «soldat» degen sózden úrkip qalǵan edi. Zııalylardyń «Alash áskeri» ataýyn «mılısııa» sózimen almastyryp qoldanýy osy sebepten bolýy múmkin. Dáýirdiń kóńil-kúıin kórsetetin Sábeńniń memýarynda Alash mılısııasyna adam jınaý isi jazylady. Aqqýsaq bolysy, mıllıoner Áltıdiń Sadýaqasy aýylynda 1918 jyldyń maýsym aıynyń sońynda ótken jıynda quramy júzdeı bolatyn Alash azamattarynyń qandaı úlken, bıik qurmetke ıe bolǵandyǵy, oqyǵan azamattarǵa degen tórt taraptan kelgen eldiń yqylasy bolsa-daǵy áldeneshe kún keńestiń jeme-jeminde áskerge jigit bergisi kelmegen jurttyń raıy tanylady. Alash kósemi Á.Bókeıhan ásker tarapynda naqty qadamdar jasap, iske kiristi. Semeı ýezdik zemstvo basqarmasynyń tóraǵasy A.Qozybaǵarovqa jibergen qatynas qujatynda Alash mılısııasyna ýezdiń ár bolysynan 30 adamdy alý, olardy Semeıge jedel jetkizý jóninde tapsyrma júkteıdi. Alashtanýshy ǵalym E.Saılaýbaıdyń ShQO muraǵattarynan alǵan derekterine súıensek, Alashorda áskeri qura­myna shaqyrylýǵa tıis 30 adamdy keıbir bolystar jibermegen. Alashorda áskerin jasaqtaý ońaıǵa soqqan joq. «Kóp aýyz birikse, bir aýyz joq bolady» degendeı, oqyǵandardyń sózi halyqqa birde jetip, birde jetpeı jatty.

1918 jyly bolshevıkterge qarsy kúres júrgizip jatqan reseılik saıası kúshter birigip, cheh-slovak áskeriniń qoldaýyna súıenip, Oral, Sibir ólkelerin, Qazaqstannyń batys, soltústik, shyǵys aımaqtaryn qyzyldardan tazalaýǵa kiristi. Alashorda áskerin odaqtas kórgen olar, onyń nyǵaıýyna qol ushyn soza bastady. 1918 jyldyń 18 maýsymynda tal túste Alashorda basshylary men áskerı otrıady Alash qalasyna kelip kirdi. Áskerı jasaqtyń sany 500 adam jáne olarmen birge orys ofıser-ınstrýktorlary bar bolatyn. Semeıde shyǵatyn kadettik «Svobodnaıa rech» gazetiniń jazýynsha, kelesi kúni keshki saǵat 6-da Nıkolskıı shirkeýi mańyndaǵy alańǵa Alashorda áskeri sapqa turǵyzyldy. Ýaqytsha Sibir úkimetiniń Alashordamen odaqtastyǵy negizinde áskerge bolysýǵa kelgen ofıserleri tarapynan sálemdesý rásimi ótkizildi. Bul kezdesýge Á.Bókeıhannyń kelýine oraı, H.Toqtamyshevtyń buıryǵymen atty ásker «Alla» dep uran salady. Alash atty áskeriniń aq tústi jelbiregen týynda «Jasasyn Búkilreseılik jáne Sibirlik quryltaı jınalysy», «Jasasyn Otannyń adal uldary» degen jazý kestelengen edi.

Tarıhı derekterde bul ásker kún sanap molaıa túskeni baıqalady. Alashtanýdyń negizin salýshy Keńes Nurpeıistiń eńbegine súıensek, kapıtan H.Toqtamyshevtyń Ýaqytsha Sibir úkimetiniń soǵys mınıstri atyna jazǵan hatynda Semeıde quramynda 750 jaýynger men 38 ofıser bar Alash polkiniń qurylyp, Zaısanda qazaq mılısııasynyń 200, Pavlodarda – 150, Qarqaralyda – 250, О́skemende – 250 adamnan turatyn bólimderi jasaqtalǵanyn, biraq, olarǵa qajetti qarý-jaraq pen kıim-keshek joq ekenin, aqsha tapshylyǵy da oryn alyp otyrǵanyn habarlaıdy («Alash hám Alashorda», Almaty, 1995). Hamıt – Ombynyń qazaǵy. Kapıtan shenin patsha zamanynda alǵan eken. Áıeli orys, odan týǵan bir qyzy bolǵan. Alash áskeriniń komandıri bolǵan H.Toqtamyshev 1920 jyly qyzyldar qolynan oqqa ushty. Qytaı aspaq bolǵan quramynda orys, qazaq, bashqurt, tatar, jıyntyǵy 45 adam, ishinde Hamıt pen onyń otbasy bar kerýendi bolshevıkter Aqsýat aýdanynyń Kindikti eldi mekeninde qolǵa túsiredi. Bárin Kókpektige ákelip qamaǵan soń partızan shtaby Semeıge jedelhat jóneltedi. Alaıda, osynsha adamdy aýqattandyrý qıynǵa túsedi. Sondaı-aq, oqys áreket jasaı ma dep qaýiptengen qyzyldar Kókpektiden ońtústik-batysqa qaraı úsh shaqyrym jerdegi «Qara kezeńge» tutqyndardy aıdap aparyp, or qazdyrady. Shuńqyr daıyn bolǵanda barlyǵyn orǵa túsiredi. Al Hamıt pen qasyndaǵy orys ofıseriniń áıelderin aıap, azattyq beredi. Kúıeýlerimen qushaǵyn jazbaı turyp alǵan sátte úkim oqylyp jatqan edi. Soldattar da myltyq tumsyǵyn kezep, shartpalaryn qaıyrady. Osy sátte Hamıttiń áıeli qyzymen birge or jıegine qarǵyp shyqqan bolatyn. Úkim oryndaldy. Erteńinde kelip jetken telegrammada «Barlyǵyn Semeıge jóneltý kerek» dep jazylypty… Biz bul derekti aıtysker, zertteýshi Qalıhan Altynbaevtyń «Qalbataý» (Almaty, «Mereı», 1997) kitabynan aldyq.

Alash áskeri men Ýaqytsha Sibir úkimeti armııasynyń qarym-qatynasy Á.Bókeıhan, Á.Ermekov, H.Toqtamyshev jáne Ýaqytsha Sibir úkimeti músheleriniń 1918 jyly shilde-tamyz aılaryndaǵy ekijaqty kezdesýinen soń jolǵa qoıyldy. Tarıhshylar Alashtyń atty áskerin Sibir armııasynyń bir bólimi retinde qarastyrady. Eki jaqtyń da óz upaıyn túgendetken bul odaqtastyqtyń ýaqyty kelte bolǵanymen, taraptar birqatar shaıqastarda bir-biriniń baǵasyn da, kemshiligin de tanyp-bildi.

Alash polkiniń Tarbaǵataıdaǵy is-qımyly týrasynda Úrjar aýdanynyń Kókterek aýylynyń tarıh muǵalimi Ramazan Núsipov («Abaı», 2010, sáýir) el arasyndaǵy estelik áńgimelerdi jınapty. Muǵalimniń jazýynsha, Alash sarbazdary attyń túsine qaraı sapqa turady eken. Olardyń atpen súıreıtin úsh dońǵalaqty 14 zeńbiregi bolǵan. Kóshpeli ashanany da atpen tartyp júrgen. Andreevka túbindegi shaıqasta Alash polki qatty shyǵynǵa ushyraǵanda Annenkovtyń tyń áskeri jetip, shabýyldaǵy qyzyldardy qyryp ótedi. Bolshevıkterge jergilikti mujyqtar bolysqan eken. Sarbazdar Alash gımnin shyrqaǵanda Álıhan men Annenkovtyń esimin de ánge qatar qosqan kórinedi:

Annenkov – ataman,

Qoldaı gór jasaǵan.

Alashpyz jaýynger,

Qoryqpaımyz jaýyńnan, – dep kelse, ári qaraı:

Biz Qalı Arystan,

Doldansa qoımaıtyn.

Alǵa umtyl, er alash,

Eliń bar qorǵaıtyn!

Álıhan, Álıhan -

Alashtyń serkesi

El qamyn oılaıtyn!, – delinedi.

1919 jyly keskilesken urystan soń Cherkasskini qyzyldardan alǵan Annenkov osy jeńistiń qurmetine sarbazdar arasynda palýandar kúresin ótkizdi. Sonda búkil balýandy jyqqan Aıagózdiń jigitine «Sende toǵyz attyń kúshi bar eken. Munda bir oqqa ushyp ketesiń» dep qazaqy kıimin kıindirip úıine qaıtaryp jiberedi. Annenkovtiń Alash áskerimen birge júrgizgen soǵys qımyldaryn «Saryarqa» gazeti jazyp otyrdy. Alash gazetteri atamandardyń qazaq aýyldaryna jasaǵan zorlyǵyn da búkpegen. Qazaqqa zábiri ótken Jetisý kazaktarynyń atamany Afonov bolatyn. Ol «avtonomııa almaqqa jarmasady» dep Alash qaıratkerlerin jek kóretinin jasyrmady.

Alashtyń alǵashqy áskeri Altaı gýbernııasynda Rýbsovsk maıdanynda bolshevıkterdi qýdalaýǵa qatysady. Olardyń qatarynda Alashtyń erikti aq gvardııashyl atty ásker polkynyń bas qolbasshysynyń kómekshisi ári uıymdastyrýshysy qyzmetin atqarǵan Halel Ǵabbasov ta bar edi. Oǵan polkovnık Qaraevpen qatar alǵys berildi. Alash áskeri orys ofıserleriniń basqarýymen Andreevka, Úrjar, Novo-Pokrovka, Lepsi, Sarqan jáne Pokotılovka syndy jerlerde qyzyldarmen qyzý shaıqasty. Sarbazdardyń shaıqastaǵy erlikteri týraly «Saryarqa» gazetinde «Qazaq qalaı soǵysady?» degen maqala jaryq kórdi. Onda jekelegen jaýyngerlerdiń áskerı tapsyrmany múltiksiz oryndaǵany, erlikke, tapqyrlyqqa toly bolmystary baıandalady.

Osy alqapta júrgen urystarda qasyndaǵy bir top serigimen Kóktuma-Baqty shekara qaqpasyna Alashordanyń kórnekti qaıratkeri Otynshy Áljanov tike tartady. Jolda tutqyndaǵy Shákárim Qudaıberdiulyn bosatyp alady. Alaıda, qyzyldarmen kezdesip qalǵan ol Úrjardyń janyndaǵy Naýaly aýylynda aıanbaı soǵysyp, serikteri túgel oqqa ushqan soń jeńil qol pýlemetpen aǵash dıirmenge bekinedi. Jaraly Shákárimdi qutqaryp jiberedi. Jaqyn kelgen qyzyldardy jýsata bergen soń, partızandar dıirmendi órtep jibergen. Otynshy osyndaı jaǵdaıda qaza bolady.

Osy tusta Alash áskeriniń dárigerleri jaıly bir-eki aýyz sóz aıta ketý jón sııaqty. Qazaqstannyń densaýlyq saqtaý salasynda esimi altyn áriptermen jazylýy tıis ultymyzdyń alǵashqy dárigerleriniń biri – Asylbek Seıitov. 1916 jyly Tom ýnıversıtetiniń medısına fakýltetin támamdaǵan Asylbek Alash Ordanyń belsendi múshesi boldy. 1917-1918 jyldary M.Dýlatuly qurǵan atty ásker quramynda dáriger bolyp qyzmet atqarǵan. Iаǵnı, soǵys qımyldarynda jaralanǵan qazaq balasyn ólim aýzynan arashalaýǵa, ásker ishinde, el arasynda oba, súzek, sheshek sııaqty juqpaly aýrýlardyń aldyn alýǵa sebin tıgizip, dárigerlik kómek bergen. Halyqtyń saýlyǵy jolynda baspasóz betterinde aǵartýshylyq jumystar júrgizgen.

Alashordalyq dárigerler qatarynda taǵy bir ǵajap jan Ábýbákir Aldııarov boldy. Ol 1904 jyly Qazan ýnıversıtetiniń medısına fakýltetin kúmis medalmen bitirgen bilikti dáriger. 1916 jyly Á.Bókeıhan Peterborǵa baryp, patsha ókimetiniń ruqsatymen «Zemski odaǵy» uıymy arqyly maıdan qara jumysyndaǵy qazaq jigitterine qamqorlyq bólimin ashtyrǵanda, osy uıymǵa qatysýǵa M.Dýlatuly men Á.Aldııarovty shaqyrady. Bul jóninde «Qazaq» gazetine N.Qaımekuly: «Doktor Ábýbákir Aldııarov jaqsy qarap, kóp paıdasy tıip tur, erinbeı etken qyzmeti úshin táńir jarylqasyn aıtamyz» dep jazdy.

Sondaı-aq, 1900 jyly Máskeý ýnıversıtetiniń medısına fakýltetin bitirip, «ýezdnyı lekar» atanǵan Dáýletshah Kúsepǵalıev emhanasyna túsken qyzyldar men aqtardyń jaraly jaýyngerleriniń janyn saqtap qalý úshin aýrýhana shatyrynyń ústine oba aýrýynyń belgisi retinde qara jalaý ilip qoıady. Muny kórgen áskerlerdiń záresi ushyp, alystan qashady eken. H.Dosmuhamedov, I.Qashqynbaev, M.Seıitov sııaqty joǵary bilimdi dárigerler Alashorda áskeriniń qurylymynda áskerı gospıtaldiń rólin atqardy.

Ǵasyr jasap, ǵaqylııaly ǵumyr súrgen (1915-2013) Gúlnár Mirjaqypqyzy «Alashtyń sónbes juldyzdary» atty kitabynda («Mektep», Almaty, 2010 jyl) 1918 jyldyń kúzindegi oqıǵalardy kózimen kórgen týysy Baıeke Jumabaevtyń aıtýy boıynsha hatqa túsirgen. Estelikte Alashtyń Torǵaıdaǵy atty áskerin Mirjaqyp jasaqtaǵanyn, ásker qataryna Aqtóbe, Yrǵyz, Shalqar, Oral, Qostanaı, Torǵaıdan kelgen jigitter alynǵanyn, atty áskerdi topqa bólip, úılerge bólip ornalastyrý Jaqańnyń aǵaıyny Asqardyń moınyna júktelse, tamaqtandyrý men kútý jaǵyna túsken úılerdiń ıeleri jaýapty bolyp, menshikti attaryn jaýyngerlerdiń ózderi baptaǵandyǵy kórinedi. Mirjaqyptyń qolbasshylyq sıpaty da aıryqsha kóringen: «Jaqań damyl tappaı jumys isteıtin. Áskerlerine soǵysqanda qarý-jaraqty qalaı qoldanýdy, atys-shabysty qalaı júrgizýdi, basqa da ádis-tásilderdi úıretip oqytatyn. Qolbasshy rólin Mirjaqyptyń ózi atqardy. Aǵamyzdyń kelbeti, kıgen kıimderi, ústindegi uzyn surǵylt shınelin aıqastyrǵan bylǵary tartpalar, aıaǵyndaǵy qısyq tabandy etigi áli kúnge deıin kóz aldymda. Kúnde kóretinimiz – Jaqańnyń áskerlerin sapqa turǵyzyp, aýyldan alysyraq jerge aparyp jattyǵý júrgizetini. Jigitter aýylǵa qaıtarda bári qosylyp «Alash marshyn» shyrqaıtyn». «Alash ánuranynyń» Mirjaqyp pen Júsipbek jazǵan eki túrli nusqasyn da Gúlnár apanyń «Shyndyq shyraǵy» («Mektep», Almaty, 2012) eńbeginde Ǵabbas Nurymov bastaǵan jasaq shyrqap aıtyp bara jatty deıtin tustary bar. Mirjaqyptyń jary Ǵaınıjamaldyń aıtýynsha, «Ǵabbas Nurymov sándi kıinetin, dombyra men mandolındi quıqyljyta tartyp, án salatyn» ónerli jigit bolǵan eken. Endeshe, onyń Jaqań bastaǵan jasaqqa rýh berý úshin aldyńǵy sapta án shyrqaýy tegin emes. Alash azamattary qarasha aıynan naýryzǵa deıin Jaqańnyń aýylynda bolyp, qyzyldarmen soǵysý úshin Torǵaıǵa attanǵan. Jaqań atty áskerin ózi bastap, qarý-jaraqty óz qolymen úlestiredi. Jasaqtyń ár jigitine bir myltyq, bir qylyshtan beredi de, aýyl-aımaqpen qoshtasyp, júrip ketedi. Bul ýaqyt qyzyldar men aqtardyń áskerleri Torǵaıda soǵysyp, eki jaq qalany qoldan-qolǵa ótkizip, jaýlasyp jatqan shaq eken. Eki armııanyń soldattary da qala turǵyndaryn tonaýmen bolǵan, shetkeridegi aýyldardyń malyn úıirimen aıdap áketip otyrǵan. Estelikte Jaqańnyń jary Ǵaınıjamal: «1918 jyly Keńes úkimeti Torǵaıda qurylǵan soń, Jaqań atty áskerin jartylaı bolshevıkterge qosty da, qalǵan serikterimen Torǵaıdy tastap, Atbasarǵa jol tartty» deıdi.

* * *

«Bódenede meken joq, qaıda barsa bytpyldyq» degendeı, Alashorda qaıratkerleri bastaǵan uly kúres jeńilis tapty. Oǵan qazaqtan shyqqan bolshevıkterdiń de úlken áseri boldy. Bolshevızm ıdeıasy qazaqtyń birigýine nuqsan keltirdi. Biraq, qyzyldyń urtoqpaǵy Alashtyń saǵyn syndyra almady. Olar qalammen de, qarýmen de kúrespegende búgingi ulan-ǵaıyr qazaqtyń dalasy bútin kúıinde bizge jeter-jetpesi beımaǵlum bolatyn. Alash ardaqtysy arpalysyp júrip qol jetkizgen kelisim jetpis jyl salyp Táýelsizdigimizdiń negizin qalady. Iаǵnı Alashorda áskeri – óziniń uly muratyn oryndaǵan, tekke qan tókpegen, ultymyzdyń naǵyz erleri.

Dýman ANASh,

Qazaqstan Jýrnalıster

odaǵynyń múshesi.