«Attyń basyn Berlınnen bir-aq tarttyq nemese jaýynger jertólesinde jazylǵan jyrlar

Beısenbi, 9 mamyr 2013 2:09

Jazý ústelimde jaýynger murasy jatyr. Kóbisi óleńder. Biraq «óleń» degen qasıetti atqa jaýap bere ala ma, joq pa, ol jaǵyna talasa almaımyn. Sonda da birneshe qaıtara oqyp shyqtym. О́ıtkeni, qazaqtyń qara óleńiniń ǵajaıyp uıqastaryna uıyp ósken jandar úshin qarabaıyrlaý kóringenimen, jaýynger júregin jaryp shyqqan jyrlarda surapyl soǵystyń bir ashy shyndyǵy menmundalaıtyn sııaqty.

Beısenbi, 9 mamyr 2013 2:09

Jazý ústelimde jaýynger murasy jatyr. Kóbisi óleńder. Biraq «óleń» degen qasıetti atqa jaýap bere ala ma, joq pa, ol jaǵyna talasa almaımyn. Sonda da birneshe qaıtara oqyp shyqtym. О́ıtkeni, qazaqtyń qara óleńiniń ǵajaıyp uıqastaryna uıyp ósken jandar úshin qarabaıyrlaý kóringenimen, jaýynger júregin jaryp shyqqan jyrlarda surapyl soǵystyń bir ashy shyndyǵy menmundalaıtyn sııaqty. Onyń ústine arada 70 jylǵa jýyq ýaqyt ótse de áli esh jerde jarııalanbapty. Alataýdyń aqıyǵy Kenen men Jetisýdiń jeztańdaı jyraýy Esdáýlettiń qasyna erip júrse de, soǵysqa deıin de, soǵystan keıin de oblystyq mádenıet bólimi men teatrdy basqaryp, mektepte dırektorlyq qyzmetter atqarsa da maıdan jyrlaryn jarııalatýǵa qulshynbapty. Al «Qyzyl Juldyz» ordeni men birneshe medaldi óńirine qadaǵan aǵa leıtenanttyń ózi bolsa búginde aramyzda joq.

Degenmen, ózi ketkenimen, artynda óleńderi, jyrlary, termeleri qalǵan marqumnyń murasyn Jeńistiń 68 jyldyǵyna oraı ebin taýyp nege «sóıletpeske» dep oıladym da, qıyn iske táýekel ettim. Sonymen, jertólede jazylǵan…

Birinshi jyr:

«ANT BERDIK JAÝDY JAIPAÝǴA…»

482-shi artıllerııa polki qyspaqqa tap boldy. Jaý tankterin atqylaı júrip, Chır ózenine qaraı sheginýge týra keldi. Aramshópteı qaptaǵan jaý tankteri andyzdap ár tustan shyǵa keledi. Soldattardyń qatary sıregen. Polk boıynsha nebary alty zeńbirek qana qaldy. Áıtse de leıtenant Aınaqul Boranbaevtyń batareıasyndaǵy Tájimet Álmuhamedov, Qııalbaı Maqsutov jáne Jekeı Sarshaevtyń zeńbirekteri qaraqurttaı qaptaǵan tankterge oq jaýdyrýda.

Tájimettiń zeńbirek raschetynda oqqa ushpaǵan eki-aq jaýynger júr. О́zimen úsheý. Sondyqtan qaza bolǵan qarýlastarynyń ornyna Tájimettiń ózi kózdeýshi, ózi atýshy bolýyna týra keldi.

– Ońtústik batystan jaý tankteri kórindi. Atýǵa daıyndalyńdar!

Komandır daýsy sańq ete qaldy. Birinshi bolyp Tájimettiń zeńbiregi ún qatty. Oı-shuńqyrlardan oraǵyta ótip, ýaq maldy bastaǵan serkedeı jalmańdap kele jatqan aldyńǵy tankke termıdti snarıad týra baryp tıdi. Kóz qaryqtyrar ot jarq ete tústi. Shyr aınalǵan jaý tankisi otqa oranyp, lapyldap jana bas­tady…

Shalqyǵan dáýren aıaqtap,

Kezek berdi qorlyqqa.

Batystan jaý tıgen soń,

Shydamadyq zorlyqqa.

Qatardan qalmaı bel baılap,

Tústik biz ásker qalypqa,

Kóp jastardyń biri bop,

Attandym men de alysqa.

– Oqy,– dedi voenkom, –

Komandır, tanki aıdaýǵa.

Biraq kónbeı qaladym,

Barlaýshy bolyp barýǵa.

Oqyp, oınap, atqylap,

Úırendik, jandyq, maıdanda.

Jaýdyń syrtyn aralap,

Ant berdik jaýdy jaıpaýǵa.

Tájimet bul óleńiniń bas jaǵyna «Soǵystan terme» dep jazypty. Sózine de, uıqasyna da tıisken joqpyn. О́zgertsem, óńdesem, totydaı túrleneıin dep-aq tur. Biraq jaýynger jertólesinde qarapaıym soldattyń júreginen týǵan óleńniń shynaıylyǵyn joǵaltyp alatyn bolǵandyqtan jurtqa qaz-qalpynda usynýdy jón kórdim.

Ekinshi jyr:

«BESIMDE «SORLY JETIM» MEN ATANDYM»

«Qudaıbergennen Tańat, Medet, Qoǵanbaı, Shúregeı, Baıhan… Qoǵanbaıdan  Japalaq, odan Dúısembi halpe. Dúısembi halpeden molda Úmbet. Ol da halpe bolǵan. Úmbet halpe kúlli qazaq dalasyn aralap, ýaǵyz aıtqan. Inisi Álmuhamed qajy da jaqsy isterdiń basy-qasynda júretin, ónerli, bilimdar adam eken». Ata-baba shejiresin aǵalary osylaı tápsirler edi.

«Senderge ne bolǵan? – deıdi eken qazaq-qyrǵyz bas qosqanda ataqty halpe Úmbet. О́mirlerińdi uıqymen, aqymaqtyqpen, buzyqtyqpen, ǵafil­dikpen ótkizesińder me? Bir-bi­rińe únemi jamandyq tilep, dush­pandyq jasaısyńdar da júre­sińder. Bile bilseńder, bul sen­der­diń jamandyqtaryńnan emes, na­dandyqtaryńnan. Al nadandyq – senderdiń dushpandaryń. Bul dush­pan­nan qutylý úshin bilim, ǵylym, aqyl, aǵartý aspaptary kerek-dúr. Keı­bir adam kóp oqyp ta bilimdi aspap taba almaıdy. О́ıtkeni, onyń sanasynda aqyldyń nury joq. Ol aqyldyń nuryn tabý úshin adam­ǵa maǵrıfat kerek, ǵafildiktiń uıqysynan kókiregin oıatyp, kózin ashý kerek-dúr…».

Tájimet jertólede otyryp sonaý Qordaıdyń tákappar taýlary men dana dalasynda saırap jatqan balalyq shaǵyna barlaý jasap, qolyna qalam alǵanda osy aqylgóı atasyn eske alatyn. Biraq, ókinishke qaraı, sol dana qartty NKVD-niń shash al dese, bas alatyn áperbaqandary «Keńes ókimetiniń qas jaýy» dep túrmege japty. «Halyq jaýy» atanǵan Úmbet halpe, sizge ótirik, bizge shyn, sol kezde  81 jasqa kelgen eken. Oý, 80-nen asqan qarııadan qaýiptengen ókimetten ne úmit, ne qaıyr?..

«Jut jeti aǵaıyndy». Elde asharshylyq bastalyp, ash-jalańash jurttyń aldy qyryla bastaǵan. Jalańdaǵan ashtyq túrmedegilerdi de jalmaýǵa aınaldy. «Jalmaýyzǵa da jan kerek», qarap otyryp qyryla ma, NKVD-niń aýdandyq bastyǵy seksennen asqan halpeniń qasyna adam qosyp, onsyz da azyp-tozyp, ashqursaq bop otyrǵan elden azyq-túlik jınaýǵa shyǵardy. Aqyry atasy el ishindegi azap pen qorlyqqa júregi men júıkesi shydamaı 1932 jyly ómirden ozdy. Osy qýǵyn-súrginde Tájimet, áıteýir, Shymkent asyp, aman qaldy. Keıin Áýlıeataǵa oralǵan.

Jasy jıyrma ekige kelgenshe Qordaı, Sozaq, Túrkistan, Shymkentte alǵan bilimi soǵysta kádimgideı kádege asty. Bilimge qushtar, ónerge ińkár jastyń alǵashqy eńbek joly Áýlıeatadaǵy tuńǵysh qazaq drama teatrynda bastalǵan. Bastalǵanda anaý-mynaý emes, sýretker jazýshy Ǵabıt Músirepovtiń «Qozy Kórpesh-Baıan sulýynda» Qozy Kórpeshtiń rólin somdaǵan. Keıin, tipti, oblystyq qazaq drama teatryna basshylyq etti. Merki aýdanynda oqý isiniń meńgerýshisi, aǵa ınspektor, Talas aýdanynda Aqkól orta mektebiniń dırektory, Jambyl aýdanyndaǵy Shaıqoryq aýylynda mektep dırektory boldy. Maıdanǵa da Áýlıeata óńirinen attandy.

Qolyma qalam aldym bir sebeppen,

Jarty ómir tússin ótken

jetimdikpen.

Qýanysh pen qaıǵyny túgel jazam,

Qalsyn bul eskertkish bop

Tájimetten.

Erte óldi óz ákemiz Álmuhammed,

Qolǵa aldy aǵalarym, atam Úmbet.

Tárbıelep ósirdi Talmuhamed,

Bilim berdi qajy aǵa

Balmuhamed.

Basynda atansam da men jetimek,

Árkim-aq «adam bolmas bul»

desip ed.

Oqý, bilim, tárbıe berdi maǵan,

Aı týyp, qoldap bizdi bul ókimet.

Besimde «sorly jetim» men

atandym,

Ermek bop arasynda otyz jannyń.

On segizde serigim – qaryndasym,

Aıyrylyp Shábıimnen jalǵyz

qaldym.

Jetimde atqa mindim jylqy baǵyp,

Segizde topta boldym báıge

shaýyp.

Talpyndym qatarymnan

qalmas úshin,

Mektepten oqyp bilim, óner taýyp.

Bul óleńdi de túzetkenim joq. Maı­danger qalaı jazdy, solaı qalsyn dep sheshtim.

Úshinshi jyr:

«ÚSh  MINDET ALDYM QOLYMA, KOMANDANY KÚTPESTEN».

Orynbordaǵy artıllerıster daıarlaıtyn áskerı ýchılısheni aǵa serjant shenimen úzdik támamdaǵan Tájimet 1942 jyly 17 tamyzda I Ýkraın maıdanynyń áskerı bólimine attandy. Onyń soǵystaǵy alǵashqy «mektebi» qalmaq jerin, qalmaq qalasy Elustany (Elıstany) azat etýden bastaldy. «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulamada» qazaqqa kún kórsetpegen jońǵar men qalmaqtyń artynda úrkerdeı bolyp qalyp ketken jurtty azat etýge endi qazaq uly Tájimet atsalysty. «Qudaıdyń qudyreti» degen osy shyǵar.

Tájimet 1943 jyly ma­myr-qyrkúıek aılarynda barlaýshy­lar­dyń komandıri retinde soǵysqa qatysyp, fashısterdiń 3 komandıri men 4 soldatyn tutqynǵa túsirip, bir pýlemetin oljalady. Urys barysynda jaýdyń 2 tankisi men 1 obozynyń kózin joıdy. Kóshetov ekeýi osy erlikteri úshin «Erligi úshin» medaline ıe boldy. Orýdııanyń komandıri retinde Makeev, Stalıno, Zaporoje, Jıtomır qalalaryn azat etýge qatysyp, qoıan-qoltyq aıqasta fashısterdiń 2 ofıseriniń janyn jahannamǵa jibergeni de soǵys shejiresinde jazýly tur. Kýrskide saıası keńestiń daıyndyǵy men qaıta daıarlyǵynan ótip, leıtenant shenin aldy.  Al 1944 jyly Ternopoldi azat etýge qatysyp, barlaýshylar tobynda 14 fashıstiń kózin joıdy. Sondaı-aq, Lvov, Varshava, Praga qalalaryn azat etýge atsalysyp, jaý ordasy Berlındi alýǵa qatysty. Sóıtip, Berlınnen aýylyna aǵa leıtenant bolyp oralady.

Ataqty soǵys este bar,

Ternopolde qınalǵan,

Talaı toptar bul jerde,

Okoppen ǵana tura alǵan.

Qorshap alyp fashısti,

Qyryq myń adam jınalǵan,

Oq astynda on bes kún,

Qatty aıazda synalǵan.

Ternopoldiń qorshaýy,

Talaıdyń belin syndyrǵan.

Zeńbirek, mına, pýlemet,

Aıaq, qoldy juldyrǵan.

Qıyn barlaý kezinde,

On úsh basshy qyrylǵan,

Fılımoshın ekeýmiz,

Qaıttyq-aý osy qyrǵynnan.

Jaýynger ózi kórgen, ózi qatysqan oqıǵany ózi jyrlap otyrǵandyqtan, ony baǵaly mura retinde baǵalaǵan abzal. Al hal-qaderinshe óleńmen sóıleý, óleńmen hat jazý sol tustaǵy ár qazaqqa tán qasıet bolatyn. Alataýdyń aqıyǵy atanǵan Kenekeńniń «Aqynǵa qara sózden óleń ońaı» deıtini de sondyqtan.

Tórtinshi jyr:

«SEGIZ QYRLY, BIR SYRLY TÁJIMET»

Áýlıeatada júrgende jergilikti gazetterge habar-osharlar men ma­qa­lalar jazyp, «selolyq tilshi» atan­ǵany bar edi, sol óneri maıdanda da kádege asty.  «V boı za Rodıný» dep atalatyn gazettiń turaqty oqyrmany ǵana emes, maıdan dalasyndaǵy erlik­terden, polk ómirinen, jaýyn­gerlerdiń tynys-tirshiliginen habar jetkizetin belsendi tilshisi de boldy. Bir kúni Tájimettiń ózi týraly maqala jarq ete qalǵan.

Al, jaýyngerdiń artynda qalǵan murasy ishinde T.Álmuhamedovtiń 5 mamyr – bolshevıkter baspasózi kúni qarsańynda bolyp ótken áskerı tilshilerdiń sletinde úzdikter retinde atalyp ótkeni týraly da maqala bar. Onyń basqalardan bir ereksheligi – latyn álipbıimen qazaqsha, orys árpimen oryssha maqala, hat, habar jaza bergen.

Endeshe, nege bulardy jaýyn­ger­diń «tórtinshi jyry» demeske?!.

Besinshi jyr:

«ATTYŃ BASYN BERLINNEN BIR-AQ TARTTYQ»

Aldymen jaraly bop О́mish keldi,

Dos, dushpan qýanyshty

birge kórdi.

Artynan qan tógilgen soǵys toqtap,

Kúlimdep elimizge jeńis berdi.

Adasqan aǵaıyndar shurqyrasyp,

О́zara bir kúlisip, bir jylasyp.

Ákesi tiri qalyp eki bala,

Ishinen qýanady qunjyńdasyp.

Jaýǵan shoıyn astynan

aman qaıttyq,

Attyń basyn Berlınnen

bir-aq tarttyq.

Qýandy bala-shaǵa, qala, dala,

Kempir,  shal Qudaıyna

qurban aıtyp.

Tájimet Álmuhamedov soǵystan elge aman-esen oralǵan soń ustazdyq qyzmetine qaıta oraldy.

*  *  *

Búginde Tájimet Álmuhamedovteı erjúrek te aqjúrek, adal jan aramyzda joq. Biraq artynda óshpes izi qaldy. Ol – balalary, qyzdary, nemere, shóbereleri, ol – sonaý soǵys jyldary jertólede otyryp jazǵan, búgin sizder oqyǵan jyrlary… Biz ol jyrlardyń nazarlaryńyzǵa birnesheýin ǵana usyndyq.

Kósemáli SÁTTIBAIULY,

«Egemen Qazaqstan».

Jambyl oblysy,

Qordaı aýdany.

————————————–

Sýretterde: jaýynger Táji­met Álmuhamedov; (soldan ońǵa qaraı) Alataýdyń aqıyǵy Kenen Ázirbaev, soǵystan oralǵan Tá­ji­met Álmuhamedov jáne jetisýlyq aqyn, jyraý Esdáýlet Qandekov.