Bir denedegi 16 jaraqat

Beısenbi, 9 mamyr 2013 2:12

Ústimizdegi jyldyń 27 aqpanynda «Egemen Qazaqstan» gazetinde jazýshy Baýyrjan Momyshulynyń «Andreı – Ádilgereı» atty týyndysy jarııalandy. Ondaǵy basty keıipker – qazaq jaýyngeri bizge Baýkeńniń 1981 jyly «Jalyn» baspasynan jaryq kórgen «Adam qaıraty» kitabyndaǵy shaǵyn áńgimeden de jaqsy tanys edi. Al qalamger arhıvinen alynǵan joǵarydaǵy nusqa ol shyǵarmanyń áý bastaǵy qysqarmaǵan túpnusqa varıanty sekildi.

Beısenbi, 9 mamyr 2013 2:12

Ústimizdegi jyldyń 27 aqpanynda «Egemen Qazaqstan» gazetinde jazýshy Baýyrjan Momyshulynyń «Andreı – Ádilgereı» atty týyndysy jarııalandy. Ondaǵy basty keıipker – qazaq jaýyngeri bizge Baýkeńniń 1981 jyly «Jalyn» baspasynan jaryq kórgen «Adam qaıraty» kitabyndaǵy shaǵyn áńgimeden de jaqsy tanys edi. Al qalamger arhıvinen alynǵan joǵarydaǵy nusqa ol shyǵarmanyń áý bastaǵy qysqarmaǵan túpnusqa varıanty sekildi. Bul jádigerdi taýyp, redaksııaǵa usynǵan Mombek Ábdákimuly týyndydaǵy alǵysózinde ony osylaı túsindiredi.

Áńgimeniń jazylýyna ne sebep bolǵan deısizder ǵoı, qurmetti oqyrman. Aıtaıyq. Shamasy 1945 jyldyń kóktemi bolýy kerek. Prıbaltıka maıdanyndaǵy 9-shy dıvızııaǵa basshylyq etip júrgen gvardııa polkovnıgi Baýyrjan Momyshuly polýtorka mashınasynda kele jatyp jol boıynan bir nárseni kózi shalyp qalady. О́tip bara jatqan jaıaý áskerler rotasy sapynyń ortasynda eńgezerdeı jaýynger qazaq keledi eken. Gımnasterkasynyń oń jaq kókireginde bir qarysqa jýyq qyzyl belgi bar. Mundaı erekshelik ol kezderi shaıqastarda kóp jaralanǵandyq pen kontýzııa alǵandyq uǵymyn bildiretin. Sol esine sap ete túsken komdıv kómekshisine álgi jaýyngermen áńgimelesip, ol jónindegi málimetterdi keshke ózine baıan etýdi buıyrady. Sóıtse, bul… tórt jylda 16 ret jaralanǵan jaýjúrek qandasymyzdyń biri eken.

Áńgimedegi bizdiń nazarymyzdy aýdarǵan, árıne, osy ǵajap derek ekeni anyq. Biraq oıymyzdy sol sátte budan basqa da bir jáıttiń mazalaǵanyn jasyrmaımyz. Ol: «Mundaı shyǵarma keıipkeri ómirde bolǵan adam ba, joq álde qalamger qııalynan týǵan jıyntyq obraz ba?» degen saýal edi. «Olaı bolýy da, bolmaýy da múmkin nárse-aý…» deımiz ishteı. Osyndaı oılarmen arpalysyp otyryp, Atyraý óńirindegi kóp jáıtterden habary bar-aý deıtin úsh-tórt áriptesimizge telefon shaldyq. Sebebi, Baýkeńniń «Adam qaıraty» áńgimesindegi basty keıipker Ádilgereıdiń ómiri týraly atalmysh shyǵarmada: «Onyń qonysy Embiniń munaı shyqqan jeri», degen derek bar. Endeshe…

– Iá, ondaı adam bolǵan, – dedi suraý salǵan jýrnalısterimizdiń ishinen úshinshi bolyp aqjoltaı habar aıtqan Quttygereı Smadııarov. – Soǵystan aman-esen kelgen. Áńgimede Ádilgereı bolyp sýrettelgenimen, Baýkeń keıipkeriniń ómirdegi shyn aty – Ájigereı. Al famılııa­sy – Qalymov. Bul kisini anyq biletinim, bir-birimizge jamaǵaıyndyǵymyz bar. Aqsaqal 1975 jyly qaıtys boldy. Kezinde, ıaǵnı 1985 jyly Ájekeń jóninde men de qalam tartyp, ol «Lenınshil jasqa» shyqqan. Maıdanger jóninde qazir durys áńgime aıtyp beretin bir adam qaldy. Ol – onyń kúıeý balasy Sársenbaı. Bul kisi qazir oblys ortalyǵynyń irgesindegi Jumysker poselkesinde turady. Munda kelseńiz kóp jaıdy osy Sársekeńnen bile alasyz.

– Oı, rahmet! Kóp jasa! О́rkeniń óssin, baýyrym!

…Osydan soń kóp uzamaı Atyraýǵa da jol túsken edi. Sóıtip, endi, mine, Quttygereıdiń joǵaryda aıtqan adamy Sársenbaı Amantaevty izdep taýyp, zeınetker qartpen áńgimelesip otyrmyz. Ol kisiniń aıtýyna qaraǵanda Ájigereı Qalymov 1913 jyly burynǵy Gýrev oblysynyń Naryn qumy etegindegi Myńtóbe eldi mekeninde dúnıege kelgen. Ákesi Ybyraev Qalym erte qaıtys bolady da, anasy Embi naýbaıhanasyndaǵy undy kebekten aıyratyn elgezershi mamandyǵyn meńgerip, balalarynyń nápaqasyn sodan tabady. Balalary degende Ájigereı bir kindikten úsheý eken. Olar: keıipkerimizdiń ózi jáne Qyrmyzy, Jamal esimdi qaryndastary. Osylardy asyrap, erjetkizsem dep júrgen sheshesiniń bir jaǵyna shyǵý úshin jasóspirim jetkinshek eńbekke óte erte aralasady. Sóıtip, soǵysqa deıin malshy, balyq aýlaý kemesinde júkshi, jergilikti «Zagotskot» mekemesinde jún-jurqa jınaýshy, Gýrev balyq konservi kombınatynda motorıst bolady.

– Qaıyn atam soǵysqa 1941 jyly Baqsaı áskerı komıssarıatynyń shaqyrýy arqyly attanypty. Bul qazirgi Isataı aýdany ǵoı, – dedi úı ıesi joǵarydaǵy áńgimelerdi aıta kelip. – Al odan keıingi ómir joly, ıaǵnı, maıdandaǵy kezi… Ol jazýshy Baýyrjan Momyshulynyń «Adam qaıraty» áńgimesinde aıtylǵan emes pe. Degenmen, myna maqaladaǵy derekterge de nazar aýdaryp kórseńiz. Meniń oıymsha, munda biraz nárseler durys qamtylǵan sııaqty.

Osylaı degen Sársekeń qolyma oblystyq «Atyraý» gazetiniń 2004 jylǵy 15 mamyrdaǵy nómirin ustatty. Basylymdy paraqtap qaraı bastadym. Onyń 10-shy betine kelgenimde «Baýyrjandy tańǵaldyrǵan Ájigereı» degen maqalaǵa kózim tústi. Avtory – jýrnalıst Shópenǵalı Dáýenuly. Maqala ıesiniń kezinde osy dúnıesin respýblıkalyq gazetterge nege bermegenin bilmeımin, óz basym ony oqyp otyryp: «Aıtary joq, mundaǵy keltirgen derekter óte qundy», – degen toqtamǵa keldim. Olaı deıtinim, birinshiden, avtor kúrmeýi kóp kúrdeli taǵdyr ıesi Ájigereı Qalymovpen 1970 jyly maýsym aıynda Gýrev oblystyq «Kommýnıstik eńbek» gazeti redaksııasynda kezdesip, júzbe-júz sóılesken. Bul – anyq fakt. Ekinshiden, Baýkeń áńgimesinde Ádilgereı – Ájigereıdiń Prıbaltıka maıdanyndaǵy 9-shy dıvızııaǵa kelgenge deıingi qaı áskerı quramalarda bolǵandyǵy, sondaı-aq qaı jerlerde shaıqasyp, qandaı jaǵdaılarda jaralanǵandyǵy jóninde ádebı kórkem shyǵarmaǵa qoıylatyn janr talabyna sáıkes olardy qamtý qajet dep tabylmasa, al naqtylyqty nysana etken myna gazet maqalasynda solardyń bári, ıaǵnı ómirlik faktilerdiń deni maıdangerdiń óz sózimen baıandalyp, dáıekti derektermen túıindelip otyrylǵan. Úshinshi, Ájigereı Qalymovtyń ómirbaıanyna jańa bet bolyp qosylar bir jaıt, onyń 1941-1945 jyldar aralyǵynda alǵan nagradalary jónindegi derektiń de bar ekendigi.

«…Joryq joldarym Máskeý túbindegi atyshýly shaıqastan bas­taldy, – depti maıdanger aǵa jýrnalıst Shópenǵalı Dáýenulymen kezdes­kende. – 19801-shi polk quramynda 1941 jylǵy 5 jeltoqsanda áskerı ant qabyldadym da, avtomatshy bolyp, 11 jeltoqsanda urysqa kirdim. Eki táýlik qorǵanysta bolyp, úshinshi táýlikte qarsy shabýylǵa shyqtyq. Sol ot keshýde men basymnan jáne oń aıaǵymnan jaralanyp, sanıtarlyq bólimge tústim.

…Taǵy bir aýyr shaıqas 1942 jyldyń kúzinde Dondaǵy Kalach mańynda boldy. Onda men Ońtústik-Batys maıdany áskerleriniń qatarynda edim. Kalach úshin shaıqasta dushpannyń úsh tankisin granata laqtyryp órtedim. Jaý áskerimen jekpe-jek kelip, qoldasyp soǵysqan sátterim de boldy. Stalıngrad maıdanynyń jeńispen aıaqtalýyna da az da bolsa úlesimizdi qostyq. Sol joly qatty jaradar boldym. Biraq, túbi qaıyr, qatardan qalǵanym joq. Maıdan batysqa qaraı ilgerileı berdi. Sondaǵy ózim qatysqan Orsha túbindegi shaıqas, Prıbaltıka men Polshany azat etý urystary asa qıyn jaǵdaıda ótti. Aqyrynda Uly Jeńis kúnine de jettik qoı!..»

Mine, Ájigereı Qalymovtyń Uly Otan soǵysyndaǵy tórt jyldyq ómiri­niń keıbir kórinisteri osyndaı. Buǵan Baýkeń áńgimesinde keltirgen bir derek: «Erejep (Rjev – red.) qalasy túbin­degi oboronada turǵanda», – deıtin Ákim­gereı – Ájigereıdiń óz sózin qossaq, keıipkerimizdiń qandaı otty núktelerde bolǵandyǵy odan ári qomaqtylana túsedi.

Al endi: «Onyń soǵystaǵy alǵan jaraqattary qandaı? Olar qujattarmen dáleldengen be?» – degen saýalǵa keleıik. Bul úshin aldymen ózimiz biletin «Adam qaıraty» áńgimesinen shaǵyn úzindi keltirip baryp, sodan soń ony joǵaryda atalǵan «Atyraý» gazetindegi faktimen salystyralyq. «Dıvý daeshsıa, tovarısh polkovnık, – dep bastady áńgimesin nachsandıv. – Naskolko ýjıvchıv ı jıvých byvaet chelovek. Onyń barlyq dokýmentterin tekserdik, ózin rentgenge de salyp kórdik. Denesinde bir oq, bir oskolok bar eken». «Olardy alýǵa bolmaı ma?». «Alýǵa nege bolmasyn, biraq ta ol úshin onyń qoń etterin pyshaqty tórt-bes eli boılata kesý kerek… Áldeqashan bitip ketken jaralarǵa tııýdiń keregi de bolmas». «Odan keıin she?». «Baltyr súıekteri eki ret jaraqattanǵan eken. Olarǵa kezinde durys operasııa istelgenge uqsaıdy… Bir búıregin de alyp tastapty.». «Búıreksiz adam qalaı…». «Bir búıregi bar adam kádimgideı-aq ómir súre beredi. Syńar búıregi taza kórinedi, ol jaǵyn da eskerdik… О́kpesine oq tıgende operasııa isteý úshin eki oń súbe qabyrǵasyn alyp tastaǵan eken… Ishinen oq tıgende ishekterin de keskilegen. Qalǵandary jeńil-jelpi jaralar. Olarǵa spravkalary bar».

Baýkeń áńgimesindegi basty keıipker Ákimgereıge qatysty derekter osylaı dese, al onyń ómirdegi prototıpi Ájiǵalı Qalymovpen 1970 jyly júzdesken oblystyq gazettiń qyzmetkeri: «Maıdanger qarttyń soǵysta qaı kúni qandaı jaraqat alǵanyn dáleldeıtin anyqtamalary bar. Sol joly ony da kórsetti», – deıdi. Sóıtedi de: «Jaraqat alǵan kezderi», – dep «Qyzyl Armııa jaýyngeriniń jeke kitapshasy» men soǵys jyldaryndaǵy ár kezderi berilgen anyqtamalardaǵy derekterdi tómendegishe tizedi. «14.HII.41; 15.V.42; 20.VIII.42; 25.IH.42; 29.HII.42; 4.VI.43; 25.HII.43; 20.VII.44; 4.VIII.44; 22.IH.44; 19.H.44; 5.II.45». Mundaǵy naqty kórsetilgeni – 12. Oǵan 2 aýyr kontýzııany qosyńyz. Munyń syrtynda «Adam qaıraty» áńgimesi úzindisinde aıtylǵan qoń etke boılaı kirip, áldeqashan bitip ketken «1 oq pen 1 snarıad jaryqshaǵy» taǵy bar.

Sóz retine qaraı aıta keteıik, Ájigereı Qalymovtyń maıdan dalasyndaǵy osyndaı jansebildigi elenbeı qalmaǵan. «Jeke basynyń jaýjúrektigine baılanysty eki márte jaýyngerlik Qyzyl Tý, I dárejeli «Otan soǵysy», III dárejeli Dańq ordenderimen, «Erligi úshin», «Stalıngradty qorǵaǵany úshin» medaldarymen marapattalǵan», – degen derek keltiredi Shópenǵalı Dáýenuly óz maqalasynda.

Al keıipkerimizdiń soǵystan keıingi ómiri she? Iá, maıdangerdiń beıbit kezeńdegi jaǵdaıy qalaı bolǵan? Endi osy jóninde sóz qozǵaıyq.

– Baýkeń shyǵarmasynyń bir jerinde mynadaı dıalog bar ǵoı, – dedi manadan beri meniń oıymdy buzǵysy kelmegen Sársenbaı qarııa qaıtadan áńgimege aralasyp. – Ol: «О́zim kesh úılengenderdiń biri edim. Qatynym bir jumyskerdiń qyzy bolatyn. Men áskerge ketkende aıaǵy aýyrlap qalyp edi». «Aman-esen bosanǵan shyǵar?» «Qaıdam… О́zim shalonnan (eshelonnan) túskeli beri bir shasqa (chastqa) turaqtaı almaǵandyqtan, qaıta-qaıta boloboı (polevoı) poshtamyz ózgerip, úıge hat ta jaza almadym… Kim bilsin, bir náreste týǵan shyǵar… Eger aman-esen bosansa.., álde ul tapty ma eken, álde qyz tapty ma eken? – dep oılaımyn da júremin», – degen úzindi. Mine, sondaǵy: «Eger aman-esen bosansa…, álde ul tapty ma eken, álde qyz tapty ma eken», – dep Ádilgereı – Ájigereıdiń alańdaǵany, ol kisi soǵysqa ketkende ishte qalyp, 1942 jyldyń qańtarynda týǵan Gúlfııa atty apalaryń bolatyn. Ájekeń 1945 jyly maıdannan elge oralǵanda zaıybynyń dúnıeden qaıtqanyn estıdi. Úsh jasar qyzy detdomǵa ótip ketken eken. Jalǵyz perzentin jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı izdep júrip, ony balalar úıinen 1949 jyly ázer taýyp alady. Sóıtedi de tula boıy tuńǵyshyn qaryndasy Qyrmyzynyń qolyna tárbıeleýge beredi. О́zi ár jerde ártúrli jumystar istep, Mákı esimdi saýynshy áıelge úılenedi de, Mahambet aýdanyndaǵy Chkalov sov­hozyna túpkilikti ornyǵady.

– Ájekeńniń qyzy Gúlfııa apalaryńmen men 1962 jyly tanysyp, otbasyn qurdym, – dep jalǵady áńgimesin odan ári úı ıesi. – Zaıybym Gýrev balyq konservi kombınatynda eńbek etti. Men qurylysshy boldym. 6 bala tárbıelep ósirdik. Qosaǵym qaıtys bolǵaly beri kenje ulymnyń qolynda turyp kele jatqan jaıym bar.

– Endi siz mynany aıtyńyzshy, Sárseke. Maıdanger Ájigereı Qalymov ómirde qandaı adam bolyp edi? Beıbit kezeńdegi ǵumyrynda nemen shuǵyldandy? Kúıeý balasy bolǵan soń, ózińizdi jaqyn tartyp, sheshilip bir sóılegen kezderi boldy ma? Bolsa, sondaı sátterde ne aıtqanyn eske túsirip kórseńiz…

– Ájekeń Baýkeńniń áńgimesinde sýrettelgendeı alyp deneli, boıy uzyn, tuıyq minezdi kisi-tin. Gúlfııadan basqa perzenti joq edi. Malshy boldy. Zeınetke shyǵarynyń aldynda astyndaǵy jalǵyz atymen aýyldyq poshtanyń hat-habaryn tasydy. Aqboz aty óte aqyldy jan­ýar edi. 70-shi jyldardyń basynda ıesiniń qartaıǵanyn bilip, júris-turysy qıyndaǵan qarııanyń úzeńgige aıaq salýyn jeńildetý úshin ne aldyńǵy eki tizesin búgip, ne búıirlep jatyp, ıesin er ústine op-ońaı qondyryp alatyn.

Aqsaqaldyń ara-tura áńgime aıtqandaǵy bir esimde qalǵan jaıt: «Baýkeńdi kórsem!» – degen arman edi. Birde radıodan: «Almatydan Ábý Sársenbaev bastaǵan aqyn-jazýshylar toby Gýrev oblysyna keldi. Astanalyq qonaqtardy Jazýshylar odaǵynyń  osyndaǵy bólimshe jetekshisi, dramatýrg Berik Qorqytov bastap alyp júr» degen habardy estip: «Olardyń arasynda Baýyrjan Momyshuly joq pa, eken?» dep bizden qaıta-qaıta suraǵany bar. Keıin bildik qoı, jaryqtyqtyń sonda ne oılaǵanyn. Sóıtsek, ol: «Batyr joǵarydaǵydaı tvorchestvolyq brıgada quramynda osynda kelip jatsa, izdep baryp amandasyp, aqboz  atymdy qonaqtyń aldyna kóldeneń tartyp mingizip jibersem» degen ishki bir ıgi nıeti eken. Biraq bul oı oryndalmady. Qarııa qaıtys bolǵanda sol at atamyzdyń asyna soıyldy.

– Maıdanger qaıda jerlenip edi? Basy qaraıtylǵan ba?

– 1975 jyly jazda ómirden ótti ǵoı. Zıraty Saraıshyq mańyndaǵy Qara­baı qorymynda. 1913 jyly týǵanyn joǵa­ryda aıttym. Bul bıyl atamyzdyń 100 jyldyǵy degen sóz. 9 mamyr – Jeńis kúni qarsańynda balalarymdy ertip alyp, zıratynyń basyna quran oqyp qaıtsam ba dep otyrmyn. Biz sııaqty zeınetker qart adamnyń qolynan budan basqa ne keledi. Musylmandyq paryz ǵoı…

…Sársenbaı aqsaqalmen áńgimelesip bolyp, qaıyr qosh aıtysqan soń, oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıine kirip shyǵýdy uıǵardym. Oıym: «Maıdanger Ájiǵalı Qalymov týraly taǵy bir tyń derekter tabylyp qala ma?» degen úmit bolatyn. О́kinishke qaraı, eshteńe joq bolyp shyqty. Bizdińshe qııamettiń qylkópiri derlik synda 16 ret jaralansa da qyńq demegen, beıbit ómirde de kóp qıyndyqtar kórip, oǵan esh moıymaǵan keń qoltyq qazaq shalynyń sýreti mundaǵy «Uly Otan soǵysy» dep atalatyn stendtegi samsaǵan ardagerlerdiń ortasynan oıyp turyp-aq oryn alatyn adam sııaqty. Biraq eskerýsiz, umyt qalǵanyn kórmeısiz be?

Ertesinde Atyraýdan eleń-alańda áýege kóterilgen ushaq ishinde otyryp, men mine, osyny oıladym.

Janbolat ÁLIHANULY (Aýpbaev),

«Egemen Qazaqstan».

Atyraý oblysy.