Aıtylmaı kelgen áńgime

Sársenbi, 15 mamyr 2013 2:26

nemese Qoqan handyǵynyń ezgisinde bolǵan kezeń nege zerttelmeıdi?

Táýelsizdik tizginin qolymyzǵa alǵaly beri bir jetken jetis­­tigimiz – qazaq tarıhyn­da­­­­­ǵy burynǵy aqtańdaqtardyń ornyn tol­tyryp, tarıhı ádilettilikti ornatý jolyndaǵy áreketterimiz dep aı­týǵa bolady. Aıryqsha burynǵy otarlyq óktemshilik zamandarda shetel basqyn­shylarynyń, shapqynshylarynyń ozbyr­­­lyqtaryna kónbeı, ulttyq, azamat­tyq namysyn bárinen joǵary ustap, azattyq týyn kóterip shyqqan baıaǵy has batyrlarymyzdy ýaqyttyń shań-tozańynan arshyp alyp, búgingi beıbit, beımaral tynyshtyqtaı kórinetin kezeńniń úlken-kishi urpaǵyna tálim- tárbıe, úlgi-ónege retinde tanytpaq nıetimiz de ábden durys.

Sársenbi, 15 mamyr 2013 2:26

nemese Qoqan handyǵynyń ezgisinde bolǵan kezeń nege zerttelmeıdi?

Táýelsizdik tizginin qolymyzǵa alǵaly beri bir jetken jetis­­tigimiz – qazaq tarıhyn­da­­­­­ǵy burynǵy aqtańdaqtardyń ornyn tol­tyryp, tarıhı ádilettilikti ornatý jolyndaǵy áreketterimiz dep aı­týǵa bolady. Aıryqsha burynǵy otarlyq óktemshilik zamandarda shetel basqyn­shylarynyń, shapqynshylarynyń ozbyr­­­lyqtaryna kónbeı, ulttyq, azamat­tyq namysyn bárinen joǵary ustap, azattyq týyn kóterip shyqqan baıaǵy has batyrlarymyzdy ýaqyttyń shań-tozańynan arshyp alyp, búgingi beıbit, beımaral tynyshtyqtaı kórinetin kezeńniń úlken-kishi urpaǵyna tálim- tárbıe, úlgi-ónege retinde tanytpaq nıetimiz de ábden durys. Endi-endi ǵana erkindiktiń dámin tata bastaǵan búgingi qazaq urpaǵyna amerıkalyq «Avatar» kınofılmindegi oıdan shyǵarylǵan qııalı, qısynsyz qaharmandardyń túkke keregi joq. Bularsyz da ózimizdiń tól tarıhymyzda ádilet, teńdik jolynda shybyn jandaryn shúberekke túıip júrip arpalysyp ótken shyn jaýjúrek, shyn janqııar erlerimiz az bolmaǵan.

Osyndaı qısyn jolymen qaraǵanda, ejelgi Qazaqııa dalasyn áne bir jońǵar-qalmaq basqynshylyǵynan tazartý jo­lyndaǵy san ǵasyrǵa sozylǵan soǵys­­­­tar, saıası soqtyǵystar qazir ájep­teýir zert­­telip, tarıhı zerdeden ótkizilip jatyr. Bul jaǵynan ásirese, jazý­shy aǵa­­ıyn­darymyz belsendilik baıqatýda. Sońǵy jyldarda qanshama tarıhı ápsa­nalar, qalyń-qalyń romandar ja­ryq kórdi. Solardyń barshasynyń qoz­ǵaı­­tyn taqyryby – baıaǵy qazaq-qal­maq urystary, sol zamandardaǵy han, sul­tan, batyrlardyń baıandary. Kıno­la­ry­myzda da osy saryn. Al shynyna kósh­sek, áýelden-aq izgi nıetten týyp jat­qan osy eńbekter (eńbek eke­nine esh­kim kúmándanbaıdy) birte-birte bir­jaq­tylyqqa, taptaýrynǵa, qaı­ta­laý­ǵa, shek­teýshilikke aınalyp barady.

Al sonda on san ǵasyrlarǵa sozylyp jatqan qazaq kóshiniń jolyn jońǵar-qalmaqtan basqa eshkim kes-kestemegen be eken? Baǵzy mezgilder tarıhyn qoparmasaq ta, keıingi taıaý ǵasyrlar kóleminde, ózgelerdi bylaı qoıǵanda, irgeles otyrǵan kórshimizden, kúshi basym qaýymdastardan qarapaıym el-jurtymyzdyń kórgen quqaıy az ba edi? О́tken tarıh qatparlaryn qaza bersek, búgingi tatý-tátti elder arasyna syna túsedi-mys, «orystar renjıdi», áıtpese «qyrǵyzdar qyryn qarap», «ózbekter ókpeleıdi» deý tarıhı kózqaras emes, toǵysharlyq tujyrymsymaq bolar edi. Tarıhı ǵylymnyń ıdeologııaǵa, saıasatqa nedáýir kiriptarlyǵy ras, biraq ómirde bolǵan shyndyq báribir ózgermeıdi, bolǵan kúıinde qala beredi. Onyń ústine, aýmaly-tókpeli, alaı-túleı, aıqasty-shabysty zamandarda tirlik keshken ulttar men ulystardyń qatardaǵy qara­pa­ıym tobyna (qazaq pa, ózbek pe, orys pa – báribir) tarıh qashannan aıyp taqpaı­dy. Al búgingi halyqtarǵa ol tikeleı qatysty emes. Otarshyldyq, ústemshildik, bas­qyn­shylyq qozǵalystardyń basynda negi­zinde bılik ıeleriniń (sonyń sońyna erý­shilerdiń) múddeleri turatyny belgili.

Endeshe, eshkimniń kóńiline qara­maıtyn, ótpeli saıasatqa alańdamaıtyn tarıhty oqyp, bilýge árqashan múddeli bolýymyz kerek.

Osyndaı talap turǵysynan qaraǵanda, anaý jońǵarlarmen júz elý-eki júz jylǵa sozylǵan uzaq shaıqastarda aqyry Qazaqııa jeńiske jetip, azattyq jolyna túskendeı bolǵan kezde, kóp uzamaı áýeli alyp Reseı, artynan ózimizdiń kúngeı jaǵymyzdy jaılap jatqan dindes, qandas týystarymyz Qoqan men Hıýa handyqtary tarapynan qomaǵaı, qorqaý dushpandardyń bas kótergeni belgili. Sóıtip, HVIII-HIH ǵasyrlarda Qazaqııanyń uly dalasyndaǵy joryq-jortýyldar tolastamaı, jalǵasa berdi. Qoqan, Hıýa handarynyń on toǵy­zyn­shy ǵasyrdyń basynda Syr boıyn, Jetisý aımaǵyn basyp alyp, qalyń elge kórsetpegen azap-qorlyǵy men qııa­nat-qasiretteri az bolmaǵan. Eń áýeli Hıýa­lyqtar ózge aǵaıyndarynan bólinip, jeke memleket quryp alady da, Muhamed Rahym degen hannyń (1806-1825) tusynda qatty jeligip, qazaqtyń Kishi júz butaǵy jaılap júrgen Syrdarııa ózeniniń tómengi jaǵalaýyna qaraı lap qoıady. Al Qoqan hany Álim (1800-1809) tusynda Syrdarııanyń joǵarǵy, ortańǵy jaǵalaýyn jaılap júrgen Uly júz ben Orta júz butaqtaryna qol salady. Sóıtip, taǵy da ondaǵan jyldarǵa uzaǵan Ońtústik qazaqtarynyń Otan soǵysy bas­talyp ketedi. О́kinishke qaraı, bizdiń otandas tarıhshylarymyz áli kúnge sheıin qazaq tarıhyndaǵy osy qıyn-qystaý kezeńge atizin salmaı júr desek te ótirik emes. Munyń biz joǵaryda atap ótken syltaý-sebepteri bar.

Tarıhı derekter Qoqan hany Omardyń (1809-1822) tusynda san jaǵynan eseptegende ol tusta qoqandyqtardan áldeneshe artyq Ońtústik qazaqtary bas­taryn qosa almaı, jik-jikke bólinip júrip, jeke-jeke urys-qaqtyǵystarda jaraqty jaýdan jeńilip, birte-birte buqpantaı, baǵynyshty turmysqa úırene bastaǵandaı edi. Sol tusta Shymkent, Saıram, Túrkistan, Jańaqorǵan, Jólek sekildi eski kent, qonystar Qoqannyń qolyna ótip, áskerı bekinisterge aınalady. Qaraýsyz, qaraýylsyz qalǵan halyqty qanaý, aıaýsyz janshyp-basý, Mádáli (1822-1842), Qudııar (1845-1875) handar bılegen mezgilderde aıryqsha asqynyp ketedi. Sonyń ishinde tútin basyna salynatyn mólshersiz alym-salyqtar qarapaıym qalyń eldi birjola «otyra zeket» qylyp, turalatyp bitedi. Sol ýaqyttarda qazaq tiline engen «qoqan-loqqy» degen tirkes bar. Bul sóz qazir de jıi aıtylady. Maǵynasy: qorqytý, úrkitý, doq kórsetý, aıbat shegý. Qoqandyqtar jaı aıbat shegip qana qoımaı, jazyqsyz eldi talaı márte qanǵa bóktirip, aıaýsyz jazalaǵany tarıh betine túsip qalǵan. Olar ásirese, qazaq ishindegi qypshaq tektesterge aıryqsha óshigýli bolypty. Máselen, Musylmanqul han 1852 jyly Ońtústiktegi qypshaqtarǵa qarsy joıqyn joryq bastaıdy eken. Tashkent shaharyndaǵy Qoqan begi Nurmaǵambettiń buıryǵymen sondaǵy qypshaq turǵyndarynyń úı-jaıy men baý-baqshasyn túgel órtetkizip jiberedi. Al Balyqshy qystaǵynda 1500 qypshaqty Syrdarııaǵa laqtyryp, ǵaryq qylǵany derekterde jazylyp qalǵan.

Qoqan bıligi qaraýyna ótken qazaq­tardy negizinen rýlyq júıe boıynsha jiktep, ár rýdyń basyna óziniń datqalaryn qoıǵany belgili. Ońtústiktegi, Syr boıyndaǵy qypshaqtardy basqarǵan datqalardyń ishindegi eń ataǵy shyq­qandary Turǵanbaı Sirgebaıuly (1794-1850), Tursynbaı Búrkitbaıuly (1788-1863), Torǵaı Qýatbaıuly (1792-1872). Osylardyń ishinde eki datqa – Turǵanbaı men Tursynbaı qoqandyqtar qolynan qaza taýyp, azattyq qurbandary – sháıitter qataryna qosylǵan.

Turǵanbaı datqa Sirgebaıulynyń (taǵy bir derekterde Kenshimbaıuly) ómi­­ri men ólimi burynnan-aq el ishinde ańyz-áńgimege aınalyp, aqyndardyń jyr-dastandaryna arqaý bolǵan. Búgingi ur­­­paqtan góri sol zamanǵa bir taban ja­qyn Syrdyń súleı aqyny Budabaı Qa­by­l­­uly (1842-1912) jasynan el ishinde zor be­­­­­deli bar Turǵanbaıdyń eki han ara­synda el­­shilikte júrip, hat-habar jet­kizgenin, osyndaı qaterli jolda talaı qı­yn­­dyqtardan aman ótkenin madaqtaı kelip:

Jol júrip talaı qıyn aman keldi,

Hanyna Úrgenishtiń habar berdi.

Han sonda yrza bolyp, Turǵanbaıǵa

Hám datqa, hám pansat dep amal berdi, – dep jyrlaıdy.

Árıne, Turǵanbaıdyń Qoqan ámirshi­siniń bir jaýapty tapsyrmasyn tııanaqtap oryndaǵany úshin datqalyqqa qoly jetpegeni túsinikti. Qoqan bıleýshileri el ishindegi aýzy dýaly, is-áreketi ýáli, bátýaly, kópshilikti sońyna erte biletin adamdardy ǵana tartyp, tizgin ustatyp otyrǵan (ár zamandaǵy ishki-syrtqy ámir­shiniń úırenshikti ádisi). Endeshe, áýel basta qolyna amal tıgen tusta ózge­ler sekildi Turǵanbaıdyń da, Budabaı aqyn jyrlaǵandaı, Qoqan qoqılaryna «Lápbaı taqsyrlap» qyzmet istegeni kúmán týǵyzbaıdy.

Turǵanbaı sirá áldeneshe jyl datqalyq amalyn minsiz atqarǵan bolýy kerek. Oǵan datqalyqqa qosa «pansat» ataǵy berilýi, sol kezdegi Qoqan bıligindegi ortalyq shahardyń biri Túr­kistannyń begi (hannyń ókili) Imanberdi degenniń oń jambasynan oryn alýy osynyń aıǵaǵy. «Pansat» – Qoqan bı­li­gindegi úshinshi satydaǵy (han-bek-pan­sat-datqa) dáreje bolypty. Onyń ózge datqalardan artyqshylyǵy – ásker, jasaq ustaýǵa, qylmys jasaýshylardy óz yqtııarymen jazalaýǵa quqyq beriledi eken. Sol quqyqtaryn paıdalanǵan Turǵanbaı datqa qol astyna ótken el­diń ishindegi ártúrli daý-sharalardy ádil­dikpen sheship otyrady. Keıde shekten shyǵyp ketken ury-qarylardy (qazaq arasynda eń jıi kezdesetin barymtashy-qarymtashylardy) qatal jazalaǵan eken, «sol sebepten ózge ulystar arasynda da narazylyqtar týdyrypty» degen sózdi biz aragidik shejireshi qarııalar aýzynan estigen de edik. Onyń ústine, Qoqan qoqılary qazaq arasynyń tutastyǵyn buzý úshin mundaı urymtal tustardy «utymdy» paıdalanýǵa tyrashtanatyny belgili. Sonyń saldary bolý kerek, el aýzynda sol zamannan eki jol óleń saqtalyp qalypty:

Búıte berse, bul Qypshaq bir shabylar,

«Alataýlap» Qońyrat bir jabylar.

Al biraq osylaısha birde bekisip, birde shekisip júretin rý, ulystar Turǵanbaı datqanyń bastaýymen bastalǵan eń iri qozǵalys, «Shilik soǵysy» tusynda (shamamen 1850 jyldary) bári bir týdyń astyna jınalypty, bulardyń uzyn sany tórt myń sarbazǵa jýyqtaǵan kórinedi. Tórt myń – ol zamanda nedáýir qalyń qol, úlken kúsh bolǵan.

Mundaı qozǵalystardyń shyǵý se­bepteri de ózara uqsas, úndes. Negiz­gisi – bıleýshiler tarapynan tonaý­shy­lyqtyń, zorlyq-zombylyqtyń, qııa­natshyldyqtyń shekten shyǵyp asqyndap ketýi áleýmettik ortada passıo­narlyq kerneýler týǵyzady da, sonyń aqyry áleýmettik jarylystarǵa ákelip soǵady.

Osy kezde Qudııar han (1845-1875) qaraýyndaǵy qazaqtardy basqarýda «osaldyq» tanyt­qan namestnıgi Iman­berdini ornynan alyp, Rysbek degen bir áperbaqanyn Túrkistannyń begi qylyp taǵaıyndaıdy. Bul neme bektik bılikke qoly jetisimen, burynǵy qazaqtarmen ózinshe ymyraǵa kelip, aınalasyna bedeldi bıler men rý basylaryn jınap alyp, bulań quıryq bultarma saıasat júrgizip otyrǵan Imanberdideı emes, birden aınalasyna aıdahardaı ot shashyp, jalańdaǵan jalań qylyshqa jarmasatyn qý eken. «Imanberdi qazaqtardy betimen jaıyltyp jiberipti, Túrkistandy Qoqannyń begi emes, qazaqtyń bıi basqarypty» dep hat jazyp, han ıesiniń qoltyǵyna sý búrkip qyzdyrmalata túsedi eken.

Shynynda sol ýaqytta Túrkistan ýálaıatynda Turǵanbaıdyń abyroı-bedeli erekshe áýelep turǵanyn el aýzynda saqtalyp qalǵan ańyz-áńgimeler, óleń-jyrlar da rastaıdy. О́ziniń pansat ataǵyn, bıliktegi quqyn paıdalanǵan batyr babamyz ordasynyń tóńiregine jınalǵan nókerleri men áskerleri sanyn múldem kóbeıtip, jaraqty jasaqqa aınaldyryp jiberedi.

Mánsúr aqynnyń (1875-1933) jyrlaýynsha, Shilik shaıqasynyń qarsańynda Turǵanbaıdyń qosynyna qosylǵan jı­han­gerlerdiń sany bes júzge jetipti.

Bolypty bes júz jigit bes júz qyran,

Kóbiniń námi Qypshak, Oıbas – uran.

At qylyp aıdahardy miner edi,

Qolyna qamshy ornyna ustap jylan.

Bári de bolat shaınap, muzdy búrikken,

Jaý kórse jigit emes tizgin irikken.

Sekildi Shámbildegi Kóruǵylyndaı,

Násili qaısar qaıtpas músilim túrikpen.

Mánsúr aqyn osy tarıhı dastanynda azattyq maıdanynda eli men jeriniń namysyn qorǵap, janqııarlyqpen soǵysqan Qypshaq batyrlarynyń da atyn atap, túsin tústep ketedi.

Bar edi О́tep, Jaqap jaqynynan,

Ermek, Túıme, Kenbaı bar ata ulynan.

Janazar – Shaǵyr Qypshaq, bul júzbasy,

Qazaqtyń naıza ustaǵan batyrynan.

Sardarda júzbasylar osy aıtylǵan,

Osyndaı óńsheń narǵa qos artylǵan.

Jaqaptyń munan basqa saltanaty,

Kóbisi shamamenen bos aıtylǵan.

Solardyń bári attanyp elden ketken,

Jaý shapqan ońashada kelgen shetten.

Malbıke-Turǵanbaıdyń báıbishesi,

Danyshpan áıel edi erden ótken…

Sonymen álgi Rysbek degen áperbaqan begi Túrkistanǵa kelisimen eń áýeli ýálaıat ortalyǵyn tóńirektep nan taýyp jep júrgen, kúllisi Turǵanbaı datqany qara tutqan qazaqtyń ıgi jaqsylaryn, bıleri men dilmarlaryn, saýdageri men maıdangerlerin túgel aıdap qýyp shyǵyp, qyzyl shapan, kók etik kıgen Qoqannyń shabarmandary men alarmandaryn atqa mingizip qoıady.

Mezgilinde alym-salyq, zeket, ush­yr­­­­laryn tóleýge shamasy kelmegen aýyl­darǵa álgiler shabýyl jasap, sha­ńyn aspanǵa shyǵarady. Sulý, syl­qym qyz-qyrqyndarǵa jaýdaı tıip, attary­na óńgerip alyp kete barady. Orta Azııadaǵy osy oırandy syrttaı baqylap otyrǵan Reseı tarapynan: «Báriń – musylman halqy emessińder me? Sender nege qa­zaqtarǵa munshama shapqynshylyq jasap jatyrsyńdar?» dep qoıylǵan qı­turqy suraqqa ózbekter tarapynan: «Qazaqtar áli tolyq musylman bolǵan joq. Osy kúnge sheıin molalardy aralap, árýaqtarǵa tabynady. Biz olardy tolyq musylman qataryna qosýǵa bátýa jasadyq», degen syńaıdaǵy jaýa­­by jazbaǵa túsipti. (V.N. Basılov, D.N.Kar­mysheva, Dinı nanymdar. A, 1995 j.)

Sonda Túrkistannan ketken Turǵanbaı datqa ata mekeni Shilikke baryp tý tigedi. Kóp uzamaı onyń aınalasyna Qoqannan qor­lyq kórgen buqara jurt jınalyp lez­de qalyń qolǵa aınalady. Qoldaryna qy­lysh, naıza, aıbalta ustaǵan bular aıaqtary jetken aýyl, qystaqtardy aralap, ár jer-ár jerde elden alym-salyq jınap, jetim-jesirdi jylatyp júrgen Qoqannyń qolshoqparlaryna quryq salyp ustap alyp, solardyń ishindegi eń qanypezer qaraqshylaryn eldiń aldynda qoısha kógendep tastap, tabandaryn tilip tuz quıady eken de, baqyrtyp-shaqyrtyp kelgen jaqtaryna qýyp jiberetinge uqsaıdy.

Sóıtip, Túrkistan tóńiregin, Qarnaq, Shornaq, Saıram, Sháýildir, Sozaq jaǵyn jaýdan tazartqan ár rýdan, ár taraptan jasaqtalǵan Turǵanbaı datqanyń alabajaq qarý asynǵan ala-qula jasaqtary biraz kúsh alyp, árýaqtary kóterilgen tusta qazaqtar Qoqannyń bıleýshi begi otyrǵan Túrkistanǵa shabýyl jasaý qamyna kirisedi. Bul kezde jaý jaǵy da qarap otyrmaı, Qudııar hannyń pármenimen zeńbirektermen, ózge de ozyq otalǵysh myltyqtarmen muzdaı qarýlanǵan qoqandyqtardyń qalyń áskeri Túrkistanǵa qaraı toǵytylady. Úlken shahardyń kúnbatysynan basyp kirmek bolǵan qazaq sarbazdary sonda kúrkiregen zeńbirek oǵynyń astynda qalyp, dúrkirep qasha bastaıdy. Jaýjúrek batyrlary qanshama aıǵaı salyp, qara árýaqtarynyń atyn shaqyrǵanmen, kúrsildegen zeńbi­rekter­diń burq-burq jarylǵan tajal dopta­rynyń shabýylyna shydamaǵan ári óte nashar, qarapaıym qarýlanǵan ánsheıindegi daıyndyǵy jetkilikti ásker sanatynan emes, kádimgi sharýa qataryndaǵy qazaqtar qalaǵa basyp kire almaı, lajsyzdan keıin qaıtady da jaý­dy syrttan toryp, áldeneshe kún sol mańda bekerden-beker bosqa shashylyp júredi.

Osyndaı sátsizdikten keıin Turǵan­baı bastaǵan sarbazdar sońyna ergen jigitterimen Shilik dalasyna qaraı jyljı bastaıdy. О́kinishke qaraı, Túrkistan túbindegi jeńilisten soń talaı bozdaqtarynan aıyrylǵan kóte­rilis­shiler arasynda alaýyzdyq, arazdyq týyndap, biraz batyrlar men bıler óz aǵaıyndaryn sońyna ertip, qosynnan shyǵyp kete barady. Sóıtip, aqyr aıaǵynda sol tustaǵy kúshti memlekettik qurylymǵa aınalǵan Qoqan handyǵyna qarsy taısalmaı soǵys ashqan qazaq datqasynyń qasynda negizinen óziniń týystary, Mánsúr aqyn dáriptegen «aıdahardy at qylyp mingen», «bolat shaınap, muzdy búrikken» serikteri ǵana qalady. Qatary sıregen Turǵanbaı Shilikti jerindegi Bylqyldaq ózenniń boıynda bulardyń arttarynan qýyp jetken Qoqannyń qalyń áskerimen urysqa kiredi. Tarıhta «Shilik soǵysy» atymen belgili bul shaıqastyń qansha ýaqytqa sozylǵany jóninde naqty derek joq. Qazaq baspasózinde osy oqıǵaǵa arnalyp eń tuńǵysh jarııalanǵan maqalada da maqala avtory Qaljan Qońyratbaev («Qazaq» gazeti №24, 1916 jyl) bul jaıǵa egjeı-tegjeıli toqtalmaı, kóterilistiń jeńiliske ushyraý sebebin aǵaıyn arasyndaǵy alaýyzdyq pen kúnshildikten bolady dep baǵalaıdy.

Qalaı baǵalansa da, Shilik soǵysy – qazaq jurtynyń ult-azattyq qozǵa­lysyndaǵy eleýli oqıǵa retinde zerttele berilýi kerek.

Bul joly da qanshama janqııarlyq­pen, erlikpen aıqasqan qazaq qoly kúshi basym, aılasy mol Qoqan áskerine tó­tep bere almaı, Qarataýdyń etegin j­a­ǵa­lap, kúnbatysqa qaraı qozǵala bas­taıdy. Sol betterimen Jańaqorǵannyń kúnbatys shetindegi Jeti tóbe aımaǵynan bir-aq shyǵady eken. Onyń artynan qýǵyn salǵan Rysbek bek te jetip, eger Turǵanbaı datqa osy baǵytymen uzaı berse, Syrdyń boıynda otyrǵan qalyń eldiń ishine kirip, qara úzdirip, qolǵa túspeı ketýi ábden múmkin ekenin eskerip, qazaqtyń «búlikshil batyrynyń» artynan elshi jiberedi. Sondaǵy aıtatyny: «Sen, Turǵanbaı, bar qateligińdi moıyndap, óz aıaǵyńmen Túrkistanǵa kelseń, Qudııar han saǵan keshirim jasaýǵa Alla atymen ýádesin beredi. Al buǵan kónbeseń, seniń sońyńa ergen eldiń bári soıqan qyrǵynǵa ushyraıdy. Buǵan da Alla atymen ýádesin beredi. Osyǵan tez jaýap qaıtar. Áıtpese, kóresińdi kóresiń!» – dep kárin tógedi. «Qazaq» gazetiniń jazýynsha: «Turǵanbaı endi senýden ketken edi. Bara qalsa óledi, barmaımyn dese, el shabylyp, búlikshilikke túskeli otyr. Aınaldyrǵan at tóbelindeı qypshaq kóp jaýǵa qarsy tura almaıdy. Ne kórsem de ózim kóreıin, el-jurtym aman bolsyn dep, Turǵanbaı amalsyz keri qaıtady».

Budan keıin qoqandar Shilik kóterili­siniń kósemi Turǵanbaı Sirgebaıulyn aldymen qypshaqı ortadan jyraqtaý ornalasqan Tashkent shaharynyń abaq­tysyna aparyp qamap tastaıdy. Budan keıin eldegi kóterilisshiler arasyna jaraqty jasaqtaryn jiberip, osy dúmpýilge belsene qatysqan áskerba­sy­larynyń, bıler men bedeldi rý basy­larynyń qolǵa túskenderin qosaqtap aıdap, Tashkenttiń irgesinde aǵyp jatqan Shyrshyq ózeni jaǵasyna ákelgen edi deıdi. Sol jerde ortaǵa Turǵanbaıdy shy­ǵaryp, Qoqan hanynyń pármeni boıynsha, ishine burqyldap qaınaǵan sý toltyrylǵan qara qazannan jendetter shelektep sý tasyp, aınalasyna qasqaıyp qarap turǵan, jaýlarynyń aldynda ıilmegen, synbaǵan qazaq batyrynyń tóbesinen laqyldatyp quıa bastaǵan eken… Turǵanbaıdyń artynan qoqandyqtar Qypshaqtyń 17 áskerbasyn darǵa asyp, 40 bıin istik qadaǵa otyrǵyzyp, azap­tap óltiredi. Budan soń da qyzyl qanǵa mas bolǵan «jeńimpaz» qoqılar Túr­kistan mańynda otyrǵan beıbit halyqqa qoıǵa shapqan qasqyrsha tıip, aıryqsha Shilik kóterilisine belsene qatysqan qypshaqtarǵa qatty óshigip, qaharlaryn tógip-aq baǵady. Solardyń ishinde Shi­lik soǵysynda elden erek kózge tú­sip, jan­qııarlyqpen urys salǵan ári óz­ge­­lerge qaraǵanda kóbirek shyǵynǵa ushy­raǵan Turǵanbaıdyń qandas týystary, qypshaqtyń shashtylar áýletin barynsha qýǵyndap, aýyldaryn shaýyp, maldaryn aıdap ketýdi ádetke aınaldyrady. Qoqannyń tepkisine shydamaǵan sol shashtylar aqyr sońynda ataqonystaryn tastap, tómengi jaqqa qaraı (Syrdarııa qazaqtary ejelde uly darııanyń kún­shy­ǵys betin Joǵary, kúnbatys betin Tómen dep ataıdy) jyljyp kóshe bastaıdy.

Meniń shejireshi ákem aıtyp otyrýshy edi:

– Shyǵys oqııasynan keıin («oqıǵa» demeıdi «oqııa» deıtin, soǵan qaraǵanda osy eki uıqasqan sózdiń maǵynalyq ózgeshelikteri bar bolýy kerek – O.S.) bizdiń babalarymyz Syrdyń boıyn jaǵalap otyryp, osy kúngi Shıeli, Báıgequm (Jólek) mańyna kelip turaqtap qalypty. Bári Syrdyń kúngeıindegi toǵaıly, sýly, nýly mekenderdi tańdap, ár ata balasy ózara mámilege kelip, óziniń otyryqshy jerin bólisip alady eken deıdi.

– Bizdiń ataqonysymyz Túrkistan mańy, Shilikti ekenin qarııalar aıtyp otyrýshy edi, – dep ákem áńgimesin ári qaraı jalǵar edi. – Sonyń bir dáleli: mynaý Otraqshyl mańyndaǵy darııa boıyndaǵy Dáýittiń eski qorymy. Bul buryndary osy shashtylar áýleti jerlenetin ortaq Qorym edi. Al baıqasam, myna meniń úshinshi atam Shońaıdyń hám odan ilgeri ótken babalarymyzdyń súıegi munda joq. Babalarymyzdyń súıegi sirá sol Túrkistan jaǵynda qalǵan bolýy kerek, – dep tujyrymdar edi.

Shilik soǵysynan keıin Qoqan bıligi tarapynan kóbisi qýǵynǵa ushyrap, zardap shegińkiregen jeti ata shashtynyń Aıdarǵazy áýleti edi desedi. Shyrshyqta istik qadaǵa otyrǵyzylǵan 40 bıdiń bári derlik Aıdarǵazy týmalary edi degen derek bar (prof. Á.Qońyratbaevtyń zertteýi boıynsha). Bulardan basqa Qutym (Turǵanbaıdyń ózi osy Qutymnan taraıdy), Baısary ata urpaqtaryna da Qoqan jaýdaı tıgen eken. Sodan bolýy kerek, arada 160 jyldan astam ýaqyt ótse de, shashty qypshaqtyń ózge atalaryna qaraǵanda (shejire qurastyrýshylardyń esebi boıynsha), bul atalmysh aǵaıyndylardyń búgingi tútin sany basqalardan biraz kem soǵyp jatady. Soǵys jańǵyryǵy degenimiz osy emes pe – jyljyp jyldar ozsa da, sonyń saldary úzilip-sozylyp osylaı jalǵasa beredi eken.

Turǵanbaı áýletiniń talaıly taıǵaq taǵdyry munymen aıaqtalmaıdy. Batyr­dyń qaıǵyly qazasynan keıin onyń týǵan inisi Basyǵara qasyna eliniń bedel­di aqsaqaldaryn, ıshan, moldalaryn ertip alyp, Túrkistanǵa baryp qamaý­da jatqan er-azamattarǵa ejelgi dás­túr­men saýǵa suraıdy. Bek bulardyń tilegin qaperine almastan, Basyǵarany qamatyp tastap, Qudııar hanǵa habar beredi eken. «Osylaı da osylaı, qandy balaq qaraqshynyń inisi óz aıaǵymen kelip qolǵa tústi. Bul da keshegi kúnderi bizben aıaýsyz aıqasqan kátta buzyqtyń ózi. Endi muny qaıtpek kerek?» – dep suraıdy. Qudııar han: «Qypshaqtarmen qaıta aınalyp soǵysa berýge meniń mursatym joq», – degen syltaýmen Turǵanbaıdyń inisin qamaýdan bosattyryp jiberedi. Turǵanbaıdyń inisi qamaýdan bosaǵan soń ne isteıdi deısiz ǵoı? Qasyna Ordabaı, Tilenshi atty jaýjúrek inilerin ertip alyp, qazirgi tilmen aıtqanda, Qoqan basqynshylaryna qarsy «partızandyq» (qazaqshasy – «qasha soǵys» bolýy kerek) urystaryn bastap ketedi. Biraq 1854 jyly bulardyń úsheýi de jaý qolynan qaza tabady.

Sóıtip, HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Túrkistan qazaqtarynyń ult-azattyq kóterilisin bastaǵan Turǵanbaı datqa Sirgebaı (Kenshimbaı) ulynyń áýleti túgelge jýyq quryp ketýge aınalady. «Túgelge jýyq» deıtinimizde mán bar, óıtkeni Turǵanbaıdyń báıbishesi Malbıkeden týǵan jalǵyz uly Baımyrza (Qutpan) basynan talaı hıkmetti ótkizip júrip, tiri qalady emes pe? Osy Baımyrza Turǵanbaıuly (1817-1914) eseıe kele Kenesary Qasymulynyń áskerine baryp qosylyp, keıin bul da qamaýǵa alynady, Jetisý jerinde aıdaýda júrip dúnıeden ótedi. Al Turǵanbaıdyń nemeresi, ataqty dala batyry Imanjúsip Qutpanovtyń (1863-1931) esimi qazaq eliniń azatkerlik tarıhynda máńgi qalǵany málim.

Árıne, munyń bári ótken tarıh. Búgingi kún basqa. Eki halyq ta nebir synaqtar­dan óte kelip, dostyq dástúrlerin saqtap qal­dy. Qazir qatarlasa táýelsiz el bolyp otyr. Tatýlyq týy berik qolda. Sonda da tarıh taǵylymdary este turýǵa tıis.

Orazbek SÁRSENBAI,

jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty.

Almaty.