Dúbirge toly dúnıe

Juma, 18 qańtar 2013 7:00

Pákstanǵa revolıýsııa kele jatqandaı

Bul eldegi estilip jatqan habarlar qulaq jarǵandaı. Joǵarǵy sot el úkimetiniń basshysyn tutqyndaýǵa order berse, dinı qaıratker saıası reformalar jasaýdy talap etip, el astanasyna sherýmen kirgen.

Eki habardyń bir-birimen baılanysy bar ma? Bar deýge de, joq deýge de keledi. Bar bolatyny – ekeýi de Pákstanda turaqtylyq­tyń joqtyǵyn ańǵartady. Belgili dárejede ekeýine de áskerı kúsh­terdiń qatysy, múddesi barlyǵy aıtylady. Joq deıtinder ekeýiniń basyn biriktirgendeı ortaq saıası kúshterdiń aýyzǵa alynbaýyn alǵa tosady. Eki oqıǵany da aqparat quraldary jeke qarastyrady.

Juma, 18 qańtar 2013 7:00

Pákstanǵa revolıýsııa kele jatqandaı

Bul eldegi estilip jatqan habarlar qulaq jarǵandaı. Joǵarǵy sot el úkimetiniń basshysyn tutqyndaýǵa order berse, dinı qaıratker saıası reformalar jasaýdy talap etip, el astanasyna sherýmen kirgen.

Eki habardyń bir-birimen baılanysy bar ma? Bar deýge de, joq deýge de keledi. Bar bolatyny – ekeýi de Pákstanda turaqtylyq­tyń joqtyǵyn ańǵartady. Belgili dárejede ekeýine de áskerı kúsh­terdiń qatysy, múddesi barlyǵy aıtylady. Joq deıtinder ekeýiniń basyn biriktirgendeı ortaq saıası kúshterdiń aýyzǵa alynbaýyn alǵa tosady. Eki oqıǵany da aqparat quraldary jeke qarastyrady.

Eldiń premer-mınıstri Radjý Pervez Ashrafty tutqyndaýǵa order berý de tótenshe oqıǵa. Jo­ǵarǵy sot óziniń mundaı qadamy­nyń saıası mánin de jaqsy biletini daýsyz. Bul eldiń konstıtýsııasy boıynsha da úkimet basshysynyń sottyq tergeýden ımmýnıteti bar. Ony joǵarǵy sottyń belden basýy da túsiniksiz. Sarapshylar­dyń, sondaı-aq premerdiń keńes­shisi Favad Chodrıdiń aıtýlaryna qaraǵanda, mundaı sheshim eldegi áskerı elıtanyń tapsyrysyna oraı jasalǵan. Ashraftan buryn­ǵy premer-mınıstr Iýsýf Reza Gelanıdi de ótken jyldyń maýsymynda joǵarǵy sot prezıdent Asıf Alı Zardarıge qarsy shara­ǵa qatysýdan bas tarttyń dep aı­yp­taǵan sheshim qabyldaǵan soń, ol otstavkaǵa ketken bolatyn.

Qazirgi premerge osydan eki jyl buryn federaldyq sý re­sýrstary jáne energetıka mınıstri bolǵan kezde bireýlerdiń múddesi úshin úkimettik tapsyrys berdi degen aıyp taǵylyp otyr. Onyń anyq-qanyǵyna áli eshkimniń kózi jetken joq. Qalaı bolǵanda da, eldiń bedelin, joǵarǵy qyzmettiń salmaǵyn oılap, úkimet basshysy qyzmetin atqarǵan adamǵa shara qoldaný jolyn parasattylyqpen sheshse jarasar.

Islam oqymystysy, ýaǵyzshy Tahır ýl-Kadırıdiń Lahor qala­sy­nan bastalǵan sherýiniń de sıpaty bólegirek. Jol-jónekeı oǵan kóp adam qosylyp, Is­la­m­abadqa kirgende, sherýshiler sany 50 myń­ǵa jetken. Sherý basshysy­nyń aıtýynsha, kóshege 2 mıllıondaı adamdy alyp shyǵýǵa múm­kindigi bar kórinedi.

Úkimet ókilderi bul sherýdiń zańsyzdyǵyn aıtqanymen, odan shyn seskenip otyrǵandaı. Ýl-Kadırıdiń ózin tutqyndamaq oılary bolǵanymen, oǵan shamalary kelmepti. Ýl-Kadırıdiń qorǵaý­shy­lary, onyń mańyndaǵylar úki­met kúshterin jaqyndatpaǵan. En­di olar sherýshilermen qaqtyǵys bolmaýyn qadaǵalap júrgen kóri­nedi. Buǵan 10 myńdaı polıseı tartylǵan.

Sherýshiler ortalyq, jergilik­ti úkimetterdiń qyzmetterinen ketýin, ornyna ýaqytsha úkimet qurylýyn talap etedi. О́zderin adam quqy, joqshylyqty joıý, zańnyń ústemdigin ornyqtyrý, jemqorlyqty alastaý jolyndaǵy kúreskerler sanaıdy. Olardy ha­lyqtyń qoldaýy da aıtarlyqtaı. Bıliktegiler sodan qorqady.

Tahır ýl-Kadırıdiń áreketi belgili dárejede Irandaǵy aıatolla Homeını bastaǵan ıslam revolıýsııasyn eske túsiredi. Homeını uzaq ýaqyt shet jaqta júrip, elge kelip revolıýsııany jarııa­la­ǵan­da, halyq Pehlevı shahtyń bı­ligin qulatqan. Ýl-Kadırı de uzaq ýaqyt Kanadada júrip, elge ótken jyldyń jeltoqsanynda oraldy. Bul da aıatolla Homeını sııaqty revolıýsııa jarııalady. Bi­raq ha­lyqtyń qoldaýy Iran­daǵydaı bolǵan joq.

Lańkester Afrıkada da qaýipti

Fransııanyń áskerı kúshteriniń Ortalyq Afrıkadaǵy Malı memleketine túsirilip, ondaǵy lańkesterge, separatısterge qarsy urysqa aralasýy ekiudaı pikir týdyrdy: bireýler ony basqa memlekettiń ishki isine aralasqandyq sanasa, ekinshileri álemdik ortaq múddege saı qadam dep esepteıdi.

Árıne, basqanyń ishki isine aralaspaǵan jón sanalady. Tipti, jaı adamı qarym-qatynasta da kórshiniń isine aralasqan aıyp. Biraq sol kórshiniń múddesine qaı­shy áreket jasalyp jatsa, beıtarap qalý da aıyptalady. Kór­shińdi páleketterden nege arasha­lamadyń dep kinálaıdy. Bir ja­ǵy­nan fransýzdardy osylaı aqtaýǵa da bolǵandaı.

Ras, Malı Fransııaǵa kórshi emes. Biraq bul elderdiń araqa­ty­nasy jurtqa belgili. Osydan týra jarty ǵasyr buryn Malı óz tá­ýelsizdigin Fransııadan alǵan. Áli de saıası, ekonomıkalyq baılanysy bar. Basqasyn bylaı qoı­ǵanda, mem­lekettik tili – fransýz tili. Belgili dárejede Eýropanyń bedeldi derjavasy bir kezdegi óziniń otary bolǵan elge qolushyn berýdi paryz da sanaıdy. Al Malıde josyqsyz áre­ketter bolyp jatyr.

О́tken jyldyń naýryzynan bastap bul elde tynyshtyq joq. Áskerılerdiń qoldaýymen kóteri­lis­shiler prezıdent saraıyn, ás­kerı kazarmalardy, úkimet tele­vı­zııasyn basyp alyp, memleket­tik tóńkeris jasap, prezıdent Ada­mý Týmanı Týreni taqtan taıdyrdy. Al sáýirde týareg-separatıster eldiń soltústigindegi tarıhı astana sanalatyn Tımbýktý qalasyn basyp alyp, ózderiniń Soltústik Malı memleketin jarııa­lady. Munyń bári Afrıka elderi tarapynan narazylyq týdyryp, Batys Afrıka elderiniń ekonomı­kalyq qaýymdastyǵy (BAEEQ) Malıge kómek berýin toqtatty. Jalpy, halyqaralyq qoǵamdas­tyq­­tyń qysymymen, talabymen Dıonkýnd Traore eldiń ýaqytsha prezıdenti bolyp saılandy.

Biraq bul eldegi ekstremıstik, separatıstik, lańkestik toptar óz­deriniń resmı úkimetine qarsy áreketterin toqtatqan emes. Bul jerde ózderiniń belsendiligimen kózge túsip júrgen, aıtarlyqtaı kúshke ıe úsh topty bólip aıtqan jón bolar. Olar – ıslamdyq Magrıp elderindegi «Ál-Kaıda», se­paratıst-týaregterdiń «Ańsar-ád-Dın» uıymdary, Birlik jolyn­da­ǵy qozǵalys jáne Batys Afrıka­daǵy jıhad dep atalatyn Mujao uıymy. Olar eldiń soltústiginde óz tártipterin ornatyp, mundaǵy eski mádenı eskertkishterdi qıra­typ, ózderiniń talaptaryn mo­ıyn­damaǵandarǵa qarsy taǵylyq jazalardy júzege asyrdy.

Sońǵy kezde olar ózderiniń áreketterin eldiń soltústik aıma­ǵymen shektelmeı, óristerin ke­ńeıtip bara jatqandaryn eskerip, prezıdent Dıonkýnd Traore bı­ylǵy 10 qańtarda elde tótenshe jaǵdaı jarııalap, BUU jáne Fransııadan jedel áskerı kómek kórsetý jóninde ótinish bildirýge májbúr boldy. Al BUU Qaýip­siz­dik Keńesi Fransııanyń usynysy­men Malıdi ıslam ekstremısterinen tazartý maqsatynda oǵan bitimgerlik kúsh kontıngentin ornalastyrý jóninde byltyrǵy 20 jeltoqsanda-aq she­shim qabylda­ǵan edi. Sondyqtan da Fransııa­nyń Malıdegi áreketteri zańdyq sheńberde.

Malıdegi qazirgi áskerı áre­ket­terdiń barysyna kelsek, ol alǵash­qy kúnderde ártúrli sıpat alýy múmkin. Jalpy, halyqara­lyq bas uıym – BUU qoldap, oǵan álem­niń jetekshi elderi qatysa­tyn bolsa, jeke bir elderdegi ekstre­mıs­tik, lań­kestik kúshterdi aýyz­dyqtaýǵa tolyq múmkindikter bar. Al sol múm­kindik qalaı jú­zege asyrylady, bul – ekinshi másele.

Lańkester Afrıkamen shektel­meımiz, Eýropany da oırandaımyz, fransýzdar bizden qashyp qutyla almaıdy degen málim­deme­ler jasap otyr.

Mamadııar JAQYP,

«Egemen Qazaqstan».