Urpaq jaıyn oılaǵan el erte qımyldaıdy
Senbi, 20 sáýir 2013 1:04
Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty Shalataı MYRZAHMETOVPEN áńgime
– Shalataı Myrzahmetuly, ótken sársenbide Parlament Májilisi «Qazaqstan Respýblıkasynda zeınetaqymen qamsyzdandyrý týraly» zań jobasyn birinshi oqylymynda maquldady. Osy qujattyń máni men mańyzyna toqtalyp ótseńiz?
Senbi, 20 sáýir 2013 1:04
Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty Shalataı MYRZAHMETOVPEN áńgime
– Shalataı Myrzahmetuly, ótken sársenbide Parlament Májilisi «Qazaqstan Respýblıkasynda zeınetaqymen qamsyzdandyrý týraly» zań jobasyn birinshi oqylymynda maquldady. Osy qujattyń máni men mańyzyna toqtalyp ótseńiz?
– 1998 jyly elimiz zeınetaqy júıesin reformalaýǵa jáne urpaqtardyń yntymaqtastyǵy áleýmettik qaǵıdatynan derbes zeınetaqy jınaqtary qaǵıdatyna kezeń-kezeńimen ótýdi júzege asyrýǵa kiristi. Áleýmettik qamsyzdandyrý júıeleri qyzmet etýiniń halyqaralyq tájirıbesine súıene otyryp júrgizilgen reforma nátıjesinde Qazaqstanda bazalyq, mindetti (yntymaqty jáne jınaqtaýshy) jáne erikti zeınetaqymen qamsyzdandyrý deńgeılerinen turatyn kópdeńgeıli júıe qalyptasty. Qarqyndy áleýmettik-ekonomıkalyq damý negizinde zeınetaqy baǵdarlamasyn qarjylandyrý arttyryldy. Zeınetaqy tólemderiniń mólsheri úzdiksiz ósirildi. Muny eshkim joqqa shyǵarmaıdy.
Keleshekte yntymaqty júıedegi zeınetaqy tólemderiniń mólsheri tómendeıtin bolady. Bul tómendeý jınaqtaýshy zeınetaqy qorlarynan beriletin tólemdermen óteledi dep kózdelgen bolatyn. Alaıda, jınaqtaýshy zeınetaqy júıesiniń uzaq qyzmet etpeýi jáne tıimsiz bolýy zeınetaqymen qamsyzdandyrýdyń qajetti deńgeıin qamtamasyz ete almady. Al elimizdiń zeınetaqy júıesine baılanysty bul zań jobasy búkil qazaqstandyqtardy tolǵandyryp otyrǵan óte mańyzdy másele. Jańa qujattyń basty maqsaty – búgingi zeınetkerlerimizdiń jáne bolashaq zeınet jasyna jetetin azamattarymyzdyń laıyqty ómir súrý deńgeıin qamtamasyz etý ekeni bárimizge de túsinikti.
Biraq, bul jan-jaqty oılastyrylmasa, óte kúrdeli másele ekenin de esten shyǵarmaýymyz kerek. Onyń barlyǵy aıtylyp jatyr. Zeınetaqy reformasy aıasynda qurylatyn Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qory halqymyzdyń salymdaryn saqtaýda Úkimet kepildik beretin senimdi qor ekeni kúmán týǵyzbaıdy. Degenmen, saqtaý qanshalyqty mańyzdy bolsa, onyń ınvestısııalyq tabysyn arttyrý da sonshalyqty qajet. Sondyqtan ınvestısııalyq portfelderdi tıimdi ornalastyrý jaǵynan Ulttyq qordaǵy mol tájirıbemizdi paıdalana otyryp, jańadan qurylatyn qordyń qyzmetin baqylaý júıesin jan-jaqty qarastyrýymyz kerek. Sebebi, qor jumysy barynsha ashyq, barynsha ádil bolýy qajet. Olaı bolmasa, bul jańa qordyń da 15 jyl kútken úmitti aqtamaı, jekemenshik qorlardyń kebin kıip qalmasyna kim kepil? Osy jaǵyn esten shyǵarmaýymyz kerek.
Al zeınet jasyn ósirý kerektigi daý týǵyzbaıdy. Bul qajet. О́ıtkeni, zeınet jasyn kóterýdi alǵashqy bolyp bizdiń memleket bastap jatqan joq. Osydan ondaǵan jyldar buryn tıisti qadamdar jasap, kezeń-kezeńimen zeınet jasyn ósirýdiń arqasynda osy salada eshqandaı toqyraýǵa ushyramaǵan memleketter de bar. Al, kerisinshe, kezinde eshteńe istemeı-aq, odan ýaqyt kelgen kezde sasqalaqtap, halyqqa da salmaq túsirip, eki ese artyq shyǵynǵa urynyp jatqan memleketter de joq emes. Biz olardyń qatelikterin qaıtalaýǵa jol bermeýimiz kerek.
– Búgingi kúni ekonomıkalyq yqpaldastyq jáne damý uıymyna múshe elderdiń jartysyna jýyǵy zeınetkerlik jasty ulǵaıtyp jatyr, keıbiri jaqyn ýaqytqa josparlap otyr…
– Durys aıtasyz. Mysaly, Ulybrıtanııa, Germanııa, AQSh sııaqty damyǵan elderde zeınet jasy 67 jastan kem emes. Al Japonııada tipti 70 jasty quraıdy. Sondyqtan áli kúnge deıin «kerek pe, joq pa?» degen saýaldyń aınalasynda sóz talastyra bermeı, «qalaı?» degen suraq tóńireginde ortaq kúshimizdi biriktirýdiń ýaqyty keldi. Iаǵnı áıelderdiń zeınet jasyn kóterýdiń eń tıimdi joldaryn qarastyrý qajet. Bul jerde Úkimettiń áıelderdi áleýmettik jaǵynan qorǵaý týraly usynystary birinshi kezektegi mańyzdy másele bolmaq. Áıelderdiń zeınetke shyǵý jasyn 2014 jyldan bastap arttyrý jónindegi usynysty Úkimetke Vedomstvoaralyq jumys komıssııasy engizgen bolatyn.
Talqylaý úshin myna máseleler usynylǵan edi. Álemdik tájirıbege jáne 1996 jyldan 2001 jylǵa deıin iske asyrylǵan otandyq tájirıbege sáıkes zeınetaqy jasyn ulǵaıtý kezeń-kezeńimen, jyl saıyn 6 aıdan qosa otyryp 10 jyl ishinde júzege asyrylady. Máselen, 58-ge kelgen áıelder 58,5 jasynda zeınetke shyǵa beredi, ıaǵnı 6 aıdan keıin, al 57-ge tolǵandar bir jyldan keıin nemese 59 jasynda zeınetke shyǵady. Ekinshiden (63 jasta zeınetke shyǵatyn adamdar úshin), psıhologııalyq turǵydan daıyn bolýǵa jáne beıimdelýge, úshinshiden, áıelderdiń nátıjeli jumyspen qamtylý múmkindikterin keńeıtý sharalaryn qabyldaýǵa múmkindik beredi. Úkimet bala kútimi boıynsha demalystaǵy áıelder, óz betinshe jumyspen aınalysatyndar men jumyssyzdar, sondaı-aq zeınetaldy jastaǵy áıelder úshin arnaıy jumyspen qamtý baǵdarlamasyn josparlaýda. Sebebi, yntymaqty júıeden zeınetaqy taǵaıyndaý 2043 jylǵa deıin júzege asyrylatyn bolady, al zeınetaqy jasyn birizdendirý yntymaqty jınaqtaýshy zeınetaqy júıesiniń qatysýshylary bolyp tabylatyn áıelderge qatysty bolady.
– Áıelder úshin olardyń zeınetaqy jasyn arttyrý kezinde qandaı jeńildikter jasalady?
– Áıelderdiń zeınet jasyn arttyrý barysynda olardy súıemeldeıtin birqatar jaǵdaılar qarastyrylyp otyr. Olar jaldamaly áıel jumyskerlerdiń biliktiligin óndiristen qol úzip jáne qol úzbeı arttyrýdy, «Jumyspen qamtý-2020» baǵdarlamasynyń sheńberinde óz betinshe jumyspen aınalysatyn áıelderdi nátıjeli jumyspen qamtýǵa tartýdy, kásipkerlikpen aınalysatyn nemese óz isin ashýdy qalaıtyn áıelder úshin mıkrokredıtterdiń qoljetimdiligin keńeıtýdi, bala kútimi boıynsha demalysta júrgen áıelderdi tańdaǵan kásibi boıynsha oqytýdy, Eńbek kodeksine jumys berýshige zeınetaldy jastaǵy áıeldermen eńbek qatynastaryn toqtatý bóliginde qoıylatyn talaptardy qatańdatýdy kózdeıtin ózgerister engizýdi, júktiligi jáne bosaný, sondaı-aq bala kútimi boıynsha demalysta júrgen áıelderdiń mindetti zeınetaqy jarnalaryn sýbsıdııalaýdy qamtıdy.
Ekinshiden, 1998 jylǵy 1 qańtarǵa deıin eńbek ótili bar áıelder úshin zeınetaqyǵa erte shyǵý quqyǵy saqtalady.Mysaly, jalpy eńbek ótili 20 jyldan kem emes, bes jáne odan kóp bala týǵan jáne olardy segiz jasqa deıin tárbıelegen áıelderge 53 jasta, «Semeı ıadrolyq synaq polıgonyndaǵy ıadrolyq synaqtardyń saldarynan zardap shekken azamattardy áleýmettik qorǵaý týraly» Zańǵa sáıkes 1949 jylǵy 29 tamyzdan bastap 1963 jylǵy 5 shildege deıin keminde 10 jyl tótenshe jáne eń joǵary radıasııalyq qater aımaqtarynda turǵan, keminde 20 jyl jalpy eńbek ótili bar áıelder 45 jasta zeınetkerlikke shyǵa alady. Sondaı-aq eńbek ótiline sábılerdiń kútimine baılanysty jumys istemeıtin analardyń kútim jasaǵan ýaqyty esepteledi.
– Al óz betinshe jumyspen aınalysatyn turǵyndardyń «taǵdyry» qalaı bolmaq?
– Bul – ózekti problema. Eger qazirgi kezde osy problemany sheshý jóninde tıisti sharalar qabyldanbasa, elimizdiń turǵyndarynyń kópshiligi zeınetaqymen qamsyzdandyrýdyń barabar deńgeıi úshin jetkilikti zeınetaqy jınaqtary kólemin jınaqtaı almaıdy jáne olar keleshekte halyqtyń áleýmettik turǵydan álsiz toptarynyń qataryn tolyqtyratyn bolady. Máselen, qazirgi tańdaǵy óz betinshe jumyspen aınalysatyn adamdardyń basym bóligi zeınetaqy jarnasyn ruqsat etilgen mólsherde tóleıdi. Bul jalaqynyń eń tómengi mólsheriniń 10 paıyzy. Osylaısha, jylyna eń tómengi jalaqynyń 1,2 eselengen mólsherin tóleıdi. Bıylǵy jyldy alsaq, ol keminde 23 myń teńgeden keledi. Al 35 jyl ishinde salymshynyń jalpy jınaq somasy 42 eselengen eń tómengi jalaqyny quraıdy. Mundaı jınaqtar eń tómengi jalaqy mólsheri boıynsha 3,5 jylǵa ǵana zeınetaqy tóleýge jetedi eken.
– Shalataı Myrzahmetuly, elimizde zeınetaqy júıesine qatyspaǵandar da jeterlik qoı.
– Eger óz betinshe jumyspen aınalysýshylar zeınetaqy júıesine qatyspaǵan jaǵdaıda, zeınetker jasyna jetkennen keıin olardy eń tómengi kúnkóris deńgeıiniń 50 paıyz mólsherindegi áleýmettik járdemaqy kútedi. Osy problemany sheshý úshin birqatar sharalar josparlanǵan. Birinshi – óz betinshe jumyspen aınalysatyndar mártebesin naqtylaý jáne olardy nátıjeli jumyspen qamtýǵa tartý jóninde júrgiziletin sharalarǵa oraı, óz betinshe jumyspen aınalysatyndar mártebesin alǵan adamdardy jınaqtaýshy zeınetaqy júıesine mindetti qatysý týraly talap engiziledi. Ekinshi – 2017 jyldan bastap jarnalardy tóleý tártibin ózgertý josparlanady. Dálirek aıtqanda, óz betinshe jumyspen aınalysatyn adamdar búkil tabysyn jarııalap, sol somadan zeınetaqy jarnasyn tóleýge tıis bolady. Úshinshi – eń tómengi kepildikter júıesi ózgertiledi. Bazalyq zeınetaqy tólemi keminde 5 jyl jınaqtaýshy zeınetaqy qorlaryna qatysýshy bolyp tabylatyn zeınet jasyna jetken óz betinshe jumyspen aınalysatyndarǵa beriledi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Álısultan QULANBAI.
«Egemen Qazaqstan».
