Dýshanbeden keshe túnde kóterińki kóńil kúımen kelgen D.Týsk ózi qarsy alýshylarǵa atap ótkendeı shyńdalǵan marafonshydaı sezimde eken, ári osynaý aq nıetti sapary Eýropalyq Odaqpen áriptestigimizdi nyǵaıtý úshin erekshe mánge ıe bolyp, taraptar arasynda ózara is-qımyldy damytýdaǵy mańyzdy kezeńge aınalmaq.
Joǵary deńgeıdegi kezdesýler barysynda ekijaqty jáne halyqaralyq kún tártibindegi ózekti máseleler qaralatyn bolady. Taraptar Elbasynyń «Úsh D» bastamasynnyń úsh deńgeıdegi dıalogtaryn ornatý, Ortalyq Azııa boıynsha Eýropalyq Odaqtyń jańa strategııasyn qabyldaý máseleleri aıasynda QR men EO arasyndaǵy keńeıtilgen áriptestik pen yntymaqtastyq týraly kelisimniń kúshine enýi, sondaı-aq halyqaralyq kún tártibiniń mańyzdy tarmaqtary - Azııa men Eýropa arasyndaǵy ózara baılanys pen kóliktik-logıstıkalyq ınfraqurylymdy damytý máselelerinen bastap, klımattyń ózgerýi men jahandyq jylyný jáne osy qaterlerge den qoıý sharalary týraly máselelerdi talqylaıdy dep kútemiz.
Álemdegi eń iri ekonomıkalardyń biri bolyp sanalatyn jáne 80 memlekettiń basty saýda seriktesi bolyp otyrǵan Eýropalyq Odaqtyń mártebesi osy sapardyń mańyzdylyǵyn baıqatady. Eýropalyq Odaq Qazaqstan úshin de osyndaı mańyzdy seriktes. О́ıtkeni bizdiń syrtqy saýda aınalymymyzdyń 50% astamy jáne ekonomıkaǵa salynǵan sheteldik kapıtaldyń 48% Eýropalyq Odaqtyń úlesine tıesili. Soǵan sáıkes, ótetin kelissózderdiń kún tártibinde saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqtyń perspektıvalary da kórinis tabady.
Sonymen qatar mártebeli meıman vızıtiniń eýropalyqtardyń álemdegi eń iri ıntegrasııalyq birlestiktiń bolashaǵyn anyqtaǵan Eýropalyq Parlament saılaýy ótken soń jáne bizdiń elimizde ótetin tarıhı prezıdent saılaýy qarsańynda uıymdastyrylýy sapardyń mańyzdylyǵy men sımvolıkalyq mánin arttyryp otyr.
Sondyqtan da búgin bizdiń Eýropalyq Odaqpen yntymaqtastyǵymyzdyń jáne onyń óńirmen ózara qarym-qatynasynyń tarıhyna kóz júgirtýmen qatar, bolashaǵyna da úńilgenimiz oryndy bolar edi.
Qazaqstan men Eýropalyq Odaq dıplomatııalyq qarym-qatynastaryn shırek ǵasyr baılanystyrady. Eýropalyq Odaq Qazaqstannyń egemendigin el táýelsizdiginiń alǵashqy aılarynda moıyndaǵan. Seriktestik pen yntymaqtastyq týraly alǵashqy shartqa 1995 jyly qol qoıylyp, ol 1999 jyldan beri qoldanylýda.
Bizdiń tabysty yntymaqtastyǵymyzdy eń mártebeli jáne joǵary deńgeıdegi saıası baılanystardyń aıqyn pragmatızmi, qarqyndy serpini jáne qarym-qatynastarymyzdyń turaqtylyǵy aıqyndaıdy. Tarıhı turǵydan alyp qaraǵanda osy qysqa merzim ishinde elimizdiń Tuńǵysh Prezıdentiniń parasatty paıymy men strategııalyq baǵytynyń arqasynda ózara baılanystardy bekemdep ári odan ármen keńeıte túsý baǵytynda san qyrly is-sharalar atqaryldy.
Sóz basynda atap ótkenimizdeı, Eýropalyq Odaq kóptegen jyldar boıy Qazaqstannyń basty saýda-ekonomıkalyq jáne ınvestısııalyq áriptesi bolyp keledi. Qazaqstannyń EO-ǵa múshe 28 elmen 2018 jylǵy saýda aınalymy 37 mlrd AQSh dollaryn qurady (eksport – 31 mlrd AQSh doll., ımport – 6,7 mlrd AQSh doll.), bul kórsetkish 2017 jylmen salystyrǵanda 23% joǵary. 2018 jyly Eýroodaqtan tikeleı ınvestısııalardyń aǵyny 11,6 mlrd AQSh dollaryn qurady, bul 2017 jylǵa qaraǵanda 18,4% kóp.
Orta Azııa elderi ishinde Qazaqstan birinshi bolyp EO-men keńeıtilgen áriptestik deńgeıine kóterilip, 2015 jyldyń jeltoqsanynda 300-bettik tıisti kelisimge qol qoıǵany, aıtarlyqtaı jaǵdaı. Bul, alda turǵan máselelerdi sheshýge, ekijaqty is-árekettiń naqty tetikteri men júıelerin qalyptastyrýǵa múmkindik jasady. QR men EO ekijaqty qarym-qatynastarynda negizgi róldi atqaratyn birneshe erekshe mańyzdy baǵyttardy atap ótýge bolady. Olar – aýyl sharýashylyǵy, ınnovasııalar, qarjy, bilim, energetıka, qorshaǵan ortany qorǵaý, jasyl tehnologııalar, qaýipsizdik jáne kólik salalary. Qazaqstan jáne EO-ǵa múshe 28 memlekettiń 27 eli ratıfıkasııalanǵan, sondaı-aq Eýroparlament maquldanǵan, bul kelisim búgin ishinara jáne ýaqytsha qoldanylyp otyr. Onyń tolyqtaı kúshine enýi úshin 28-inshi el – Italııanyń ratıfıkasııalaýy ǵana qaldy - bul jaqyn arada aıaqtalatyn is jáne bolashaqta bizdiń qarym-qatynastarymyz osy kelisim qamtıtyn barlyq 29 salada qazirgiden de sapaly deńgeıge shyǵady deýimizge tolyqtaı senim bar.
Osyǵan oraı, Ortalyq Azııa men Eýropalyq Odaq arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń uqsas jańa perspektıvalary ashylýda.
Bıyl 15 mamyrda Eýrokomıssııa «EO jáne Ortalyq Azııa: tyǵyz áriptestikke jańa múmkindikter» degen Birikken kommıýnıkeni qabyldady, onda EO-nyń Ortalyq Azııa jónindegi jańa Strategııasynyń basty elementteri qamtylǵan.
Sońǵy jyldary eýropalyq áriptesterimizben jáne aımaqtaǵy kórshilerimizben aı saıyn konsýltasııalar ótkizý negizinde biz osy oqıǵaǵa baılanysty tynymsyz eńbektenip, daıyndaldyq. Aldaǵy 10-15 jyl úshin EO-OA formatynda júrgiziletin negizgi jumystardy qamtıtyn jańa Strategııanyń erejelerin jiti talqyladyq.
Búgin bizdiń birikken kúsh-jigerimiz óz jemisin ákeldi dep aıtýymyzǵa bolady. Eýropalyq Odaq shyn máninde aımaqtaǵy barlyq elderdiń saıası, ekonomıkalyq turaqty jáne qaýipsiz damýyna múddeli ári senimdi seriktesimiz boldy.
Strategııanyń «Turaqtylyq» pen «О́rkendeý» taqyryptarynda eki negizgi baǵytyn atap ótken jón. Olar Qazaqstan úshin birdeı deńgeıde mańyzdy.
«Turaqtylyq» taqyryby sheńberinde EO syrtqy jáne ishki syn-tegeýrinderdi eńserý, reformalardy júrgizý boıynsha yntymaqtastyqty jandandyrýdy josparlaýda. Atap aıtqanda, EO Ortalyq Azııa elderiniń bir birimen jáne Eýropamen saıası dıalogyn jandandyrýǵa járdemdesýge, qaýipsizdik, terrorızmmen, esirtki tasymalymen kúresý jáne zamanaýı syn-tegeýrinderge qarsy turý salalarynda is-áreketti nyǵaıtýǵa nıetti. Keń maǵynadaǵy qaýipsizdik turǵysynan EO Aýǵanstandaǵy jaǵdaıdy turaqtandyrý boıynsha OA elderiniń kúsh-jigerine meılinshe kómek kórsetedi. (Aldaǵy ýaqytta iske asyrylatyn Qazaqstan men О́zbekstan joǵary oqý oryndarynda aýǵan áıelderi úshin bilim berý baǵdarlamalarynyń EO tarapynan qarjylandyrylýy – iske asyrylatyn birneshe tetikterdiń tek biri ǵana).
Belgili bolǵandaı, EO-nyń Ortalyq Azııa boıynsha birinshi strategııasynyń, sonyń ishinde OA shekaralaryn basqarýǵa járdemdesý baǵdarlamasy (BOMCA) jáne Ortalyq Azııa úshin esirtki boıynsha is-qımyl baǵdarlamasy (CADAP) sııaqty qoldanystaǵy tetikter jaqsy jaǵynan kórsetile bildi. Bizdiń eýropalyq áriptesterimizdiń osy baǵdarlamalardy jalǵastyrýmen shektelmeı, olardy aıtarlyqtaı keńeıtý boıynsha sheshim qabyldaýy qýantarlyq jaǵdaı. Bul Brıýsselde ótken EO-OA Joǵary deńgeıdegi dıalog sheńberinde belgili boldy.
Qorshaǵan ortany qorǵaý, jańǵyrtylatyn energııa kózderi, energııalyq tıimdilik jáne sý resýrstaryn meńgerý salalaryndaǵy yntymaqtastyq Stragetııanyń mańyzdy tetikteri bolyp tabylady.
«О́rkendeý» taqyryby ekonomıkalyq reformalarǵa járdemdesýdi, ortalyq-azııalyq elderiniń bir birimen jáne Eýropamen ózara saýdany jandandyrýdy, isker toptar arasyndaǵy dıalogty jandandyrýdy, jeke kásipkerlikti qoldaýdy, OA elderiniń DSU múshelikterine kómektesýdi, óńirdiń Eýropamen ózara baılanysyn nyǵaıtý jáne damytýdy, sondaı-aq bilim jáne mádenıet salalarynda keshendi yntymaqtastyqty kózdeıdi.
Qazaqstan EO-men óńirlik formattaǵy yntymaqtastyqtyń qoldaýshysy retinde qujatqa mazmundyq jaǵynan óziniń úlesin qosqanyn aıtyp ótkim keledi. Buǵan elimizdiń isker jáne sarapshylar qoǵamdastyqtary jumyldyryldy. Bizdiń jańa Strategııaǵa joldaǵan pikirlerimiz búkil óńirge mańyzdy baǵyttardy qamtydy. Olar jeke kásipkerlikti, shaǵyn jáne orta bıznesti, kólik-logıstıkalyq ınfraqurylymdy damytý, energııalyq tıimdilik jáne qorshaǵan ortany qorǵaý, klımattyń ózgerýine qarsy kúres, sondaı-aq sý resýrstaryn tıimdi paıdalaný. Qazaqstan óńirdiń adamı kapıtalyn sapaly nyǵaıtý jáne, tıisinshe, bilim jáne ǵylymǵa jappaı qoldaý kórsetý qajettiligine asa nazar aýdardy.
Sonymen qatar, biz sıfrlandyrýǵa jáne áıel kásipkerliginiń áleýetin nyǵaıtýǵa basty nazar aýdarýdy usyndyq. Qujattyń avtorlary Strategııaǵa qazaqstan tarapynyń barlyq usynystaryn engizýge tyrysqanyn atap ótti.
Shynynda da, bul qujat EO-nyń aımaǵymyzben qarym-qatynastar baǵytyndaǵy basymdyqtarynyń aıqyn strategııalyq kórinisi bolyp tabylady jáne bul basymdyqtardy júzege asyrý úshin kóptegen naqty baǵyttar, maqsattar men mehanızmderdi qamtıdy. Sonymen qatar, strategııanyń mazmundyq tolyqtyrý, onyń praktıkalyq iske asyrý, sondaı-aq kórinýin arttyrý boıynsha usynystarymyz qujatta oryn aldy.
Strategııany júzege asyrýdyń quraldary men tetikteri, ásirese damý baǵdarlamasy ony tabysty iske asyrýǵa áser etetin negizgi elementteri bolyp tabylady. Sondyqtan kelesi mańyzdy qadamdardan biri bul jańa strategııany iske asyrý. Jańa EO baǵdarlamalyq qujatty júzege asyrýda, kóptegen jyldar boıy jınaqtalǵan tájirıbeni qaıta qaraý, kúshterdi biriktirý jáne praktıkalyq áserdi arttyrý múmkindigine ıemiz.
Bıylǵy jyldyń sońyna deıin joǵaryda atalǵan 2007 jyldyń mamyr aıynda qabyldanǵan EO-nyń Ortalyq Azııa boıynsha birinshi Strategııasy qoldanysta bolady. Ol turaqty saıası dıalogqa jol ashyp, zań ústemdigi, bilim berý jáne qorshaǵan ortany qorǵaý sııaqty negizgi bastamalar boıynsha yntymaqtastyqty nyǵaıtty.
Jalpy alǵanda 2007 jyly Strategııa bizdiń aımaqpen yntymaqtastyqtyń negizgi baǵyttaryn rettedi, biraq ol qazirgi deńgeıge jáne onyń damý dınamıkasyna sáıkes kelmeıdi. Ol kómirsýtegi shıkizaty men basqa da mıneraldy resýrstardyń óndirisin ulǵaıtýdy eskere otyryp, aımaqtaǵy eldermen EO yntymaqtastyǵynyń belsendi ósýine, sondaı-aq Aýǵanstandaǵy ahýaldy turaqtandyrý qajettiligine baılanysty qabyldandy. Qazirgi Strategııa Eýropalyq Odaqtyń jeti jyldyq bıýdjettik sıkli sheńberinde qarjylandyrylatyn tıisti aımaqtyq jáne ekijaqty baǵdarlamalar arqyly júzege asyrylady, al 2014-2020 jyldarǵa arnalǵan bıýdjet shamamen 1,1 mlrd eýro quraıdy. Atap aıtqanda, bilim berý salasyn qoldaý úshin 454,2 mln. eýro bólindi.
Qazirgi ýaqytta Syrtqy ister mınıstrligi 2021-2027 jyldarǵa jańa bıýdjet sıklyna naqty jobalardy engizý boıynsha eýropalyq tarappen belsendi jumys júrgizýde. Sonymen birge, qymbat jobalarǵa granttar bólýdiń ornyna, qarajatty tıimdi jáne keńinen paıdalaný úshin, EO eleýli praktıkalyq artyqshylyqtarǵa ıe salystyrmaly túrde arzan jobalardy qoldaýǵa tyrysady.
17 maýsymda Eýropalyq Odaqtyń múshe memleketterdiń syrtqy ister vedomstvolary basshylarynyń deńgeıinde Strategııanyń sońǵy maquldaýyn kútúdemiz. Osydan keıin EO-Ortalyq Azııa qarym-qatynastyń sapaly jańa deńgeıine kóshýdiń áleýeti bar, osy qujattyń praktıkalyq iske asyrylýy bastalady.
7 shildede Bishkekte Ortalyq Azııa memleketteriniń syrtqy ister vedomstvolarynyń basshylary men Eýroodaqtyń Syrtqy ister jáne qaýipsizdik saıasaty jónindegi joǵarǵy ókili Federıka Mogerınıdiń qatysýymen EO-OA Mınıstrler konferensııasy barysynda qujat resmı túrde usynylady dep josparlanýda.
Qorytyndylaı kele, Eýropalyq Odaqtyń Ortalyq Azııa aımaǵyna baǵyttalǵan jalpy tikeleı shetel ınvestısııalarynyń jalpy somasynyń 80% Qazaqstanǵa keledi. Árıne, osy úrdis jalǵasyn tabady dep úmittenemiz. Sonymen birge Eýroodaqtyń aımaqtaǵy kórshilerimizge óz ekonomıkalaryn qalyptastyrý jáne damytýǵa, áleýmettik máselelerdi sheshýge jáne óńirimizdiń eń mańyzdy qundylyǵy bolyp tabylatyn adamı kapıtaldy odan ári nyǵaıtýǵa belsene úles qosatynyna múddelilik tanytýdamyz.
Qazaqstan men Eýropalyq Odaq arasyndaǵy qarym-qatynasta olardyń bolashaqqa baǵyttalǵan birlesken muraty men múddeleriniń ortaqtyǵyna negizdelgen naqty kózdelgen perspektıvaǵa ıe. Qazirdiń ózinde halyqtarymyzdyń ál-aýhatyn jaqsartý úshin birlese jumys isteý eń basty ustanym bolyp sanalatyn qarym-qatynastarymyzdaǵy sabaqtastyqtyń, boljamdylyqtyń, progreske umtylystyń saqtalyp otyrǵanyn atap ótýge bolady.
Donald Týsktyń bul sapary men elimiz basshylyǵymen kelissózderi sózsiz bizdiń yntymaqtastyǵymyzdyń naqty baǵyttaryn aıqyndaýǵa yqpal etedi jáne oǵan jańa qýatty strategııalyq serpin beredi.
Roman Vasılenko
QR Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary
