Aımaqtar • 05 Maýsym, 2019

Jýsan – dala jupary

2832 ret kórsetildi

«Dári – túbir butaǵy, jýsan – qyrdyń jupary» dep aqyn jyrlaǵan ósimdiktiń butaǵy kezinde Shymkent qalasynyń tóltańbasynda beınelengen eken. Ol zańdy da edi, óıtkeni dermene jýsanynyń arqasynda qalada 1885 jyly qazirgi Qazaqstan aýmaǵynda farmasevtıkalyq óndiristi bastaǵan eń alǵashqy zaýyt paıda boldy.

Alaıda, búginde ónimderi álem­­ge tanymal bul óndiris orny jý­sandy qoldanbaıdy. Qalanyń gerbi de ózgergen. Al jýsannyń far­makologııada paıdalanylmaıtynyna ókinish bildirýshiler de, kerisinshe ósimdiktiń dárilik-emdik qa­sıetin jarııa etýge qar­sy bolýshylar da barshylyq.

Iá, dermene jýsany­nyń qa­sıeti týraly az aıtylǵan joq. Tipti Túrkistan dalasynyń ereksheligi men tabıǵı áleýetin álemge tanytty. Derekterge jú­ginsek, dermene jýsanynyń shı­palyq qasıeti mol ekenin baı­qaǵan nemis kásipkeri 1884 jyly Shymkent qalasynda arnaıy zaýyt ashyp, dermeneden «santonın» dárisin alyp, ishek qurtyn túsirýge qoldanǵan. Ol dúnıe júzine «santonın» shy­ǵa­ratyn birden-bir zaýyt bolǵan. Al keı derekterde dermene jýsa­ny­nyń quramynan alǵash ret krıs­taldy «santonın» dep atalatyn shıpalyq qasıeti óte joǵary preparat 1830 jyly alynǵany týraly, 1880 jyly orys kópesi Savınkovtyń qolǵa alýy­men Shymkent qalasynda ar­naıy zaýyt salynǵany aıtyla­dy. Qalaı bolǵanda da Qara­taý bók­ter­lerinde, Arys, Syr­darııa, Bógen, Arystandy ózen­deri­niń ań­ǵar­larynda ósetin, Tájik­stan­nyń azdaǵan alqabynda kez­de­se­tin bul ósimdiktiń shıpalyq qa­sıe­tin qazaq halqy erte kezder­den bas­tap-aq bilgen. Onyń qaı­na­tyl­­ǵan tunbasyn, qospasyn túr­li aýrý­larǵa (ásirese, ishektegi qurt­­­tar­dy túsirý úshin) paıdala­na bil­gendigi tarıhtan belgili. О́sim­­dik­tiń ataýyna qatysty máli­met­­ter­­de jergilikti tur­ǵyndar dári­lik ósim­dikterdi iz­deý­shilerge «dári, mine» dep der­mene jýsanyn kór­set­keni aı­­ty­lady. Sondaı ańyz­dar­dyń ne­gi­zinde onyń ataýy «dá­ri mine» sóz tir­kesterinen aly­nyp, «dermene» dep atalyp ketken eken. 

«Arys ózeniniń alqabynda ósetin dermene jýsanynyń dárilik qasıetin zerttep, paı­daǵa jarat­qan Keńes ókimeti «Dermene» keń­sharyn qurǵan. Men bul keńshardy bertinirekte 1985-1997 jyldar aralyǵynda basqardym. Ol jyldary dárilik shópterdi daıyn­daý múlde azaıǵan-dy. Suranysqa qaraı 5-10 tonna daıyndalatyn. Al keńshar qurylǵan alǵashqy jyldary 200-300 tonnaǵa deıin daıyndalǵan eken.

Qytaı men Úndistan kóp mólsherde alǵan. Japonııa eline de ji­berildi. О́tken ǵasyrdyń toq­sanynshy jyldarynan keıin jáne qazir de jýsan eshkimge kerek bolmaı qaldy. Áıtpese onyń emdik qasıeti kóp, qadirin bilmeı jatyrmyz ba, álde bas­qa da sebepteri bar shyǵar», deıdi kezindegi «Dermene» keń­sharynyń dırektory, zeınetker Serik Álibekov atamyz. Iá, joǵaryda biz atap ótken zaýyt búginde zamanaýı tehnologııalarmen dári shyǵarýda. Degenmen «Hımfarm» dermeneni óndiriske múlde qoldanbaıdy. Munyń se­bebin mamandar quramynda dermene bar dárilerdiń qoldanystan shyǵýymen, jańa preparattardyń paıda bolýymen baılanystyrady. Al qarapaıym halyq arasynda jýsanǵa degen kózqarastyń óz­gerýin farmakologııadaǵy bıznespen baılanystyratyndar kóp. Arzan da paıdaly dermeneden góri qymbat dárilerdi satý medısına mańaıyndaǵy kásipkerlerge tıimdi dep esepteıdi. Naýqas­tardy dárilik shóptermen emdelýge úndep júrgen emshi, ta­­bıǵat janashyry Táttibek Jar­qynbekov dermeneniń qa­sıetin jarnamalaýǵa múlde qar­­sy eke­nin bildirdi. «Dúnıe júzinde jýsannyń 500-den asa túri kez­desedi, onyń 81 túri eli­miz­diń dalaly, shóleıtti jáne shól­di óńirlerinde ósedi. Tamyz-qyr­kúıek aılary aralyǵynda gúldeıdi. Latynsha bul shópti «artemızııa» dep ataıdy. Qazaq halqy úshin jýsan qasıetti ósimdik. Jýsannyń erte kezderden bastap shıpalyq qasıeti mol túriniń biri – dermene jýsany (Artemisia cina). Qazaqstannyń ońtústik aımaqtarynda ǵana ósetin qasıetti ósimdiktiń biri. Keıde ermendi «boz jýsan», keıde «oıranshóp» dep te ataıdy. Onyń sabaǵynyń bıiktigi 2 metrge deıin, al tamyry 4 metr tereńge deıin taralady. Er­tede babalarymyz dermene jý­sanyn shetelderge saýda ker­ýen­deri arqyly kóp mólsherde ji­berip otyrǵan. Qytaı, Anglııa, Reseı elderinen suranys kóp bolǵan. Iá, jýsannyń, onyń ishin­de dermeneniń emdik qasıeti jóninde uzaq áńgimeleýge bolady. Bir ǵana mysal, Shymkenttegi zaýyt kezinde «sıtramon», «penısılın» syndy basqa da dáriler shyǵaratyn, qazir onyń ornyna shamamen 25 ese qymbat sheteldik preparattar óndirilýde. Bul arada, menińshe kommersııalyq múdde basym. Biraq elimizdegi dárilik ósimdikterdi jarnamalaýǵa qar­symyn. О́ıtkeni paıda tapqysy keletinder zańsyz jáne jabaıy jolmen jo­ıyp jiberedi dep qaýiptenemin. Búgingi ekolo­gııa­lyq ahýal da jýsannyń azaıýy­na zardabyn tıgizýde. Son­dyqtan Túrkistan óńirinde sý qoımalaryn, jel elektr stansalaryn salmas buryn onyń tabıǵatqa, ósimdikterge áserin jan-jaqty eskerip, zerdelep baryp sheshim qabyldaý qa­jet dep oılaımyn», deıdi T.Jarqynbekov.

Farmakologııa qajettiligi úshin «Dermene» keńsharynda jýsannan basqa kóptegen dárilik daqyldar ósirilgen eken. Búgingi tańda Arysta jýsanmen eshkim aınalyspaıdy desek te bolady. Jergilikti turǵyndar qaraǵandylyq ǵalym ashqan «arglabın» dárisin Arysta da shyǵarýǵa bolatynyn aıtady. «Boz jýsan tushy bolady, mal jeıtindikten azaıa túsýi – zańdylyq. Kerisinshe, dalany dermene jýsany basyp barady. Bul kózin tapqanǵa jaqsy tabys ákeletin ósimdik. Biraq eleýsiz jatyr», deıdi Arys qalalyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Batyr Islambekov. Qaıbir jyly medısına salasyndaǵy Nobel syılyǵyn jýsan negizinde bezgekti emdeýge arnalǵan preparatty ázirlegen qytaılyq Iýe Tý aldy. Iаǵnı jýsandy elimizdiń ulttyq ıgiligi dep aıtýǵa da bolady. О́ıtkeni bizdiń elimiz daladaǵy jýsandy jer aýmaǵy boıynsha álemde aldyńǵy orynǵa ıe. Bul ósimdik paıdaly zattardyń naǵyz qoımasy, onyń kópshiligi áli ǵylymǵa beımálim. Desek te, 2012 jyldan bastap elimizdiń jas ǵalymdary jýsannan efır maılaryn ala bastady. «Qazaq dalasynyń hosh ıisi» atty joba boıynsha «Jýsan» atty arnaıy ıissý shyǵarýdy qolǵa alǵandar da bar. Aqparat quraldary qa­­­­raǵandylyq «Fıtohımııa» hol­dınginiń obyrǵa qarsy «arglabın» preparatyn ázirlep, bú­kil álemge tanymal bolǵanyn jarııalaǵany da umytyla qoıǵan joq. Sol kezde bul dári-dármek Qarqaraly aýdanynda ósip kele jatqan tegis jýsannan ja­­salǵany, AQSh, Germanııa, Reseı, Grýzııa jáne Qyrǵyzstan on­kologııalyq klınıkalarynda tabysty qoldanylatyny da aıtylǵan-dy. AQSh-tyń Kalıfornııa shtatyndaǵy ýnıversıtet ǵalymdary ǵylymı tilde «Artemisia Annua» dep atalatyn ósimdiktiń bar-joǵy 16 saǵattyń ishinde ókpe ragy jasýshalarynyń 98 paıyzyn birden joıyp jiberýge qabiletti ekenin anyqtaǵany da jarııa etildi. Al osy «arglabın» preparaty elimizde qoldanyla ma? Shymkent qalalyq onkologııalyq ortalyǵynyń bas dárigeri Sáken Katbaevtyń málimdeýinshe, keı­bir keri áserleriniń bary anyq­talǵandyqtan «arglabın» preparaty qoldanylmaıdy eken.

Aıta ketelik, dermene jýsa­ny elimizde shaǵyn al­qapta ósetindikten ári sırek kez­dese­tin­dikten Qa­­­zaq­stannyń «Qyzyl kitabyna» (1981, 2014) joıylyp ketý qaýpi tóngen túr retinde tirkelgen. Sondaı-aq bul ósimdik túrin qorǵaý jáne saqtap qalý, qoryn molaıtý maqsatynda 1967 jyly Ońtústik Qazaqstan oblysynda respýblıkalyq máni bar arnaıy Zadarııa, Aqdala (Arys aýdany), Jambyl (Báıdibek aýdany) jáne Temir (Otyrar aýdany) botanıkalyq tabıǵı qoryqshalar uıymdastyrylǵan bolatyn.

Túrkistan oblysy


Sońǵy jańalyqtar

Ulylar úndestigi

Qazaqstan • Keshe

Baǵa baqylanady

Qarjy • Keshe

Meıirim shuǵylasy

Rýhanııat • Keshe

Kedergisiz orta kerek

Qoǵam • Keshe

Sıfrly damý: Jańa betburys

Tehnologııa • Keshe

Mahabbat áýeni

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar