Dúbirge toly dúnıe
Juma, 19 sáýir 2013 0:15
Bul saılaýdyń Iran úshin máni zor
Iranda prezıdenttik saılaý 14 maýsymda ótpek. Onyń basty ereksheligi – oǵan qazirgi prezıdent Mahmud Ahmadınejad qatyspaıdy, úshinshi merzimge saılanýǵa quqy joq. Kúres jańa úmitkerlerdiń arasynda ótedi.
Bul saılaýdyń Iran úshin máni zor
Iranda prezıdenttik saılaý 14 maýsymda ótpek. Onyń basty ereksheligi – oǵan qazirgi prezıdent Mahmud Ahmadınejad qatyspaıdy, úshinshi merzimge saılanýǵa quqy joq. Kúres jańa úmitkerlerdiń arasynda ótedi.
Solaı bolsa da, bul saılaýǵa Ahmadınejadtyń rýhy qatysatyndaı. О́z dáýirinde ol Irandaı dástúrli eldi basqalardan, eń aldymen AQSh bastaǵan Batys elderinen aıtarlyqtaı oqshaýlady. Qazirgi Iran qaýymynda sol oqshaýlaný saıasatynyń taby bar. Onyń saılaýǵa da aıtarlyqtaı áseri bolatyny belgili. Biraq sol saıasattyń negizgi avtory Ahmadınejadtyń saılaýǵa tikeleı ózi qatyspaǵandyqtan, oǵan syn aıtýshylardyń daýysy kúshtirek estiletini de zańdy. Tipti beldi úmitkerler eldiń ekonomıkasyna aıtarlyqtaı keri áserin tıgizgen oqshaýlaný saıasatyn synaý arqyly da biraz bedel jınaýy ábden múmkin. Negizsizdeý syrtqy qatqyl saıasatqa, eldegi ınflıasııanyń kúsheıgenine (70 paıyzdaı) halyqtyń narazylyǵy da aıtarlyqtaı.
Osyndaı jaǵdaıda prezıdenttikten úmitkerler eń aldymen elge qıyndyqtar týdyryp otyrǵan ekonomıkalyq sanksııalardy toqtatý, etek alǵan jumyssyzdyqty tómendetý jóninde sóz qozǵaıdy. Bul soǵan dýshar etken qazirgi prezıdenttiń qyzmetin synaýǵa baryp tireledi.
Qazirdiń ózinde prezıdenttikke kandıdattar tizimine 17 adam tirkelip otyr. Alda bul tizimniń tolyǵary anyq. Biraq mamyr aıynyń basynda bastalatyn aqtyq kúreske olardyń bári qosyla almaıdy. Olar úlken tekseristen, irikteýden ótedi. Aldymen ishki ister departamenti olardyń senimge laıyq-laıyq emestigin aıqyndaıdy. Budan biraz adam óte almaıdy. Sonan soń 25 sarapshy olardyń ıslam revolıýsııasyna adaldyǵyn, musylman-shııt ekendigin, aıatollanyń bedelin syılaıtynyn anyqtaıdy. Osy jerde de biraz adamǵa tosqaýyl qoıylady. Sonan soń parlamenttiń 100 depýtaty úmitkerdiń kúreske túsýge laıyqtylyǵyna senim bildirýi kerek. Sondaı senimge jetý de ońaı emes. Sarapshylardyń boljamyna qaraǵanda, sońǵy kúreske 7-8 adam ǵana qalsa kerek.
Endi solardyń ishinde úlken kúreske qosylatyndar kimder degende, aqparat quraldary tórt úmitkerdiń atyn bóle ataıdy. Olar: parlament tóraǵasy Álı Larıdjanı, aıatollanyń halyqaralyq ister jónindegi keńesshisi Álı Akpar Velaııatı, Strategııalyq zertteý ortalyǵynyń jetekshisi Hasan Rohanı jáne qazirgi prezıdent keńsesiniń basshysy Espandııar Mashaı. Sońǵysyn prezıdent Ahmadınejadtyń ózi qoldaǵanmen, onyń múmkindigi barynsha shekteýli. О́ıtkeni, qazirgi prezıdentke aıtylatyn syn Mashaıǵa baryp tıedi. Al alǵashqy úsheýiniń múmkindigi teń kórinedi.
Rohanıǵa jurttyń kóbirek nazar aýdaratyny – ol barynsha parasatty, basqalarmen, árıne, aldymen Batyspen til tabysýdy oılaıtyn qaıratker. Eldiń Ulttyq qaýipsizdik keńesin basqaryp, 2003-2005 jyldarda Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasyn da toqtatqan. Bılikke kelse, parasattyqqa júginip, eldiń ekonomıkasyn kóteretinin, syrtqy álemmen baılanysty kúsheıtetinin málimdedi. Biraz jurt Álı Akpar Velaııatıdiń múmkindigin joǵary baǵalaıdy. Áńgime mynada, aıatolla Hamaneı qoldaǵan úmitkerdiń joly ashylady. Al aıatollanyń óz keńesshisin qoldaýy ábden múmkin. Al Álı Larıdjanıdiń orny bólek. Parlament spıkeriniń prezıdent Ahmadınejadpen ashyq kúresi jurtqa belgili. Ol bes aǵaıyndy, bári de bul elde bedeldi adamdar. Larıdjanı kezinde Islam revolıýsııasyn qorǵaý korpýsyn basqaryp ta kózge túsken.
Jurt bul saılaýdan kóp nárse kútedi. Qazir álemdegi úlken shıelenistiń bir ushy osy elge kelip tireledi. Saılaýda jeńiske jetken qaıratker parasatty saıasat ustanyp, Irandy syrtqy álemmen kelisim jolyna bastar bolsa, bul, eń aldymen, ırandyqtardyń ıgiligi.
Urlyqty jasyratyn jer bolmasa…
Fransııa prezıdenti Fransýa Ollandtyń barlyq jerde de offshorlardy joıý, oǵan ár eldiń úkimeti tarapynan qatań baqylaý jasaý qajettigi jónindegi málimdemesi álem jurtshylyǵynyń nazaryn aýdardy.
Mundaı pikirdi árkim-aq aıtar, áńgime onyń Fransııadaı úlken el basshysynyń aýzynan shyǵyp otyrǵanynda ǵoı. «Hannyń aıtar sózin qara da aıtady, hannyń aýzynan shyqqan sóz dýaly» demekshi, álemdik ekonomıkada orny bar eldiń basshysy aıtyp otyrǵan soń, oǵan qulaq asatyndar da tabylady. Olland óz málimdemesin eldiń moraldyq qalyptardy nyǵaıtý týraly úkimettik zań jobasyn Ulttyq jınalysqa usynar sátte jasady. Ol bylaı dedi: «Men fransýzdardyń sheteldegi tabystary men jyljymaıtyn múlikteri nemese sheteldikterdiń Fransııadaǵy ıelikteri týraly aqparattardyń birden belgili bolǵanyn qalaımyn. Bul eýropalyq tártipke aınalsa, bankterdegi qupııalar ashylyp, aktıvterdi jasyrýǵa jol berilmes edi».
Pikir bar, onyń júzege asýy bar, sirá, fransýzdar qarjy máselesindegi jemqorlyqqa, oǵan qatysty máseleniń barlyǵyna qatty mán berip otyrǵan syńaıly. Prezıdent aralasqan soń onyń nátıjeli bolatyny da belgili. Osy qarsańda eldiń bıýdjet máselesi jónindegi mınıstri Jerom Kaıýzaktyń Shveısarııa bankinde jasyryn qarjysy bary anyqtalǵan soń, qyzmetinen qýyldy. Kaıýzaktyń ózi de sol bankte 600 myń eýro qarjysy bolǵanyn moıyndady. Qyzmeti óz aldyna, ol Sosıalıstik partııa qatarynan da shyǵaryldy, endi onyń saıası laýazymyna esik jabylǵany da anyq.
Basqalarǵa sóziń ótý úshin ózińnen basta degen qaǵıdany ustanǵan prezıdent Olland jazalaýdy óz partııalastarynan bastady. Kaıman araldaryndaǵy offshorlyq eki kompanııaǵa ınvestısııa salǵany úshin Sosıalıstik partııanyń qazynashysy Jan-Jak Oje de qyzmetinen qýyldy. Prezıdenttiń aıtýynsha, elde jemqorlyqpen jáne qarjylyq aıla-sharǵymen kúresetin ortalyq agenttik qurylmaq. Arnaýly prokýratýra osy máselelermen aınalysatyn kórinedi. Osy sáýir aıynyń ortasyna deıin barlyq mınıstrler óz qarjylary jóninde aqparattar berýge mindettelse, ony da júzege asyryp úlgerdi.
Prezıdent Olland óz elimen shektelmeı, qarjylyq jemqorlyqpen kúresti álemdik aýqymda júrgizýge belsendi qatysatynyn málimdedi. Onyń pikirinshe, offshorlyq aımaqtar Eýropada ǵana emes, búkil álemde joıylýǵa tıis. Aldaǵy ýaqytta Fransııa bankteri óziniń basqa jerlerdegi fılıaldarynyń tizimin jarııalap otyratyn bolady, operasııalaryn ashyq júrgizedi.
Offshorlardy joıý barlyq elge qatysty. Onyń zardaby kóp elge tıip jatyr. Oǵan kúni keshegi Kıpr mysaly dálel. Onda talaı elden urlyq qarjy jatqany anyqtaldy. Oǵan jeke elder, ásirese, qýaty álsizdeý elder qarsy bolǵanymen, ony joıýǵa olardyń áleýeti jetpeıdi. Al Fransııadaı úlken el bul kúreske bas bolsa, ony basqanyń belsendi qoldaýy qajet-aq deısiń. Sirá, solaı da bolar.
Mamadııar JAQYP, «Egemen Qazaqstan».
