Bul aýdanda qosalqy sharýashylyqtardan nan, maı zaýyttary, aǵash daıyndaıtyn, aǵash óndiretin mekemeler, qurylys, baılanys, aýyl sharýashylyǵyna mamandandyrylǵan mehanıkalyq ýchılıshe, orman sharýashylyǵy Marqakól qoryǵy, kommýnaldyq jáne saýda mekemeleri, 8 bala baqsha, 29 mektep, 33 kitaphana, 37 kınoqondyrǵy, mádenıet úıleri, 5 aýrýhana men emhana, 26 feldsherlik- akýsherlik pýnkt jumys istep turdy. 4 eldi mekenmen áýe qatynasy, oblys, kórshi aýdandarmen turaqty avtobýs qatynasy bar, eldiń shetinde, jeldiń ótinde ornalasqan, búgingi eki apaıtós memleketpen shekaralas aıbyndy aýdannyń biri boldy. Aýdandaǵy 28 eldi mekende 25 myńnan astam adam turdy, sol kezdegi marqakóldikter shat-shadyman kúı keshken edi. Búginde sol óńirde 7-aq myń adam qaldy. Sońǵy 20 jylda halqy 3,5-4 esege azaıyp ketti.
Osydan biraz jyl buryn ákimshilik-aýmaqtyq ózgeristerge baılanysty kórshiles jatqan Marqakól, Kúrshim aýdandary biriktirilgen-di. Mine, osy biriktirilgen aýdanda qazir bar bolǵany 25 myńǵa jeter-jetpes halyq turyp jatyr.
Burynǵy Kúrshim aýdanynda 60-jyldardan keıin halyq eńsesi kóterildi. Myqty 7 keńshar boldy. 22 myń gektar sýarmaly jeri, solarǵa sý aparatyn 36 shaqyrymdyq sýlandyrý júıesi salyndy. Sol 22 myń gektar sýarmaly jerden jylyna 150 myń tonna astyq alyp júrdik. Qazir bir gektar da sýarmaly jer qalmady. Sýlandyrý júıesiniń búkil temir-tersegi qoldy bolyp, Qytaıǵa ótkizildi. Aýdanda eki dıirmen, eki maı zaýyty bar edi, qazir olar da joq.
1970 jylǵa deıin osy aýdandaǵy «Qalǵuty» keńsharyn on jyl basqardym. Jeri úlken, o sheti men bu shetine deıin 250 shaqyrym. Bes bólimsheniń arasyn keńsedegi jalǵyz qara telefon jalǵaıtyn. Sóıtip júrip 4,5 myń gektar jerge egin ektik, qoı basyn 110 myńǵa, iri qarany 1200 basqa, jylqyny 1 myńǵa jetkizdik. Eki qabatty mektep salyp, onda 400-den astam bala oqydy. Qazir sol aýylda 84-aq bala qalypty. Osynyń barlyǵyn oılaǵanda, salym sýǵa ketedi. Bizdiń býyn joqtan bar jasap edi. Keıingi býyn sol bardy ysyrap qylyp, tıyn-tebenge satyp jiberdi.
Men «Qalǵuty» keńsharyda dırektor bolyp júrgende bir kúni geologtar kelip bizden et aldy. Shákirmystyń shyǵys jaǵynda kómirdiń úlken qory bar dedi. Sol kezde áli pispegen qońyr kómir eken. Endi bir 50 jylda ábden pisip-jetiledi, dedi. Sol ýaqyt, mine, ótti ǵoı.
Kúrshimnen 45 shaqyrym jerdegi Shirikaıaq (Cherdoıak) degen aýyldyń aty tipti dúrildep turdy. Altyn, volfram, tantal óndirildi. Keıin de dalada qalmaı, bul jerde Vysokogor degen keńshar boı kóterdi. 3,5 myń gektarǵa egin ekti, 5 myń bas sıyr, 2 myń bas jylqy ósirdi. Tórt myńdaı halqy boldy. Orta mektebinde 400-den astam bala oqydy.
Zaısan kóliniń mańyndaǵy Aqsýat, Qyzylógiz, Mónókeı sııaqty aýyldarda óńdeletin balyq ónimi Máskeýdiń kórmelerine shyǵarylatyn. Sol kishkentaı Aqsýat aýylyndaǵy mektepte de 400 bala oqydy.
О́skemennen 230 shaqyrym jerdegi Kúrshimniń de, 400 shaqyrym jerdegi Marqakóldiń de halqy Buqtyrma arqyly ótetin paromǵa súıenip otyr. Avtobýs shyǵaraıyq dese, parom avtobýs ótkizgeni úshin óte qymbat baǵa suraıdy. Halyq tek taksımen ǵana qatynaýǵa májbúr.
Úsh aı qysta parom toqtap, shala qatqan muzdyń ústinen júrý qaýipti bolǵandyqtan, Kúrshim men Marqakóldiń halqy júzdegen shaqyrym aınalma jolmen ne Zyrıan arqyly, ne Zaısan arqyly qatynaıdy. Jol qashyq bolǵan soń, munda jetkiziletin taýarlarǵa qosylatyn baǵa da qymbat!
Kópir salý kerek deseń, onyń quny 30 mıllıard teńge ekendigin osy joly oblys ákimi Danıal Ahmetov taǵy aıtty. Ras, arzan emes. Biraq eger halyq kóshpeı, aýyl sharýashylyǵy men basqa salalardy damytyp, eńbek qyzyp jatsa, bul aqsha aqtalar edi ǵoı.
1997-2011 jyldar aralyǵynda ǵana shekaralyq aýdandarda 20-dan astam mektep jumysyn toqtatqan. 45 eldi meken elimizdiń kartasynan joıylǵan. 2012 jylǵa deıingi derekke qaraǵanda, 15 jyldyń ishinde shekaradaǵy Zaısan, Katonqaraǵaı, Kúrshim, Úrjar aýdandary aýmaǵynan 85 myńnan asa adam kóship ketipti.
О́ńirdiń búgingi hal-ahýalyn eskere otyryp, jańadan saılanǵan Prezıdentimiz ben Úkimetimiz keleshek baǵdarlamalardyń biri retinde sol shekaralyq aýdandardy, onyń ishinde Marqakól aýdanyn qaıtadan qalpyna keltirý máselesin qolǵa alsa, shekaramyzdyń budan da bekem bolyp, respýblıkamyzdyń odan ári damýyna Marqakól óńiri de óz úlesin qosar edi.
Osyndaı senimmen qolyma qalam aldym. Osy qalypta taǵy 10 jyl tursa, shekarada halyq qalmaıdy. Kópir salynsa, О́skemenniń zııandy qoıý tútinin jutyp júrgen halyqtyń basym kópshiligi keri oralar edi.
Osymen Marqakól óńiri kelmeske ketti deýden aýlaqpyn. Kerisinshe, Marqakóldiń burynǵy qalpyna keletin, odan da sharyqtap, órkendeıtin kúni endi týsa eken.
Ahmetkárim AHMADIEV,
soǵys jáne eńbek ardageri, Kúrshim jáne burynǵy Samar aýdandarynyń qurmetti azamaty
Shyǵys Qazaqstan oblysy
