Otandyq farmındýstrııaǵa oń kózqaras qajet

Damyǵan elderde dári-dár­mektiń 70-90 paıyzy ulttyq baǵ­dar­lamalar aıasynda ózderinde óndi­riledi. Mysaly, Ispanııada otan­dyq preparattardyń úlesi 62%, Fransııada – 53%, Iz­raıl­de – 42%, Reseıde – 35%, Bela­rýssııada – 25%, Grýzııada – 20%, Latvııada 15%-dy quraıdy.

Qazaqstanda farmasevtı­ka s­a­la­sy qarqyndy damyp ke­le jat­­qandaı kóringenimen, far­­­­ma­sev­tıka óndirisiniń 60 pa­­ıyz­dan astamy sheteldik far­ma­­­sev­tı­ka­nyń enshisinde. Al ózimiz­de shy­ǵa­ry­latyn dári-dár­mektiń 95 paıy­zy sheteldik valıý­tamen satyp alyn­ǵan ım­port­tyq shıkizattan ja­sa­­la­dy. Elimizde úlkendi-kishili 79 far­masevtıkalyq kompanııa ju­­mys isteıdi. Sondaı-aq dári-dár­mek­­tiń 90 paıyzy eń iri 6 zaýyttyń, atap aıtar bolsaq «Hımfarm» AQ,

«SP GlobalFarm», «Nobel AFF» AQ, «Romat», «Hýp-Maı Farm» JShS, «Qaraǵandy farmasevtıka­lyq kesheni» sekildi kásiporyndar­dyń úle­sine tıesili.

Alaıda, Qazaqstan nary­ǵynd­aǵy otandyq preparat­tar­dyń naqty úlesi 11 paıyz ǵana. Bul Dú­nıejúzilik densaýlyq saq­taý uıy­mynyń usynyp otyr­ǵan kórsetkishinen eki ese tómen. Son­daı-aq elimizdegi dári óndirý­shi­lerdiń basym bóligi shetelden satyp alynatyn sýbstansııa (shı­kizattardyń) negizinde qara­paıym dárilik zattardy – antı­sep­tık­terdi, galendi preparattar­dy (ósimdikterdiń spırttik ekstrak­tary, qaınatpalar, tun­balar) nemese djenerıkterdi (negiz­gi túpnusqasy emes arzan shıki­zat­tar) shyǵarýmen aınalysady.

Iаǵnı, otandyq farmkompanııalardyń kópshiligi ımporttyq sýbstansııalardy tabletka, kapsýla túrinde shyǵarýmen ǵana aınalysatyn bolǵandyqtan, bul preparattardy «otandyq» dep aıtýdyń ózi qısynǵa kelmeıdi. Demek, otandyq túpnusqalyq dárilik zattardyń elimizde múldem shyǵarylmaıtynyn bildiredi. Bul densaýlyq saqtaý men ekonomıkaǵa ǵana qatysty emes, sondaı-aq ulttyq qaýipsizdikke de qater. Sondyqtan ım­port­tyń ornyn almastyrýǵa baǵyt­tal­ǵan memlekettik baǵdarlamalar da­ıyndaý, keıbir dárilik preparattar eli­mizde shyǵarylmasa nemese sapasy men tıimdiligi jaǵynan sheteldik dári-dármekterden tómen bolsa ǵana satyp alynýy kerek.

Ǵalymdardyń aıtýynsha, jańa dári­lik preparatty jasap shyǵarý – uzaq ári kóp eńbektenýdi jáne orasan qar­jylyq shyǵyndardy qajet etetin sala. Sonymen qatar ony óndiriske en­gizý jyldar boıy tyńǵylyqty ári tereń ǵylymı-zertteý jumystaryn júr­gizýdi talap etedi. Dárilik preparatty ázirleý jumystary birneshe satydan turady, aldymen ǵalymdar emdik áseri bar jańa belsendi zattardyń qura­myn zerttep, onyń emdik qasıeti men qaýip­sizdigi týraly zertteý jumystaryn júr­gizedi. Odan keıin klınıkaǵa deıingi jáne klınıkalyq synaqtyń 3 fazasy, al eń sońynda barlyq klınıkalyq synaq­tardan sátti ótken dárilik preparat Ulttyq memlekettik baqylaý organdarynda tirkeýge alynady. Muny álemde jy­lyna orta eseppen 20-25 jańa dári-dármektiń ǵana maquldaýdan ótip, medısınada qoldanýǵa ruqsat alatynyn kóremiz. Emdeý turǵysynan tıimdiligi joǵary bir dárini daıyndap shyǵýǵa (marketıngilik jáne dıstrıbýsııalyq shyǵyndaryn qosa alǵanda) jumsalatyn shyǵyn 100 mln-nan 1 mlrd AQSh dol­laryna deıin jetýi múmkin, al jańa bıologııalyq belsendi qospaǵa zert­hanalyq zertteý júrgizýden bastap, na­ryqqa naqty shyǵýyna deıin kem degende 15-20 jyl ter tógýge týra keledi.

Mundaı qatań talaptarǵa tótep be­retin ǵalymdar sırek bolǵandyqtan, otan­­dyq dárilerdiń óndiriske enýi joq desek te bolady. Al shetelden kele­tin dárilerdiń kópshiligi onyń negizgi nus­qasy emes, kóbine quramy ózgertilip keledi. Onymen qosa, dárilerdiń ne­mese markalarynyń attaryn da ózger­tip satýǵa tyrysady. Bir dárige patent­tiń ruqsat etý merzimi 25 jylǵa beri­letindikten, osy aralyqta kompanııalar dárini óndirýge jumsalǵan shyǵyn­dy qaıtaryp alýǵa tyrysady. Al djenerık­tiń (kóshirmeleriniń) arzanǵa túseri daýsyz, óıtkeni óndirýshige óndiris tehnologııasyn qaıta jasap shyǵarýdyń qajeti joq, tek qana jarnamaǵa durys kóńil bólse bolǵany.

Sondyqtan Qazaqstanda medısınada qoldanýǵa ruqsat etilgen jańa dárilik preparattardyń paıda bolýy tyń jańa­lyq dese de bolady. Sonyń biri, Almaty qalasyndaǵy Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ǵylymı-óndiristik orta­lyǵynyń ǵalymdary kópjyldyq ǵy­lymı-zertteýleriniń nátıjesinde jańa otandyq medısınalyq preparatty óndiriske engizdi. Olar zeń aýrýlaryna qarsy otandyq jańa preparat «Rozeofýngın-AS» jaqpamaıyn jasap shyǵardy. Bul preparattyń negizi Qazaqstan topyraǵyndaǵy mıkroorganızmder shtamdarynan jasalǵan rozeo­fýngın antıbıotıgi. Onyń hımııalyq qurylymy polıender qataryna jatatyn, burynnan medısınada qoldanylyp kele jatqan belgili antıbıotıkterden bas­qa jańa tabıǵı qospa ekeni dálel­dendi.

Ortalyqtyń bas dırektory, bıologııa ǵylymdarynyń doktory, akademık Amangeldi Sadanovtyń aıtýynsha, bul pre­parat rozeofýngınniń patogendi zeńiniń 39 túrine qatysty, ıaǵnı teri men denege tereń engen mıkozdardyń eń qaýipti degen qozdyrǵyshtaryna qarsy qoldanylatyn belsendiligi joǵary antıbıotık. Sonymen qatar tumaý, paramıksovırýstar, ospovaksına men Raýs sarkomasy vırýstarynyń kóbeıýin der kezinde tejeı alatyn qabiletke ıe ekeni anyqtaldy. Búginde zeń ınfeksııa­lary (mıkozdar) keń taralǵandyqtan, álemdegi halyqtyń shamamen 20 paıyzy osy aýrýdan zardap shegip otyr. Al elimizde 4 adamnyń biri osy aýrýmen aýyrady eken. Mıkozdardyń ártúrli formalarymen aýyratyn naýqastar sany áli kúnge deıin tómendemeı otyr, óıtkeni zeń ınfeksııalary tez juǵady jáne olardyń emdelýi de qıyn. Bul búgingi paıdalanyp júrgen shetelderden keletin dárilerdiń aıtarlyqtaı tıimdi bolmaýymen tikeleı baılanysty. Dese de zeń aýrýlaryna qarsy medısınalyq preparattardyń álemdegi satylý deńgeıi kún sanap artyp keledi. «Vi-ORTIS» kompanııasynyń júrgizgen marketıngtik zertteýine sáıkes, Qazaqstanda zeń aýrý­laryna qarsy satylǵan dárilerdiń jyl saıynǵy kólemi 1,5-2 mıllıon qap­tamany quraıdy, bul – 2-2,5 mlrd teńge. Ásirese eń kóp suranysqa ıe bolatyny syrtqa jaǵylatyn dárilik preparattar, onyń úlesi satylymnyń 90 paıyzyna jetedi. Buǵan qosa, naryqtaǵy zeń ınfeksııalaryna qarsy dárilerdiń barlyǵy derlik Qazaqstanǵa syrttan ákelingen, ıaǵnı ımporttyq preparattar, al onyń ishinde otandyq preparattardyń úlesi 3 paıyzdy ǵana quraıdy. Qazirgi tańda jergilikti 2 preparat qana qoldanysta: «Terfalın» (Nobel Almaty farmasevtik fabrıkasy) jáne «Feborsın» («Raýan» ǴО́O). «Terfalın» preparatyn jasaıtyn shıkizat shetelden ımporttalǵan dárilik sýbstansııa bolsa, al «Feborsın» dárilik preparatynyń quramynda bor qyshqyly, karbol qyshqyly men rezor­sın­niń qospalary bolǵandyqtan, kóbine antıbıotık emes, dezınfektanttar qata­ryna kiredi, deıdi A.Sadanov.

Atalǵan máseleniń kúrmeýin sheshý maqsatynda Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ǵylymı-óndiristik ortalyǵy janyndaǵy «Promyshlennaıa mıkrobıologııa» zaýytynda rozeofýngın antıbıotıgin úlken kólemde óndirý úshin tıimdiligi joǵary jańa tehnologııa ázir­lendi. Nátıjesinde, «Rozeofýngın-AS» jaqpamaıynyń qoldanýda óte qarapaıym ári uzaq ýaqyt boıynda emdik qasıetin saqtaıtyn túpnusqa úlgisi jasaldy. Ǵalymdardyń bul jasap shyǵarǵan dárisi Qazaqstan Respýb­lıka­synyń patentimen tolyq qorǵalǵan. Atalǵan preparat zeń aýrýlaryna qar­sy dári­lik zattardyń halyqaralyq stan­darttary men talaptaryna tolyq sáıkes keledi. Klınıkaǵa deıingi jáne klı­nıkalyq 1, 2, 3-shi kezeńderiniń synaq­tary nátıjesinde dárilik preparat 2017 jyly tirkelip, Dárilik zattardyń memlekettik tizilimine kirdi. 2018 jyly 2019-2023 jyldarǵa arnalǵan Der­mato­fıtııalardy dıagnos­tıkalaý men emdeýdiń klınıkalyq hat­tamasynyń dárilik zattar tizbesine en­gizildi. Demek, dári­gerler dárini emdik maq­satta óz pasıent­terine taǵaıyndaı alady.

Jaqynda «Rozeofýngın-AS» preparaty Densaýlyq saqtaý mınıstr­liginiń praktıkalyq densaýlyq saq­taý qyzmetkerleri úshin ázirlegen jáne Qazaq­stan Respýblıkasynyń aýma­­ǵyn­­da tirkelgen qoldanýǵa tıimdi jáne qaýipsizdigi rastalǵan dárilik prepa­rattardyń tizimin qamtıtyn Qazaq­standyq Ulttyq Dárilik Formýlıaryna (UDF) endi. Bul eń tıimdi dári-dármek­terdi tańdaý jáne tájirıbede qoldaný boıynsha óte senimdi nusqaýlyqtardyń biri. Atalǵan preparat elimizdegi medı­sınalyq maqsatta qoldanylatyn alǵash­qy ári ázirshe jalǵyz otandyq antıbıotık.

Jýyrda Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ǵylymı-óndiristik ortaly­ǵyn­da zamanaýı medısınanyń eń negiz­­gi ózekti máseleleriniń biri – mı­kro­­organızmderdiń antıbıotıkterge tózim­diligi týraly taqyryp aıasynda halyq­aralyq ǵylymı-tájirıbelik konferen­sııa ótken bolatyn. Atalǵan konferensııa­ny Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ǵylymı-óndiristik ortalyǵy, AQSh Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń Allergııa jáne juqpaly aýrýlar ult­tyq ınstıtýty jáne Halyqaralyq ǵy­lymı-tehnıkalyq ortalyǵy birlesip uıymdastyrdy. Jıynda HH ǵasyrdyń 50-jyldarynan bastap antıbıotıkter kóptegen juqpaly aýrýlardy emdeý boıynsha aldyńǵy qatarda bolyp kele jatqanymen, sońǵy jyldary antıbıotıkterdiń áser etý tıimdi­liginiń kúrt tómendeýi, oǵan sebep álem­de antıbıotıkke tózimdi patogendi mıkro­organızmderdiń kóptegen túrleri paıda bolyp, taraı bastaýy syndy hımııalyq terapııadaǵy ózekti máseleler qozǵaldy. Mundaı qubylys mıkroorganızmderdiń genetı­kalyq ózgergishtigine jáne qorsha­ǵan ortanyń kez kelgen ózgeristerine beıim­delý qabilettiligine tikeleı baıla­nysty. Ásirese ınfeksııa qozdyr­ǵysh­tarynyń mýltırezıstenttik shtamdary erekshe qaýip tóndiredi. Bul áskerı aýrýhanalardaǵy ólim deńgeıiniń joǵary bolýynyń da birden-bir sebebi deýge bolady. Sondaı-aq ómirge qaýip tóndiretin ınfeksııalardyń aýrýhanada ǵana paıdalanylatyn qýatty antıbıotıkterge tózimdi bolýy da qaýip týǵyzady. Álem­de patogendi mıkroorganızmderge áser etetin jáne mıllıondaǵan adam­dardyń ómirin saqtap qalýǵa múm­kin­dik beretin antıbıotıkterge balamaly preparattar ázirge bolmaı tur. Halyq­aralyq forýmǵa qatysqan Qazaq­stan, AQSh, Ulybrıtanııa, Polsha, Úndistan, Reseı, Grýzııa, Ar­menııa, О́zbek­stan jáne Tájikstan el­deri jetekshi ǵalym­dary arasynda «Rozeofýngın-AS» dárilik preparaty jáne onyń klınıkalyq qoldanylýy boıynsha ǵylymı málimetter úlken qyzyǵýshylyq týdyrdy. Bul jańa otandyq preparattyń shetelden keletin dárilerden artyqshylyqtarynyń biri – rozeofýngın antıbıotıginiń hımııalyq quramy tabıǵı qosylystardan turady, ıaǵnı adam aǵzasyna zııany tımeıdi. Degenmen, kóptegen jyldar boıy Qazaq­stan naryǵynda teriniń zeń aýrý­laryna qarsy osy tektes birqatar preparattar paı­dalanylyp keldi. Biraq bul preparattardy uzaq ýaqyt paıdalanǵan adam aǵzasy oǵan birtindep daǵdylanyp, beıimdelip ketedi, nátıjesinde emdeý qabiletiniń tómen­deýine soqtyrady.

Bul rette Mıkrobıologııa jáne vı­rý­­sologııa ǵylymı-óndiristik orta­lyǵy bazasynda adamnyń ınfeksııa­lyq zeń aýrýlarymen kúresýi úshin keleóshek­te tıimdiligi joǵary jańa dá­rilik preparattardyń basqa da túr­le­rin jasaýǵa baǵyttalǵan jumys­tar­­­dy jalǵastyrý josparlanýda. Bul otan­­dyq mıkrobıologtardyń eli­miz­diń ın­novasııalyq damýyna, ási­rese far­mındýstrııanyń otandyq sekto­rynyń qalyptasýyna jáne Qazaqstan halqyn ózimiz óndirgen otandyq qoljetim­di dári­lermen qamtamasyz etýge qosar úlesi zor bolmaq.