Saılaý Konstıtýsııa talaptaryna saı ótti
Birlesken otyrystyń kún tártibi boıynsha Májilis Tóraǵasy Nurlan Nyǵmatýlın alǵashqy sózdi Konstıtýsııalyq Keńes Tóraǵasy Qaırat Mámıge berdi.
El Konstıtýsııasynyń 53-baby 6) tarmaqshasyna sáıkes Parlament palatalarynyń birlesken otyrysynda Konstıtýsııalyq Keńestiń jyl saıynǵy Joldaýy dástúrli túrde jarııalanyp keledi. Q.Mámı atap ótkendeı, Konstıtýsııa – egemendigimizdi pash etetin, azamattyǵymyzdy aıqyndaıtyn mańyzdy qujat jáne tatýlyqty tý etken eldigimizdiń altyn qazyǵy. Onyń aıtýynsha, budan burynǵy Joldaýdy jarııalaǵannan bergi kezeń elimizdiń memlekettiligi men konstıtýsııalyq biregeıligi úshin tarıhı tańbaly oqıǵalarmen erekshelengen.
– Salıqaly halqymyzdyń sabyrymen, bıliktiń saılaný saltymen Qazaqstanda joǵary bıliktiń baısaldy aýysýy júzege asty. Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev 2019 jylǵy 19 naýryzda óz erkimen otstavkaǵa shyǵýyn jarııalap, Memleket basshysy retindegi ókilettigin toqtatty. Konstıtýsııa normalaryna sáıkes respýblıka Prezıdentiniń ókilettigi Parlament Senatynyń Tóraǵasyna ótti. 9 maýsymda ótken Qazaqstan Prezıdentiniń kezekten tys saılaýynda Qazaqstan Prezıdenti bolyp Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev saılandy. Memleket basshysy ókilettiginiń kóshýi jáne respýblıka Prezıdentiniń kezekten tys saılaýy konstıtýsııa talaptaryna qatań sáıkestikte ótti. Osylaısha, sonaý táýelsizdiktiń basynda Elbasy málimdegendeı, Ata Zańdy adal saqtaý baǵytynyń sabaqtastyǵy jáne soǵan sáıkes qoǵam men memlekettiń buljymastyǵy rastaldy. Bıliktiń kóshýi qalypty jaǵdaıda ótti, – dedi Q.Mámı.
Konstıtýsııalyq Keńes Tóraǵasy elimizdiń memlekettik táýelsizdigin nyǵaıtýdaǵy asa mańyzdy qadamdar retinde Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi týraly konvensııany, Túrkistan oblysynyń qurylýyn jáne túrki áleminiń mádenı-rýhanı ortalyǵy retinde Túrkistan qalasyn damytý jónindegi bas jospardyń túzilýin atap ótti.
Q.Mámı odan ári elimizdiń halyqaralyq mártebesi men bedelin kóterýge baǵyttalǵan is-sharalarǵa da toqtalyp ótti. Sonymen qatar Konstıtýsııalyq Keńestiń esepti kezeńdegi atqarǵan jumystaryn, resmı túsinikterin jan-jaqty baıandady.
– Máselen, Keńestiń ustanymy boıynsha zańnamada birqatar uǵymnyń mazmuny aıqyndaldy. Endi memlekettiń muqtajy úshin múlikten kúshtep aıyrý kezinde onyń qunyn óteý burynǵydaı kadastrlyq nemese sharttyq emes, naryqtyq baǵasy boıynsha júzege asyrylatyn boldy. Atqarýshylyq is júrgizýde kúshtep ákelýdi qoldaný tártibi retteldi. Sondaı-aq ony júzege asyrý prosesinde memlekettik organdar ókilettikteriniń ara-jigi ajyratyldy. Konstıtýsııalyq Keńestiń usynystaryn eskere otyryp, Ákimshilik-rásimdik-prosestik kodekstiń jobasy ázirlendi, – dedi Qaırat Mámı.
Konstıtýsııalyq Keńes usynymdarynyń birqatary adam quqyqtaryn qorǵaý máselelerin qamtyǵan. Olar áıelderdiń jáne balalardyń zańdy múddelerin qorǵaýdy kúsheıtý, adamnyń qadir-qasıetine jáne menshik quqyǵyna qol suǵylmaýshylyq kepildikterin nyǵaıtý, sot isin júrgizýdiń barlyq túrlerinde májbúrleý sharalaryn qoldaný tártibin jetildirý, qylmystyq proseste jekeshe aıyptaý isteri boıynsha jábirlenýshilerdiń quqyqtaryn keńeıtýge qatysty bolǵan.
Keńes Tóraǵasy sóziniń sońynda kelesi jyly respýblıka Konstıtýsııasynyń qabyldanǵanyna 25 jyl tolatynyn jáne bul datany keń kólemde, tereń maǵynasynda atap ótý kerektigin aıtty.
Palata depýtattary Konstıtýsııalyq Keńes Joldaýyn qabyldady.
Bıýdjet naqtylyqty talap etedi
Birlesken otyrystan Úkimet pen Respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn baqylaý jónindegi esep komıtetiniń 2018 jylǵy bıýdjettiń atqarylýy týraly esebi boıynsha alǵashqy sóz Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary – Qarjy mınıstri Álıhan Smaıylovqa berildi. Onyń baıandaýynsha, 2018 jyly bıýdjettik saıasat memlekettik qarjynyń turaqtylyǵyn nyǵaıtýǵa jáne ekonomıkanyń odan ári ósýine negizdelgen. Sol sebepti ekonomıkanyń naqty sektorlaryn qoldaý, jumys oryndaryn saqtaý jáne áleýmettik salany damytý bıýdjettiń atqarylýynyń basym baǵyttary bolǵan.
– Jyl qorytyndysymen el ekonomıkasynyń ósýi 4,1 paıyzdy qurady. Bıýdjettiń kiristeri 8,8 trln teńgege jetti. Onyń ishinde salyqtar 5,7 trln teńgeden asty. 2017 jylmen salystyrǵanda salyqtardyń jalpy kirister kólemindegi úlesi 15 paıyzǵa ósip, 65 paıyz boldy. Ishki jalpy ónimdegi munaıǵa qatysty emes kiristerdiń úlesi 8 paıyzdy qurady, – dedi Úkimet basshysynyń birinshi orynbasary. Atalǵan ózgeristerge ındýstrııalandyrý, agroónerkásip kesheni, orta jáne shaǵyn bıznes, turǵyn úı qurylysy men ınfraqurylymdy jáne áleýmettik salany damytýǵa baǵyttalǵan memlekettik baǵdarlamalardy qarjylandyrýdyń oń qorytyndylary yqpal etken.
Qarjy mınıstriniń aıtýynsha, esepti kezeńde bıýdjettiń áleýmettik baǵyty kúsheıe túsken. Bul salaǵa búkil shyǵystardyń jartysyna jýyǵy, ıaǵnı 4,3 trln teńge bólingen. Sondaı-aq áleýmettik kómekke jáne áleýmettik qamsyzdandyrýǵa 2,6 trln teńge baǵyttalǵan. Al ana men balany áleýmettik qoldaýǵa 2018 jyly 146 mlrd teńge jumsalyp, onyń nátıjesinde 849 myńǵa jýyq adam járdemaqy alǵan.
Memleketti damytý úshin mańyzdy ról atqaratyn salalardyń biri – bilim salasy – 474 mlrd teńge, densaýlyq saqtaý salasy – 1 trln 71 mlrd teńge, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy – 257 mlrd teńge jáne aýyl sharýashylyǵy salasy 419 mlrd teńge kóleminde qarjylandyrylǵan. Osy salalarǵa bólingen qarajattyń kólemin jiktep, olardyń tıimdiligin jipke tizgendeı qylyp baıandaǵan Á.Smaıylov depýtattardyń jáne Esep komıtetiniń barlyq usynysyn oryndaý úshin Úkimette arnaıy Jol kartasyn daıyndap bekitip, iske asyrý bastalǵanyn atap ótti.
Odan ári sóz alǵan Respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn baqylaý jónindegi esep komıtetiniń tóraǵasy Natalıa Godýnova 2018 jyly respýblıkalyq bıýdjettiń oryndalýy Úkimettiń Parlament pen Esep komıtetiniń byltyrǵy usynystaryn eskerýmen bıýdjet prosesinde júrgizgen aýqymdy ózgeristeriniń aıasynda ótkenin aıtty.
– Byltyrǵy qarastyrý qorytyndysy boıynsha Esep komıtetiniń Úkimet pen memlekettik organdarǵa bergen usynystarynyń 72 paıyzy iske asyrylǵan jáne oryndalý satysynda, bul bıýdjettiń oryndalýy boıynsha jaǵdaıdy jaqsartýǵa septigin tıgizdi. Bıýdjetke 2 ese az túzetýler engizildi, bıýdjet qarajatyn tıimsiz paıdalaný 4 esege derlik tómendedi, oń dınamıka nyǵaıdy, – dedi N.Godýnova.
Esep komıtetiniń tóraǵasy sondaı-aq qarjylyq zań buzýshylyqtarǵa jaýapty adamdardy jazalaý máselesin de kóterdi.
– Jalpy, sapasyz bıýdjettik sheshimder 2018 jyly 138 mlrd teńge tıimsiz shyǵystarǵa ákelip soqtyrdy. Al bul rette kim jaýapqa tartyldy? Kóbine bul sheshimderdi qabyldamaıtyn qatardaǵy oryndaýshylar jazalanady. Esep komıtetiniń materıaldaryna súıensek, 2018 jyly tártiptik jaýapqa 224 qyzmetker tartylǵan, onyń tek 9 paıyzy basshylar, – dedi N.Godýnova.
Tóraǵanyń paıymdaýynsha, qarjylyq zań buzýshylyqtar úshin laýazymdy adamdardy mindetti túrde jaýapqa tartýdy qarastyrý bóliginde qoldanystaǵy zańnamaǵa ózgerister engizý óte mańyzdy. Osy oraıda zań buzýshylyq somasyna baılanysty, sondaı-aq bıýdjet qarajaty men memleket aktıvterin tıimsiz josparlaǵany jáne tıimsiz paıdalanǵany úshin osy jaýaptylyqtyń ara-jigin belgileý qajet.
Odan ári kún tártibindegi máselege baılanysty Senattyń Qarjy jáne bıýdjet komıtetiniń múshesi Dáýren Ádilbekov pen Májilistiń Qarjy jáne bıýdjet komıtetiniń múshesi Sergeı Sımonov qosymsha baıandama jasady. Sonymen qatar Parlament palatalarynyń birneshe depýtaty talqylaýlarǵa qatysyp, respýblıkalyq bıýdjetke baılanysty birqatar ózekti másele kótere kele, Úkimettiń 2018 jylǵy respýblıkalyq bıýdjettiń oryndalýy týraly esebin qabyldady.
Otyrys sońynda Premer-Mınıstr A.Mamın depýtattarǵa birlesken tıimdi jumysy, Úkimettiń 2018 jylǵy respýblıkalyq bıýdjettiń oryndalýy týraly esebin tyńdaý boıynsha ashyq ári syndarly usynystary úshin alǵys bildirdi.
– Depýtattar kótergen barlyq saýaldar, eskertýler men usynystar boıynsha naqty jumystar uıymdastyrylady. Qajetti sharalar shuǵyl qabyldanady. Aldaǵy ýaqytta da Úkimet Parlament depýtattarymen birlese jumys júrgizetinine senimdimin, – dedi A.Mamın.
